Buǵytynyń baılyǵy el ıgiligine qyzmet etýge tıis

Bizde Men­deleev kestesindegi ele­ment­terdiń bárin kezdestirýge bolady. So­lardyń biri – elementterdiń perıodtyq júıesiniń VI tobyndaǵy hımııalyq element bolyp sa­na­latyn, asa sırek kezdesetin jáne qun­dylyǵy jóninen de basqalardan kósh ilgeri volfram. Volfram jáne onymen birge janama júretin taǵy da basqa sırek ári baǵaly metaldar: altyn, kúmis, myrysh pen taǵy basqa da quramdastardyń asa baı qory ornalasqan  Buǵyty taýly aımaǵyndaǵy kenish týraly qazir túrli áńgimeler aıtylýda. Bul ken ornynyń belgili bolǵanyna bıyl seksen jyl tolady. Alǵash taý qoınaýynda asa sırek kezdesetin baǵaly metaldardyń bar ekendigi jaıly  1941 jyly anyqtalyp, zerttelgen. Ol kezdegi Keńester Odaǵy­nyń jaǵdaıy tarıhtan belgili. Jańa ken oryndaryn ıgerýdi aıtpaǵanda, Batys­ta tutanǵan soǵys órti alapatqa aınalyp, búkil el Otan qorǵaý isine ju­myl­dyryl­ǵan edi. Odan keıingi jyldary soǵystan qıraǵan sharýashylyqty qalpyna kelti­rý, taǵy basqa da qaýyrt ister kesirinen Buǵytynyń baılyǵy kóz­den  tasa, kóńilden tysqary qalǵan.

Buǵyty volfram ken orny – Ile Ala­taýynyń shyǵys shetindegi Úlken Buǵy­ty taýynda ornalasqan. 1941 jyly ashylyp, barlaý jumystary 1942-1974 jyl aralyǵynda úzdik-sozdyq  júr­gi­zil­gen. Buǵyty – Eńbekshiqazaq aýdanyn­da ornalasqan shtokverkelik ken orny. Alǵash ken shoǵyrlary 1941 jyly Alma­ty qalasynan soltústik-shyǵystan 205 shaqyrym, Shelek qalasynan batysqa 75 shaqyrym aımaqta tabylǵan bolatyn. Osynyń aldynda aıtqanymyzdaı, biraz jyldarǵa sozylǵan úzilisten soń  1974 jyly 9 jeltoqsanda KSRO Tústi metal­lýrgııa mınıstrligi men sol kezdegi respýblıkalyq Tústi metallýrgııa mı­nıs­tr­ligi jáne taǵy basqa da odaqtyq deń­geıdegi múddeli organdardyń jaýapty tulǵalarynan jasaqtalǵan memlekettik komıssııa osy ken ornyna baılanysty otyrys ótkizip, naqty qorytyndy jarııa­laǵan. Sol otyrystyń hattamasynda kór­setilgendeı, geologııalyq barlaý nátı­jesinde Buǵyty ken ornynda sırek kez­desetin asa baǵaly metaldardyń baı qory barlyǵy, bolashaǵy zor iri óndiristik nysan bola alatyndyǵy aıtylǵan. Degenmen ne sebep bolǵanyn qazir eshkim aıta almas. Sol otyrystan keıin ken ornyna qa­tysty másele taǵy da jyldar boıy qozǵaýsyz qalyp, sońǵy jyldary ǵana ony el ıgiligine asyrý týraly aıtyla bastady. Qazaqstan KSRO quramynda bolǵan kezde bul máseleniń tereńdete zerttele qoımaǵany jáne ıgerilmegeni bir jaǵynan durys ta shyǵar. Eger sol kezde ıgerilse, odan bizdiń eldiń alar úlesi de bolmas edi. Barlyǵy KSRO atty alyp ımperııanyń ortaq qazanyna quıylary sózsiz bolatyn. 

Jalpy, Keńes Odaǵy kezinde respýblıka aýmaǵynda kóptegen ken oryndary zerttelgen. Sol ýaqyttaǵy derekter boıynsha, elimizdegi volframnyń jalpy qory 2 mln tonnadan asady. Buǵyty ken orny  sonyń ishindegi eń irisi eken. Eger qazirgi shaqta qolǵa alynǵan joba júzege assa, Qazaqstan sırek kezdesetin asa baǵaly metaldy óndirý boıynsha álem­degi ekinshi oryndaǵy memleketke aınalady. Baǵaly mıneral syrt jáne TMD elderine eksporttalady. Bul kenishte bas­ty óndiristik mıneral sheelıtten (volfram rýdasy) tys molıbden, vısmýt, berıllıı, altyn, kúkirt kolchadany jáne kúmistiń baı qory barlyǵy anyqtalǵan. 

