Kópeske kómek kerek pe?

«Kedergi jasamańyz»

Tarıhty tym qoparmaı-aq, sál úńiler bolsaq, «memleket ekonomıkaǵa aralasýy kerek» degendi alǵash bolyp merkantılızm jaqtaýshylary aıta bastaǵanyn oqyr edik. Italııan tilinen aýdarǵanda – mercante – «saýdager», «kópes» degen uǵymdy beredi. Osy baǵyttyń kórnekti ókilderi Ýılıam Stafford pen Tomas Man (aǵylshyn ekonomısteri) ulttyq ónerkásipti qoldaý, memleket tabysyn, ishki jáne syrtqy naryqta taýar básekelestigin arttyrý úshin memleket ekonomıkaǵa aralasýy qajet dep eseptedi. Álgi Kolber de osy baǵyttyń belsendi jaqtaýshysy boldy. Birde ol Lejandr esimdi kásipker bastaǵan bir top saýda ókilderimen kezdesip, «Memleketten senderge qandaı kómek kerek?» dep suraıdy.

Sonda Lejandr jaı ǵana: «Ke­dergi jasamańyz», dep jaýap beripti. Osydan keıin-aq «Kedergi jasamańyz» sózi memlekettiń eko­nomıkaǵa aralaspaýyn talap ete­tin ekonomıkalyq lıberalızm ura­nyna aınalyp shyǵa keledi.

Sol ýaqyttan beri jer-ja­handa memleket ekonomıkaǵa aralasýy kerek pe, joq pa degen pikir­talas ómir súrip kele jatyr. XX ǵasyrdyń orta sheninde ekonomıster Djon Keıns pen Frıdrıh Haıektiń arasynda tartys paıda boldy. Keıns 1936 jyly jarııa etken «Jumyspen qamtý, paıyzdar jáne aqshanyń jalpy teorııasy» atty kitabynda memleket ekonomıkaǵa belsendi aralasýy kerek degen túsinikti tarqata jazady. «Memlekettik basqarý­dyń eń mańyzdy tutqasy – aqsha. Baıaý bolsa da turaqty ósetin baǵa men tabys naryq aıasyn keńeıtedi, óndiris kóle­min arttyryp, jumyssyzdyqty qysqartady» dep jazady. Al Haıektiń pikiri ózgesheleý. Onyń aıtýynsha, zamanaýı ekonomıka óte kúrdeli jáne jyldam ózgeredi. «Ekonomıkany basqarý úshin satýshylar men satyp alýshylardyń múmkindikteri men tilekteri týraly úlken kólemde aqparat bolýy kerek. Biraq ondaı aqparatty jınaý múmkin emes. Memlekettiń naryqtyq ekonomıkaǵa basyp kirýi azamattardyń bostandyǵyn shekteıdi» dep jazady aýstrııalyq ǵalym.

75-oryn

Munaı men kómir – tuqymyn egip shyǵara beretin dándi daqyl emes ekenin baıaǵyda-aq bilgenbiz. Bile tura basqa kásipke moıyn burmadyq. Burǵyzǵan joq. Mem­lekettiń enapat aqshasy quıy­lyp turǵan jerde bıznestiń órken jaıa qoıýy, básekelestikke beıim bo­lýy neǵaıbyl. О́zimiz tikken ora­malǵa súrtine almaı, ózimiz ekken jemisti qushyrlana jeı almaı otyr­ǵanymyzdyń sebebi de osy.

