Pedagog mamandyǵynyń qundylyǵy

Eger de mektep partasyndaǵy bala­lar­dy túsine alsaq, onda jaýabyn taba alamyz. Zertteýshilerdiń pikirin­she, qazirgi álemde pedagogter alfa býyn­daǵy balalarmen jumys isteıdi. Mundaı balalardyń basty ereksheligi – ózin ózi jetildirýge qabiletti, ashyq, shyǵarmashylyq, ıntellektýaldy damy­ǵan tulǵa. О́zderi qalaǵan nárseni jasaıdy, olardy bir nársege májbúrleý múm­kin emes. Olar ózderine qajet bilim­di ǵana alýǵa nıettenedi. Qazirgi balalar áleýmettik qajettilikke súıenip bilim alady. Shamasy, munyń da ózindik zań­dy­lyǵy bar. О́ıtkeni alfa urpaǵyna adamzat aldynda buryn-sońdy bolmaǵan máselelerdiń sheshimin tabýǵa týra keledi. Olarǵa júktelip otyrǵan mindet te jeńil emes.Jalpy alǵanda, alfa balalar (búgin­de 10 jasqa tolǵan balalar) – bul teh­­nologııalandyrylǵan, sıfrlandy­ryl­ǵan, aqparattyq gadjetterdi jetik meńgergen urpaq. Biraq bul jas urpaqtyń bizben, aǵa býynmen ortaq mádenı kody bar. Eger oılanyp qarasaq, olardyń álemdi tanýy kóshpeli fılosofııadan bastaý alady.Eýrazııa ortalyǵyn mekendegen kósh­pelilerge qorshaǵan ortany tanýmen jáne óz oryndaryn tabý negizinde oılaýdyń erekshe tásili tán bolatyn. Basty mindet – qorshaǵan tabıǵatpen úılesimdi jáne onyń bir bóligi bolý, onyń múmkindikterin óz maqsaty úshin utymdy paıdalaný jáne tabıǵat sáıkestigi qaǵıdaty boıynsha ómir súrý. Basqasha aıtqanda, tabıǵattan alyp, ony qaıtara bilý. Osy fılosofııa negizinde álemdi túsiný jáne saqtaý ıdeologııasy quryldy.Eger tarıhqa qysqasha sholý jasasaq, onda ótken ǵasyrdyń basynda ózindik ereksheliginen aıyrýǵa, ulttyq sananyń joıylýyna negizdelgen ıdeologııanyń bolǵany aıqyn. Saldarynan, adam­dardyń bárine, sonyń ishinde bala tár­bıesine tutynýshylyq qatynasy paıda bola bastady. Otbasy balany tárbıeleý min­detinen bosady. Barlyǵy pedagogtiń qolyna berildi – bóbekjaı, balabaqsha, mektep, ınternat, ýchılıshe, tehnıkým, JOO. Ata-analardan memleket ortaq úıdiń órkendeýin talap etti de, al balalar tolyǵymen jańa bilim men tárbıe júıesine berildi.Keńes mektebiniń ıdeologııalyq negizi – marksızm-lenınızm jáne ateızm ıdeıalary. Pedagogıkalyq prosess saıa­sattandyrylyp, halyqtyń mádenı dástúr­lerinde kórinis tapqan aldyńǵy tájirı­beni joıdy. Totalıtarlyq mem­lekettiń ıdeologııasy adamdy dara­lyǵynan aıyryp, eńbek ujymyn qalyp­tastyrýǵa negizdeldi. Ǵasyrlar boıy kórinis tapqan pedagogıkalyq dástúr elenbedi, tabıǵatpen, syrtqy álemmen baılanys buzyla bastady.Alaıda osy kezeńniń ıdeologııalandyrý úderisterimen qatar kóshpeli dalada shyndyqtyń jańa syn-qaterlerine jaýap retinde ózindik ıdeologııa da saq­taldy. Uly Otan soǵysy jyldarynda kósh­pelilik rýhtyń bolýy erekshe sezildi. Soǵys ǵalamdy joıýdy kózdegen álemdik daǵdarys retinde tanyldy. Osy kezde álemdi qorǵaý sezimi paıda bola bastady. Bul da – ıdeologııa. Kóshpendiniń ıdeologııasy – ózine jáne aınalasyna úılesimdi álem qurý.Sodan keıin kommýnızmniń ıdeolo­gııa­lyq daǵdarysy bastaldy. Kóptegen jyl boıy bóten nárse mańyzyn joǵal­ta bastady. Aqyr aıaǵynda daǵdarys kósh­pendilerdiń kóp ǵasyrlyq ıdeolo­gııasynyń jandanýyna alyp keldi. Kóshpendiniń sanasynda bilimi bar, onyń ústine osy bilimdi beretin adam