Aýdandyq gazet – aýyldyń rýhanı ortalyǵy

Keıbir aýdandar múlde jańa turpattaǵy, zaman talabyna saı gazet ashsa, keıbiri burynǵy kompartııadan qalǵan redaksııalar men eshqaıda kóshe almaı turalaǵan jýrnalıst kadrlardy paıdalanyp, tonyn ǵana ózgertti. О́kinishke qaraı, ondaı gazetter ákimderdiń ǵana yqpalynda bo­lyp, áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy bar taqyryptar men qoǵam talap etetin taqyryptardy jaza almady. Tipti jazýǵa mursha da bermedi. О́ıtkeni, qarjy – memlekettiki, demek, ákimdiktiki. Sondyqtan da ondaı gazetter birde «memlekettik kommýnaldyq mekeme», birde «jaýapkershiligi shekteýli seriktestik» degen menshik túrimen shyǵaryldy. Aýdandyq gazet­­terdiń kóbi ákimderdiń atqarǵan jumy­syn ǵana madaqtaıtyn ákimniń jeke vedomstvolyq basylymyna aınaldy. Gazet betinen «syn», «feleton» degender joǵaldy. Jekelegen syn tek ákimniń tapsyrmasymen ǵana jazyldy. Men jýrnalıstik qyzmetimdi bu­ryn­ǵy Semeı oblysynda jańadan qu­rylǵan Taskesken aýdanynda ashylǵan «Eńbek»-«Trýd» aýdandyq gazetinen bastap edim. 1983 jyly aýdandyq gazette, baspahanasymen qosa alǵanda, 50-ge tarta jýrnalıst pen baspager eńbek etti. Aýdandyq gazet aptasyna úsh ret qazaqsha, oryssha shyǵyp turdy. Jazǵanyńdy qolma-qol jutyp jatady. Otyrmaımyz. El aralaımyz. Únemi issapar. Redaktorymyz: «Otyrmańdar, saýsaqtan sorǵandy qoıyńdar, eldi aralańdar, kózben kórip qana jazyńdar...» deıtin únemi. Ol ótken shaq. Barlyq aýdan­daǵy gazetterdiń jaǵdaıy shamamen birdeı. Rýhanı-shyǵarmashylyq orta, qalam­ger­lerdiń alǵashqy shyńdalý mektebi, aýdan turmys-tirshiliginiń shynaıy aınasy bola bildi. «Zamannyń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degen ǵoı. Qoǵamdyq qatynastar men memlekettik qurylymdar qansha ózgerse de, halyqqa rýhanı azyq bere­tin qurylymdar men qajettilikter ózgermeıdi. Árıne, búgingi baspasóz ben aqparat jańalanyp, zamanaýı tehnıka, tehnologııaǵa kóship jatyr. Ǵalamtor barlyq júıeni torlaý ústinde. Basylymdar, ózge de buqa­ralyq aqparat quraldary ınternet júıesine kóshýde. Biraq, gazet-jýrnal, kitapty qaǵaz túrinde shyǵarýdyń mańy­zy zor. Ol qashanda bolsyn saq­talady. Ári adamnyń este saqtaý, sanasyn oıatý, rýhyn kúsheıtýdegi róli áleýmettik jeliden áldeqaıda mol. Onyń ústine aýdandar men aýyldar ın­ternet júıesine áli tolyq kóship úlger­gen joq. Jalpy, baspasózdiń qandaı zamanda da artyqshylyǵyna kóptep dálel keltirýge bolady. Endi sol aýdan­dyq gazetterdiń qazirgi jaı-kúıi týraly aıtaıyn.Internet jelisi kúsheıgen saıyn qazir gazet-jýrnalǵa jazylý kúrt azaıdy. Onyń ústine «Baspasózge jazylýdy erikti túrde júrgizý kerek» degen qaǵıda bar. Ol qaǵıda birqatar basy­lymǵa júrmeıdi. Bul da durys shyǵar. Memlekettik mańyzy bar keı­bir basylymdar men vedomstvolyq basylymdardy úgit-nasıhat júrgizip jazdyrmasa, jurt onsha jazyla qoı­maıdy. Kópshilik qazir qarjysyn qy­dyrýǵa aıamaı, júz myń teńgelep sha­shýǵa bar, al rýhanı azyqqa kelgende bir jylǵa bes-on myń teńgesin shyǵa­rýǵa tartynady. Búgin kóptegen aýdandarda rýhanı ortalyq bolyp kelgen aýdandyq gazet­ter­de shyǵarmashylyq orta joq­tyń qasy. Qazir ol gazetterde bes-on, ary ket­se, on beske deıin ǵana qyzmetker eńbek etedi.Qazir bizdiń álemdegi úzdik 30 eldiń qata­ryna qosylamyz degen josparymyz bar. Alaıda, ókinishke karaı, qazir aýdan ortalyqtarynyń kóbinde eshqan­daı shyǵarmashylyq uıym joq. Aýdan, oblys basshylary memleket irgesin nyǵaı­týda mańyzdy ról atqaratyn rý­hanı qundylyqtarǵa jete kóńil ból­meıdi. Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta aýdan­­dardaǵy baspasózge erekshe kóńil bólý kerek. Bizdi álem deńgeıindegi órke­nıet órine súırep shyǵaratyn – rýhanı qundylyqtarymyz. Ol aýylda jatyr. Qazaq tarıhy, mádenıeti, turmys-tirshiligi, ótken-ketkeni – aýyldarda. Sol aýyldardan shyqqan qazaq zııalylary respýblıka ortalyqtarynda ártúrli qor­lar, uıymdar quryp, úlken eńbek atqa­ryp júr. Ol jetimsiz. Son­daı orta­lyqtardyń fılıaldaryn aýdandar­da qurý kerek. Naqty aıt­qanda, aýdandyq gazetter janynan. Shyntýaıtynda, bári qarajatqa kelip tireledi. Qazir «tender» arqyly tıis­ti jumys­qa qarjy bólý degen jetil­megen, ári bizdiń sana-sezimimiz ben rýhanı deń­geıimizge saı kelmeıtin pále bar­lyq salada teris nátıjesin kór­setip jatyr. Sebebi «Qaıtken kúnde qaltamdy ońaı aqshaǵa toltyryp alsam» dep oılaıtyndar kóbeıip tur. Memleket qarjysyn jumsaýǵa baqylaý qatań bolsa, onyń oń nátıjesi bar. О́kinishtisi, qazir olaı emes. «Tender – ebin tap ta, bólip alyp jeńder» degen qyljaqqa aınalǵan. Osy júıedegi jemqorlyq – kórinbeıtin jemqorlyq. Ony qazir kez kelgen adam biledi. Biraq, ashyp aıta almaı­dy. «Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq» degen. Aqsha úshin aryn satatyndardy kóbeıtken bul júıedegi «shatyrǵa», tekseretin túrli komıssııaǵa beretin para dep, tıisti jumysqa arnalǵan qarjyny jyrymdaý beleń aldy. Jol, qurylys, aýyz sý, aýyl sharýa­shylyǵy, t.b. bólinetin úlken qarjyny aıt­paı-aq qoıaıyn. Meniń aıtaıyn degenim – on-on bes mıllıon teńgelik shaǵyn qyzmetterdi de tenderge shy­ǵaryp, sol úshin Altaıdan Atyraýǵa utys­kerdi shaqyrady. Ol ózi jumys istemeı, sol jerden qosymsha merdiger taýyp, jatyp aqsha alady. Jumys shala jasalyp, artynan birin-biri sotqa súırep, izdep taba almaı jatady. Bul, ásirese aýyl mektepterin, mádenıet oshaqtaryn aǵymdaǵy jóndeýde jıi kezdesedi. Muny aıtyp otyrǵanym – aýdan baspasózine bólinetin qarjy da dál solaı «tender» arqyly ótedi. О́miri aýdanda bolyp kórmegen aqshaqumar bireýler aýdan aqparatyna bólingen aqshany utyp alady. Ásirese, bul aýdandaǵy táýelsiz gazetter úshin solaı jasalady. Keıingi kezde «barlyq aýdandyq, oblystyq basylymdar jeke menshikke ótýi tıis» degen áńgime aıtylyp júr. О́z oıym, memleket nysanyndaǵy baspasózdiń jekege ótýi – durys saıasat. О́ıtkeni, memleket menshigindegi gazet sol óńir, ne aýdan basshylyǵynyń aıtqanymen ǵana jumys isteıdi. Al jekemenshik gazet tender arqyly memlekettik aqparattyq saıasatty da júrgizedi, halyqtyń talap-tilegi men syn-pikirlerin, tarıhı, rýhanı dúnıelerdi de erkin basa alady.Aýdandyq basylymdar men osyǵan uqsas sharýalar atqaratyn uıymdarǵa bólinetin memleket qarjysy 15 mıllıon teńgeden aspasa, tendersiz-aq ózara tikeleı shart jasasý arqyly qarjylandyrylýy kerek. Osy másele sheshilse, aýdandaǵy gazetterge jan biter edi. Ár aýdannyń tirligi ár túrli. Jýr­nalıster men kez kelgen qalam ustaǵan maman ıesine qamqorlyq jasap, redaksııany kótermelep otyrǵan aýdandar da bar. Kúndelikti tirshilik kúıbeńinen aryla almaı, rýhanı qundylyqty ekinshi kezekke ysyryp kele jatqan aýdandar da bar. Baıaǵyda «Gúldense aýyl – gúlde­nemiz bárimiz» dep jyrlaýshy edik. Sol sóz mánin áli joǵaltqan joq. Aýyldyń gúldenýine aýdandyq basylymdardyń qosar úlesi mol. Endeshe, aýyldyń rýha­nı ortalyǵy – aýdan baspasózine kóńil bóleıik.

Baqytómir ShALǴYNBAI, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń jáne Bas redaktorlar klýbynyń múshesi

Shyǵys Qazaqstan oblysy,Aıagóz qalasy