Jaqynda US News & World Report jańartylǵan reıtıng jarııalady. Ol bo­ıynsha Qazaqstan kásipkerlikke qolaıly elder qataryna jatpaıdy. 78 eldiń ishinde 75-orynǵa turaqtaǵan. Halyqaralyq agenttik eldegi kásipkerliktiń damý deńgeıine 100 upaıdyń 0,9-yn ǵana qıypty. Álbette, halyqaralyq reıtıng baǵalaýymen kelisý, kelispeý – árkimniń óz quqyǵy. Bizde kásip­kerlik múlde damymaǵan deýge aýyz barmaıdy. Qoldaý kórsetilip-aq jatyr. (Bálkim sol qoldaý kórsetilmeý kerek pe edi deısiń). Qalaı bolǵanda da reıtıngtiń shyndyqtan qatty alystap ket­pegenin ishimiz sezedi. Qazba baı­lyq pen taý-ken óndirisiniń esh­qashan toqtamaıtyny belgili bol­dy. Meıli, bir tamshy munaı qalǵansha, sońǵy shoıyn dom­na peshine salynǵansha izdeı bersin, qaza bersin. Biraq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi – shaǵyn jáne orta kásipkerlik bolatyny aqıqatqa aınalyp keledi. Mem­lekettiń asyrandy balasyna aınalǵan bıznes ol údeden shyǵa ala ma, joq pa, bul endi kúrdeli másele.

Bizdiń qazirgi ekonomıkalyq saıasatymyz Djon Keıns tu­jyrymdamasymen úılesedi. Mem­­leket 2009 jyldan beri na­ryqqa aralasty jáne sodan beri ekonomıkaǵa arzan aqsha berýmen kele jatyr. Nátıjesinde, udaıy qymbatshylyq pen joǵary ınflıasııa bılik quryp tur. Mem­leket birneshe memlekettik baǵdarlama arqyly túrli jeńil­detilgen nesıe men sýbsıdııalar berip, bıznes pen bankterge kó­mektesýde.

2017-2021 jyldarǵa arnalǵan agro­óner­kásiptik keshendi damytý, 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan bilim berýdi jáne ǵylymdy damytý, 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan densaýlyq saqtaý salasyn damytý memlekettik baǵdarlamalary, «Sıfrly Qazaqstan», «Nurly jer», «Bıznestiń jol kartasy-2025», nátıjeli jumyspen qam­týdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń «Eńbek» memlekettik baǵdar­lamasy – memlekettiń ár salaǵa tereńnen aralasyp ketkenin aıǵaqtaıtyn jobalar.

Budan bólek birneshe ıpo­tekalyq baǵdarlamalar da bar­shylyq. Birer aı buryn Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agent­tiginiń basshysy Mádına Ábil­qasymova «7-20-25» jáne «Baspana-hıt» ıpotekalyq baǵ­darlamalarynyń toqtaıtynyn, Ulttyq bank pen memleket­tiń ekonomıkadan birtindep yǵysa bas­taıtynyn málimdedi. Bul árıne, biz úshin kópten kútken, dese de tosyn málim­deme edi. Onyń aıtýynsha, 2023 jyldan bas­tap Ulttyq bank memlekettik baǵdar­lamalardy qarjylandyrýdy toqtata bastaıdy.

Memlekettiń naryqtan ketýi qandaı paıda ákeledi?

Ekonomıkalyq sarapshy Aıbar Oljaev memleket naryqtan jaqyn arada ketpeıtin bolsa, onyń sońy qazirgiden de qaýipti qubylysqa aparyp soǵady degen pikir aıtady.

– 2009 jyldarǵa deıin bizdegi bıznestiń jaǵdaıy jaqsy boldy. Degen­men bızneste táýekel menedjmenti bolǵan joq. Iаǵnı olar tótennen kelgen daǵ­darysqa qalaı qarsy turýdy bilmedi. Sol kezde memleket naryqqa keldi. Qolmen basqarýdy engizdi. Biraq memleket ekonomıkaǵa jedel kirip, jedel shyǵyp ketýi kerek edi. Bizde ol úde­ris ondaǵan jyldarǵa sozylyp ketti. Mem­leket ekonomıkadan qazir ketpese tipti kesh bolyp ketýi múmkin. О́ıtkeni qısyq ekonomıkaǵa aparyp soqtyrýy múmkin qubylystar bar, – deıdi.

Onyń aıtýynsha, bankterde aqsha barshylyq. Biraq bıznes ony alǵysy kelmeıdi. Sebebi mólsherlemesi joǵary.