qur­metke laıyq jáne sózsiz bedelge ıe boldy. Muǵalimge qurmetpen qaraý, onyń mıs­sııasynyń mańyzdylyǵyn moıyndaý dala fılosofııasynyń mazmunyna kirdi. Bul – aıqyn mádenı qubylys. Osy jaı­ly uly Abaı, Ybyraı Altynsarın, Maǵ­jan Jumabaev jáne halqymyzdyń basqa da aǵartýshylary jazdy. Biraq muǵalimniń adam ómirindegi orny men rólin anyqtaýmen qatar, qoǵam árqashan da onyń jeke basyna joǵary talaptar qoıa bildi. «Bilimdi halyqta balalardy pedagogıkalyq ǵylymdy meńgergen arnaıy arnada oqytady. Bul óte durys, sebebi sot zań isterin oqysa, dáriger me­dısına ǵylymyn ıgeredi, al pedagog pedagogıkany meńgerýi tıis», dep Ahmet Baıtursynuly jazǵan.Sóz joq, qazirgi kezdegi pedagogıkalyq JOO-lar men kolledjder qarqyndy bilim berý tehnologııalaryn quryp, pándik saladaǵy pedagogıka men psıhologııany oqytady, bolashaq muǵalimderdi bala oqytý men tárbıe berý isine qa­jet taktıkalar men strategııalardy úı­­re­tedi. Biraq ta osynyń barlyǵynda qo­ǵam men sananyń adamgershiligi men rýha­­nılyǵyn kórsetetin qundylyqtar basym bolýy tıis. Osy tarapta zamanaýı ýnıversıtetter tulǵany negizge ala­tyn jańa pedagogıkalyq ıdeologııa­ny qa­lyptastyrýda qajetti basym múm­kin­dikterge ıe.Ádette ıdeologııa saıasatpen, onyń saıa­sı formasymen anyqtalady. Biraq bilim berýde pedagogıkalyq ıdeologııany qalyptastyrý kerek. Bul jerde kez kelgen ıdeologııanyń qundylyqtar tóńi­reginde damıtynyn túsiný mańyzdy. Sonda pedagogıkalyq ıdeologııa bilim berýdegi qundylyqtar kózqarasynyń jıyntyǵy bola alady. Mysaly, joǵary bilim berý salasynda pedagogıkalyq ıdeo­logııa – bul joǵary biliktilik ıdeologııasy, ıaǵnı joǵary akademııalyq jáne kásibı biliktilik qundylyǵy. Bular­dyń bolmaýy adamnyń áleýmettik már­tebesiniń tómendeýine ákelýi múmkin.Pedagogıkalyq ıdeologııany qalyp­tas­tyrýdyń kúrdeliligi qundylyqtar júıesin anyqtaýdy talap etedi. Sonymen qatar bul qundylyqtar kóbinese óz­diginen qalyptasady jáne olar belgili bir qoǵamnyń ómir saltyna baılanysty bolady. Nátıjesinde pedagogıkalyq ıdeo­logııanyń qalyptasýy maqsatty bolýy kerek. Sondyqtan mekteptegi bilim berýdiń jańa memlekettik jalpyǵa mindetti standarttarynda (MJMBS) qundylyqtar aıqyndalǵany zańdy bolyp kórinedi. Bul eldegi bilim berýdi standarttaý tarıhynda alǵash ret bolyp otyrǵan qubylys. Standarttar qazaqstandyq patrıotızm jáne azamattyq jaýapkershilik, qurmet, yn­tymaqtastyq, ashyqtyq, eńbek pen shyǵarmashylyq, ómir boıy bilim alý. Basqa sózben aıtqanda, mekteptiń bilim berý júıesinde osy qundylyqtardyń qol­danylýyn qamtamasyz etý Qazaqstan ıdeologııasynyń mánin quraıdy.Jańa MJMBS qabyldaý kezinde kóptegen suraq týyndaǵanyn atap ótkim keledi: nelikten dál osy qundylyqtar? Olar qazaqstandyqtardyń jas urpaǵy úshin qanshalyqty ózekti? Muǵalimder atalǵan qundylyqtarǵa qalaı saı keledi? Bul qundylyqtar muǵalimniń dara qasıeti ekenin qalaı anyqtaýǵa bolady? Eń sońǵysy, muǵalimder osy qun­dy­lyqtardy kúndelikti mektep ómirine qalaı engizedi?Kórip otyrǵanyńyzdaı, bul suraqtar­dyń kópshiligi muǵalimniń jeke basyna qatysty boldy. Osy suraqtarǵa jaýap berýde ár pedagogtyń, pedagogıkalyq ujym­nyń júıesi retinde pedagogıkalyq ıdeo­logııany taný bolyp tabylady.Búgingi tańda