Geologııalyq erekshelikterine baılanysty Buǵyty ken orny II topqa jatady. Iаǵnı bul – hımııalyq quramy kúrdeli iri shoǵyrlar men kendeýdiń birkelki bólinbeýi degen sóz. Mine, osyndaı kúrdeli de qajetti qazbany otandyq «Jetisý Vol­framy» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi ıgerýdi qolǵa aldy. Atalǵan se­riktestik 2014 jyly qurylyp, baǵaly metall qazba baılyqtaryn zert­teýmen aınalysyp keledi. Mundaı aýqymdy ­jo­bany iske asyrý sarapshylardyń baǵa­laýy boıynsha ınvestısııalyq jobada kózdelgendeı shamamen 250 mln AQSh dollaryn talap etedi.

Volfram – ashyq sur tústi, baıaý balqıtyn metall. Volfram elektr sha­my­nyń qyly, elektr peshterinde qyzdyr­ǵyshtar, rentgen tútikterde, katodtar, taǵy da basqa elektrlik quraldarda elektrodtar retinde qoldanylady. Endi ózińiz oılap qarańyz, joǵaryda atalǵan elementterdi ózimiz óndirip, qoldanysqa engizsek, bir­neshe sektor damıtyny shúbásiz. Jobaǵa toqtalar bolsaq, jobanyń júzege asyrylý merzimi – 2021-2023 jyl. Jalpy somasy – shamamen 94,5 mlrd teńge. Qaıta óńdeýdi qosa alǵandaǵy qýattylyǵy – jylyna 3,3 mln tonna ken. Jobanyń negizgi maqsaty – óndirilgen kennen metall buıymdaryn daıyndaý kezinde onyń sapasyn arttyratyn konsentrat ázirlep, ony odan ári ishki jáne syrtqy naryqqa satýǵa shyǵarý. Qazirgi ýaqytta jobanyń I kezeńi oryndalýda. Daıyndyq jumystaryna jergilikti turǵyndar qatarynan 30 adam jáne shet­elden shaqyrylǵan 2 maman tartylǵan. Jumysshylardyń aılyq jalaqysy – 250 myń teńge. Joba iske asyrylǵannan keıin 200-ge jýyq jergilikti turǵyndar jumysqa ornalasyp, 50 adam  zaýytqa qajetti mamandyq boıynsha oqytylady.

Erekshe atap ótetin nárse – ken ón­dirý salasynda barlaý-geologııalyq jumys­tardyń sapaly atqarylýynyń ma­ńyzy asa joǵary. Bul oraıda elimiz úlken jetis­tikterimen maqtana alady. Desek te, kadr men arnaıy osy sala­nyń mamany másele­si qol baılap tur­ǵany jasyryn emes. Sebe­bi, sırek kez­desetin taý-ken jáne túrli metal­lýr­gııalyq ónerkásiptiń álemdik deńgeıde qaryshtap damýyna jerasty barlaý ju­mystarynyń jan-jaqty zerttelýi jáne ken baılyqtarynyń mólsheri men qura­mynyń tap basa anyqtalýynyń orny erekshe. Ken ónimderin óndirýde elimiz­diń álemde aldyńǵy qatarda bolýyna, árıne, joǵaryda tilge tıek etken barlaý-geo­logııalyq jumystarynyń dáldigi men sapalylyǵy aıryqsha áser etedi. 

Keshegi qoǵamdyq ózgerister kezinde geologııalyq ǵylymnyń da basqa salalar sekildi daǵdarysqa túsýi oryn alǵanymen, elimizdiń bul baǵyty toqyraýdan tez esin jıǵany maqtanarlyq. Jumyssyzdyqtan ózge salaǵa qyzmet aýystyrǵan ǵalymdar, talantty izdenýshiler qaıta ózderiniń súıikti isine oralyp, el baılyǵynyń qarqyndy damýyna óz úlesterin qosa bas­tady. Osy jumystar arqyly ken quramyn anyqtaý men baǵalaý jolǵa qoıylsa, onan ári qaraıǵy tııanaqty barlaý jumystary birneshe satyda jalǵastyrylady.

Batyrjan BAIJUMANOV,

Almaty oblysy ákiminiń orynbasary