– Negizi memleket belgilegen bazalyq stavka bolady. Naryq sol bazalyq stavka tóńireginde, odan joǵary etip nesıeler beredi. Sol kezde qarjy salasyn­daǵy naryq zańdylyqtary jumys isteıtin bolady. Al bizde bıznes­te bolsyn, turǵyn úı salasynda bolsyn sýbsıdııalyq, nesıelik baǵdarlamalar kóp. Solar naryqty qısaıtyp jiberdi. Bıznes naryq talaptaryna saı nesıe ala almaıdy, óıtkeni memlekettiń odan tómen jeńildetilgen nesıeleri bar. Sony alýy kerek. Qazir bárimiz jeńildetilgen nesıege qumar bolyp aldyq. Eger bul prosess jalǵasa beretin bolsa, bıýdjet­ke salmaq túse beredi. Memleket qazir naryqtan ketpeıtin bolsa keıin bizdiń ekonomıka múldem básekege qabiletsiz bolyp qalady. Jeke sektor byltyrǵy daǵdarystan sabaq alýy kerek. 2009 jylǵy daǵdarysqa táýekel menedjmentinsiz kirgen bıznes sodan beri ózderiniń táýekel menedjmentin qalyptastyra aldy dep oılaımyn, – deıdi A.Oljaev.

Qazaqstan qarjygerler qaýym­das­tyǵynyń sarapshylary sońǵy jyldar­daǵy qarqyndy nesıeleý qosymsha táýekel týdyrady, son­dyqtan memlekettiń naryqtan shyǵýy jaǵdaıdy retteıdi deıdi. Sarapshy Arman Beısembaev eger memleket naryqtan ketse, ekinshi deń­­geıli bankterdiń naryqtyq stavka boıyn­sha ıpoteka usynýy týra kelmek. Al ol qazirgiden de joǵary bolmaq degen kózqarasta.

«Memlekettik baǵdarlamalar toqtaǵan soń stavkalar qazirgiden de joǵary óse bastaıdy. Bankter memlekettik aqshany alýdy do­ǵaryp, óz aqshasyn beretin bol­ǵan soń ıpotekany berý erejesi de ózgeredi. Bankter klıentterge tym qatań talaptar qoıady, irikteý asa muqııat júr­giziledi. Tıisinshe, ıpotekalyq nesıe bo­ıynsha óti­nimdi keri qaıtarý kóbeıedi» dep boljaıdy A.Beısembaev.

Ekonomıst Maqsat Halyq bolsa, bul boljamdy teriske shyǵarady. Memlekettik baǵdarlamalar toqtaı salysymen alǵashqy mezette osyndaı lap etken burqasyn týýy múmkin-aq. Alaıda keıin bári bir izge túsedi dep sanaıdy.

– Eger Ulttyq bank ınflıa­sııalyq targetteý saıasatyn júr­gize alsa, Úkimet te soǵan úles qossa, ózimiz taýarlar óndire bas­tasaq, mine sol kezde ınflıa­sııa tómendeıdi. Syrtqy ımportqa son­daı qatty súıenbegen soń teńgeniń de quny artady. Teńge nyǵaıǵan soń bazalyq stavka da qazirgideı 9 bolmaıdy, tipti 5 paıyzǵa túsedi. Sol kezde barlyq ekinshi deńgeıli bankterde ıpoteka 7 paıyzdan beriletin bolady. О́ıtkeni naryqtyq aqshanyń quny artty. Sonda adamdar baıa­ǵydaı ana baǵdarlama, myna baǵ­darlamaǵa kirip úlgerip qalaıyn, tanys tabaıyn dep tyryspaı, emin-erkin óz tólem qabileti arqyly-aq bas­panaly bola bastaıdy. Bul bıznes­ke de jaıly. Qazir bıznestiń kúni jeńildetilgen nesıege qarap tur. Sonyń ózinde memleket «tólem qabiletiń bar ma?», «tabysyń túsip ketipti», «kepildikke qoıatyn múlkiń bar ma?» dep myń suraq qoıyp baryp beredi. Tipti kóp jaǵdaıda talapqa saı kelmeısiń dep kómeksiz qaldyrady. Al bazalyq stavka biz aıtqan ssenarıı bo­ıynsha órbıtin bolsa, onda bankter ózderi-aq bızneske arnalǵan nesıelerdi tarata bastaıdy. Bazalyq stavka 9 paıyz bolyp turǵan kezde bank­ter ózderindegi artyq qarajatty ekonomıkaǵa quıýǵa táýekel etpeıdi, – dedi M.Halyq.

Sarapshylar sózinen uqqanymyz – ekonomıkaǵa arzan aqshanyń kóptep kelýi ınflıasııanyń odan ári baýyryn jazyp shabýyna jaǵdaı jasaıdy. Memleket aqshasy kelýin toqtatpasa qymbatshylyqty aýyzdyqtaý tipti múmkin bolmaı qalady. Bul óz kezeginde báse­keles­tikti de óltiretin aıaýsyz nusqa.

– Qazir bizde memlekettik kapıtalızm degen uǵym bar. Ol naryqtyq klassıkalyq ekonomıkaǵa qaıshy keledi. Azamattar naryqtyq us­tanymdarmen paıda taýyp, odan memleketke salyq tólep, jınalǵan aqshany áleýmettik salaǵa jegip qoıatyn ustanymy jalǵasa berse, bárimiz jınalyp Ulttyq qordyń betine qarap otyratyn bolamyz. Osy jylǵy transfertter Ulttyq qorǵa bıyl túsken túsimderdiń bárin jep qoıdy. 96 paıyz. Qor basqa ustanymmen qurylǵan bolatyn. Ol munaıdan túsken aqshany ekonomıkaǵa tikeleı kelýden saq­taýy kerek edi. Túsken kóp aq­shany qazir salyp jiberse, ol eko­nomıkany qyzdyryp, ınflıasııany ósirip jiberedi. Sondyqtan qordaǵy aqsha qıyn-qystaý kezde ǵana shyǵýy qajet bolǵan. Bıznes báribir ózine memlekettiń aqsha beretinin bilgennen keıin tıimdi, paıdaly jumys isteıin dep yntalanbaıdy. Fermer úshin malyn ósirip satqannan góri, maldyń baǵasyn qaǵazda kórsetip sol úshin sýbsıdııa alǵan tıimdi. Kásipker de memlekettiń bergen aqshasyn jaratyp, saýdasyn jasap otyra bergendi jón kóredi. Memlekettik kapıtalızm bizdegi tıimdilik motıvasııasyn joǵaltyp jiberdi, – deıdi A.Oljaev.

Memleket naryqtan ketken soń ne bolady?

Ekonomıst Murat Temirha­novtyń paıymdaýynsha, memleket naryqtan ketken soń eki-úsh jyldaı qıyndyq bolady. Sol eki-úsh jylda naryq toqyrap, baspana baǵasy tómendeıdi. Keıin naryq bir qalypqa túsip, óz zańdylyǵyna sáıkes suranys pen usynysqa negizdelgen mehanızm aıasynda damıdy.

– Bizde ıpotekalyq ınfra­qurylym, berý prosesteri jol­ǵa qoıylǵan. Memlekettik baǵ­darlamanyń da maqsaty barlyq ın­fraqurylym men prosesterdi jolǵa qoıyp berý bolatyn. Bankter bazalyq stavkadan tómen bere almaıdy. Olaı etse ózderine paıda túspeı qalady. Menińshe, bizdiń bankter prosesterin ońtaılandyryp, tábetterin tejeı alsa bazalyq stavkanyń ústine taǵy 3 paıyzdaı qosyp bere alady, – deıdi A.Oljaev.