bul qundylyqtar Qazaq­stan pedagoginiń kásibı standartynda aı­qyndalǵan: bilim alýshynyń tulǵasyna, onyń quqyqtary men bostan­dyq­taryna qurmet; basqa nanymdarǵa, álem men ádet-ǵuryptarǵa degen kózqarasqa tózimdilik; mádenı san alýandylyqqa ashyqtyq; ıkem­dilik, beıimdelýshilik, empatııaǵa qabilettilik; jeke adamnyń, til men kom­mýnıkasııanyń qundylyqtaryn túsiný; ózin ózi oqytý, taldamalyq jáne synı oılaý daǵdylary; kommýnıkatıvtik jáne tildik daǵdylar; yntymaqtastyq daǵdylary, janjaldardy sheshe bilý.Búgingi tańda pedagogıkalyq ıdeo­logııa­nyń mańyzdy quramdas bóligi – «Pedagog mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy. Osy zańdy qabyldaı otyryp, biz jaýapkershilikti kóterýge jáne elimizdiń bilimdi halyq retinde qalyptasýyna jaǵdaı jasaýǵa daıyn ekenimizdi kórsettik dep sanaımyn.Zańnyń qabyldanýy – Táýelsizdigi berik memlekettiń saıasatyn júıeli iske asyrý jáne maqsatty jumystyń nátıjesi. Jalpy alǵanda zańdy qa­byldaý týraly alǵash mindettemeni Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaev ózine aldy. Saılanǵan baǵyt­tyń sabaqtastyǵyn kórsete otyryp, Prezıdent Q.Toqaev óziniń saılaýaldy baǵdarlamasyna pedagog márte­besin arttyrý mindetterin engizdi. Bú­gingi tańda biz oryn alǵan faktini – quqyq­tar men mindetterdi, áleýmettik kepildikterdi, etıkalyq máselelerdi, peda­gogıkalyq qaıta daıar­laýdan ótýdiń sharttary men talaptaryn, pedagogterdiń biliktilik deńgeıin aıqyndaý tetikterin jáne peda­gogtiń qazirgi qazaqstandyq qoǵam­daǵy orny men rólin strategııalyq tur­ǵydan qa­lyp­tastyratyn basqa da máselelerdi aıqyndaıtyn naqty zań qabyldaýdy tujyrymdaı alamyz.Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń pedagog mártebesin bekitý jónin­degi bastamasy muǵalimderge akade­mııalyq erkindik pen áleýmettik kepil­dikter berdi.Zań pedagog eńbegin laıyqty baǵa­laý­ǵa kepildik beredi, bul rette mindet­ti shart – «Bilim alýshylardyń, tárbıelený­shilerdiń jáne olardyń ata-analarynyń nemese ózge de zańdy ókilderiniń ar-na­mysy men qadir-qasıetin qurmetteýge; balalardy zańǵa, adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryna, bostandyqtaryna, ata-analaryna, úlkenderine, otbasylyq, tarıhı jáne mádenı qundylyqtarǵa, memlekettik rámizderge, joǵary ıman­dylyqqa, patrıotızmge, qorshaǵan ortaǵa uqypty qaraýǵa qurmet rýhynda tárbıeleý».«Pedagog mártebesi týraly» Zańda mamannyń biliktiligine qoıylatyn talaptar – mańyzdy tarmaq. Demek, muǵalimniń balalardy oqytý men tárbıeleýdi senip tapsyrýǵa bolatyn mamannyń sapalyq talaptaryna sáıkestigi oǵan qoǵamdaǵy erekshe mártebege kepildik beredi.Kórip otyrǵanymyzdaı, barlyq qa­byl­danǵan resmı qujat bir-birine qaı­shy kelmeıdi, kerisinshe, muǵalim kási­biniń qundylyq mazmunyn kúsheıtedi.Memleket kepildik beredi, biraq muǵa­lim sol kepildikke saı bolýy tıis. Osyǵan baıla­nysty Ýınston Cherchılldiń áı­gili sózin keltirgim keledi: «Mektep muǵa­lim­deri premer-mınıstrler armandaı alatyn kúshke ıe». Muǵalimge bılik berildi, bul jerde «Qandaı muǵalimge bılik berildi?» degen suraq týyndaıdy.Bul jerde kolledjder men joǵary oqý oryn­darynyń pedagogıkalyq maman­dyqtaryna talapkerlerdi irikteý – bas­ty ustanym. Bul