Demek memlekettiń aralasýynsyz bank­ter baspana naryǵyn jandandyra ala ma, baǵdarlama jasap, aqsha bólý­ge qaýqarly ma degen kúmánǵa oryn qal­maýy tıis. «Bankterde aqsha massasy kóp, ótimdilik bar, sondyqtan ıpoteka nary­ǵyna shyǵýǵa múmkindigi mol» dep qory­tady sózin sarapshy. Ol memleket qazir­gideı arzan aqsha bergenshe, qaryz alý­shyǵa tikeleı baǵyttalǵan ataýly kómekti damytqany ońtaıly dep oılaıdy.

«Máselen, ıpoteka somasynyń 10-12 paıyzyn memleket ótep beredi degen sııaqty. Iаǵnı ondaı jaǵdaıda adam ózi naryqqa aralasyp, arzan ıpoteka izdeıdi. Burynǵydaı sheneýnik (memleket) emes, qurylys salýshy men ornalasqan jerdi ózi tańdaıdy. Sóıtip, naryqtyq mehanızm jumys isteı bastaıdy. Tıisinshe qurylys kompanııalary arasynda da básekelestik artady. Bul ári qaraı baspana baǵasynyń tómendeýine alyp keledi» deıdi sarapshy.

Halyqaralyq uıymdar da qoldamaıdy

Qazaqstan bıliginiń ekono­mıkaǵa tym qumartyp alýy ha­lyq­aralyq uıymdar nazaryn da aýdardy. Osydan úsh jyl buryn Dúnıejúzilik bank mınıstr­likterdiń kásiporyndar men uıymdardy óz menshigi sanaýy – básekelestikti joıdy jáne munaıǵa degen táýeldilikten arylýǵa kedergi keltirdi dep jarııalady.

DB-nyń Ortalyq Azııa bo­ıynsha jetekshi ekonomısi Hýlıo Revıllanyń aıtýynsha, qazaq­standyq ekonomıkadaǵy memleket úlesi 2013 jyldan beri erekshe jyldamdyqpen ósip keledi. «Memleket aqshasyna kásip istep úırengen kompanııalarda tájirıbe de, ynta da joq, soǵan sáıkes básekege de qabiletsiz. Mun­daıǵa ábden úırenip alǵan kompanııa­lar syrtqy naryqqa shyqqanda sol jaqtyń erejesimen oınaı almaı qala­dy. Osyǵan qaramastan memleket ekono­mıkanyń az ónim beretin sektorlaryn qar­jy­lan­dyrýdy toqtatar emes. Nátı­jesinde, bıznesti qoldaýǵa bıýdjetten bólinetin aqsha aǵyny kóbeıe beredi, keri­sinshe sol kásip ıelerinen keletin salyq tú­simi meılinshe azaıa beredi», dep málimdegen edi DB sarapshylary.

Mundaı oıdy bir kezderi AQSh-tyń Qazaqstandaǵy ýaqytsha senimdi ókili Djon Ordveı de aıtqan. «Meniń berer alǵashqy keńesim ekonomıkadaǵy memleket úlesin azaıtýǵa qatysty. «Samuryq-Qazyna» holdıngi quramyna kir­meıtin kompanııalardy qoldaý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, kapıtal naryǵyn qalyptastyrý úshin bul asa mańyzdy»  degen-di ol.

Aqshany aıamaı alyp, biraq soǵan saı qaıtarym kórsetpegen bir sala bolsa, bul – bank sektory. UB basshylyǵyna Danııar Aqyshev kelgen soń 2017 jyly elimizde bankterdi saýyqtyrý degen uranmen qarjy ınstıtýttaryn qutqarý prosesi belsendi júrdi. Bes bank – «Sesnabank», «Bank SentrKredıt», «ATF Bank», «Eýrazııalyq bank» jáne Bank RBK-ge 653,7 mlrd teńge kóleminde kómek usynyldy. Alaıda saýyqtyrý baǵdarlamasynan soń bank aktıvteri 5,5 paıyz, 24,2 trln teńgege deıin, qaryz portfeli 12,4 paıyz, 13,6 trln teńgege deıin tómendedi. Qanshama qarjy quıylǵanyna qaramastan 90 kúnnen astam merzim boıy tólenbegen nesıe (NPL) kólemi 6,7-den 9,3 paıyzǵa ósti. Jyl sońynda bank sektorynyń 62,3 mlrd teńge shyǵynǵa batqany anyqtaldy. Ekonomıst M.Halyq sol kezde bankterge aqsha berý arqyly qarjyny da, áleýetti de joǵalttyq dep esepteıdi.

– 2009 jylǵy daǵdarys ke­zinde memleket qoldaý jasamasa jaǵdaı tipti ýshyǵyp ketetin edi. Qurylystar aıaqsyz qaldy, qurylys kompanııalary senim údesinen shyqpady, shyǵyn shash etekten kóbeıdi, sol prosesterdiń barlyǵyn Ulttyq qordan aqsha bólý arqyly retteýge tyrysty. Ol durys-aq. Alaıda bul jerdegi kemshilik – memlekettiń bankterdi qoldaýy. Birneshe ret bankterdi bankrot bolýdan qutqaryp qaldy. Qıt etse Ulttyq qordan, zeınetaqy qorynan, bıýdjetten aqsha bóle beredi. Tipti aksıonerlerdiń ózi aqsha salmaı, memleket qoldaýyna ábden súıenip aldy. Álsirep turǵan bankterdi qutqarmaı-aq, bankrottyqqa jibere salý qajet edi. Nátıjesinde, bankter odan jaqsaryp ketpedi, kerisinshe bir-birin jutyp, quıylǵan qısapsyz aqshany aqtaǵan joq. Bul jaǵdaıdyń salqyny salymshylarǵa da tıdi, – deıdi sarapshy.

Túıin

Memlekettiń bir-aq sátte ekonomıkadan kete salmasy túsinikti. Olaı bolsa bul ekonomıkalyq shokqa uryndyrady deıdi sarapshylar. Sondyqtan memleket naryqtan kezeń-kezeńimen shyǵýdy josparlaıdy. Biraz ýaqyt buryn bul máseleni Mem­leket basshysy da kóterdi. «Biz memlekettiń menshik ıesi jáne retteýshi retindegi rólin tómendetýimiz kerek. Buryn iske qosylǵan jekeshelendirý baǵdarlamalaryn jalǵastyrý jáne aıaqtaý, sondaı-aq kvazı­memlekettik sektor­dyń fýnksııasyn, rólin jáne mıssııa­syn qaı­ta qaraý kerek» degen edi Q.Toqaev.

Memlekettiń naryqtan ketý ıdeıa­syna birjola bekingeni qýantady. Bıznes ózin-ózi retteýi kerek. Arzan aqsha sheshilmegen túıtkildi kóbeıtedi. Bıznes ıeleri táýekel menedjmentin qalyptastyrmaıdy. Básekege qabiletsiz bolady. Memleket aqshasyna kún kóretin ynjyq kásipkerler tárbıelenedi. Bul álbette, asa qaýipti qubylystyń belgileri. Degenmen meıli kezeń-kezeńimen bolsa da bızneske erkindik berý prosesi de ońaı bolmaıyn dep tur. Arzan aqshaǵa úırengen kásip ıelerin naryq ustanymdaryna saı ómir súrýge beıimdeý de biraz ýaqyt pen energııany qajet etedi.

Sóz basynda aıtqan Frıdrıh Haıek «Quldyqqa aparar jol» kitabynda uly daǵdarys pen Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde AQSh pen Eýropada osy saıasattyń beleń alýy ekonomıkany tıimdi basqarý úshin de, adam bostandyǵy úshin de úlken qaýip týdyrdy dep jazady.

«Qazirgi qoǵamda eko­no­mıkalyq tur­ǵyda táýelsiz bolý – barlyq maqsatqa qol jetkizýdiń quralyna aınalyp kele jat­qandyqtan, memlekettiń naryqty baqy­laýy – adamdardyń jeke ómirin baqylaýǵa aınalyp bara jatyr. Mundaı baqylaý totalıtarızmniń kórinisi» deıdi Haıek.