turǵyda shet elderdiń tájirıbesi erekshe. Pedagog mártebesi joǵa­ry elderge Qytaı, Malaızııa, Taı­van, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Fın­lıandııa, Kanada, Ulybrıtanııa kiredi. Bul elderde talapkerler arasynda pe­da­gogıkalyq oqý oryndarynyń tany­maldyǵy muǵalim mamandyǵynyń bedelin anyq­taıdy. Munyń bári muǵalimderdiń joǵary tabys deńgeıimen, qoǵamdaǵy laıyqty mártebesimen bekitilgen. Peda­gog­­ter jaqsy nátıjeler berip, halyq sapaly adamı kapıtalǵa ıe bolyp, memleket álemdegi óz ustanymyn nyǵaıtyp jatyr. Ol qarapaıym syzba jáne barlyǵy qısyndy.Búgingi tańda Qazaqstanda pedagogı­kalyq mamandyqtarǵa túsý úshin talaptardy kúsheıtý boıynsha mańyzdy qadamdar jasaldy. Eger ótken jyly talapkerlerge pedagogıkalyq maman­dyqtarǵa túsý úshin 70 upaı jınaý qajet bolsa, bıyl bul kórsetkish joǵarylap, endi ol 75 upaıǵa teń.Memleket Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qoldaýynyń arqasynda pedagogı­kalyq mamandyqtardyń stýdentteri úshin shákirtaqy mólsheri ulǵaıtylǵanyn erekshe atap ótkim keledi.Nátıjesinde, úmitkerlerdiń sapalyq quramy ózgerdi. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryn­dary Úkimet tarapynan aıtar­lyqtaı qoldaý alady, laıyqty áleý­mettik mártebesi bar, memleket tarapy­nan joǵary tabys deńgeıimen nyǵaı­tylǵan kásiptiń túbegeıli jańa formaty quryldy. Jastar bul mamandyqty óz­deri úshin bolashaǵy bar dep sanaıdy. Bizdiń mindetimiz – jastardyń úmitin úzbeý, olar­ǵa salamatty básekelestik orta­da ju­mys isteýge múmkindik beretin oqytý­dyń jańa formattaryn qurý.Sońǵy jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Prezıdenttiń birqatar negiz­­gi tapsyr­malaryn oryndaǵanyn atap ketý kerek. Túbegeıli jańa ıdeıalar jú­zege asyrylyp, aýqymdy ózgerister júr­­gizilýde. Olar bilim berý sapasyn art­tyrý úshin qajet. Sonymen qatar jahan­daný­dyń negizgi tulǵasy – jańa oılaý men dúnıe­tanymǵa ıe oqýshyǵa saı keletin muǵalim.Sondyqtan pedagogıkalyq ıdeologııa­nyń negizine bolashaq muǵalimderdi ozyq daıarlaý ıdeıasy alynýy tıis. Qazirgi mu­ǵalimniń mindeti – qarqyndy ózgerip jat­qan álemde oqýshynyń tálimgeri bo­lý, ony baǵyttaı bilý, mańyzdy qun­dy­lyqtardy qalyptastyrý jáne qoldaý, onyń jeke basy qalyptasýynyń barlyq kezeńderinde ózin ózi júzege asyrýǵa múmkindik berý. Búgingi tańda kásibı muǵa­limniń negizgi ımperatıvi tek óz pá­niniń aıasynda shektelmeı, Meta-pán deńgeıine jetý bolyp tabylady.Bul jaǵdaıda pedagogıkalyq kol­led­jder men joǵary oqý oryndarynyń min­deti men oqytý traektorııasyn qurý­da jáne qosymsha quzyretterdi ıgerýde jańa tásilderdi paıdalana oty­ryp, ótken, búgin jáne bolashaq úrdis­teriniń tarıhı sabaqtastyǵyn eskere otyryp, bilim berý prosesin qurý dep bilemin. Iаǵnı búkil úrdis qabyldanǵan qundylyqtarǵa negizdelýi kerek. Sonda ǵana jańa qazaqstandyq qoǵam qurýdyń strategııalyq baǵdaryn kórsetetin, ha­lyqtyq pedagogıkanyń kóp ǵasyrlyq mádenıeti men dástúrlerin beıneleıtin túıindi tujyrymdamalardan turatyn jańa pedagogıkalyq ıdeologııa iske asyrylady. Bizdiń aldymyzda jınaqtalǵan tájirıbeni saqtaı jáne damyta otyryp, alǵa jyljý mindeti tur.

Janbol JILBAEV,Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor