Abaı adam bolmysy týraly

«Munyń birinshisi – qazaq halqynyń, este joq eski zamannan jıyp, ósirip kelgen óz danalyǵy, aýyzsha ádebıet qory.... Ekinshi bir qol artqan qazynasy   arab, parsy, túrik tilindegi Shyǵystyń kórkem klassık poezııasy. Úshinshi úlken óner, mol azyq alǵan zor salasy – orys halqynyń mádenıeti jáne sol arqyly Eýropa mádenıeti». Osylaı aldymen óz halqynyń rýhanı qundylyqtaryn boıyna sińirgen Abaı álemdik mádenıettiń qol jetken ozyq úlgilerin talǵammen, tańdaýmen jáne ózi ómir súrip otyrǵan qoǵam men  týǵan halqynyń ózindik erekshelikterin eskere otyryp qabyldady.

XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX ǵasyrdyń basy Reseı ımperııasy­nyń Qazaqstandy otarlaý saıasatynyń tereńdeı túsýimen erekshelendi. Qazaq­tyń eli de, jeri de ózgeniń qolyna kóshti. Sóıtip otarshyldyq saıasaty eshbir elmen salystyrýǵa kelmeıtin patshalyq Reseı qazaq dalasyn saıası derbestik pen tabıǵı damý jolynan aıyrdy. Jergilikti halyq tilinen, dini men dilinen alystaýǵa bet alyp, qoǵamda kúrdeli de qaıshylyqty ózgeristerge jol ashyldy. Ulttyq namys pen sana-sezim, mádenıet men ata salt aıaqasty etildi. Sodan hakim Abaıdyń «Toǵyzynshy sózde» «Men ózim tiri bolsam da anyq tiri de emespin. Ánsheıin osylardyń yzasynan ba, ózime ózim yza bolǵannan ba, ıakı bóten bir sebepten be? – esh bilmeımin. Syrtym saý bolsa da, ishim ólip qalypty» dep jazýy nemese «Jıyrma tórtinshi sózindegideı», «О́stip, jer júzindegi jurttyń qory bolyp, birimizdi birimiz ańdyp ótemiz be? Joq, qazaq ortasynda da urlyq, ótirik, ósek, qastyq qylyp, ónerdi, maldy túzden, bóten jaqtan túzý jolmen izdep, óristeterlik kún bolar ma eken?» dep ­ýaıymdady, halqyn órkenıetke jeteler túzý joldy armandady.

Osyndaı jaǵdaıda «myńmen jalǵyz alysqan», ómiriniń sanaly bóligin bo­lys­tyq pen el bıleýdiń túrli taǵdyrly tir­ligin basynan ótkizgen, talaıdyń minez-qulyq pen is-áreketterin kózben kórip, qulaqpen estigen, sanamen saralaǵan Abaı shyǵarmalarynyń basty taqyry­by, negizgi nysanasy óz kezindegi feodal­dyq patrıarhaldyq qoǵam, onyń basty tul­ǵasy adam boldy.

Hakim Abaıdyń óz zamanyndaǵy qo­ǵamdy tereńirek bilýine, onyń ózekti má­se­lelerine jaýap berýine Batys oıshyl­darynyń áser etkenin, onyń óziniń ári inisi, ári eń súıikti shákirti Shákárim Qu­­daı­berdiulyna aǵylshynnyń ataqty áleý­­mettanýshysy Gerbert Spenserdiń shyǵarmalaryn oqýdy usynýy teginnen tegin emes edi. Uly Abaı qoǵamnyń saıa­sı qyryn da tereń túsindi, biraq onyń ózi­ne asa jaqyn, kún ótken saıyn qaı­shy­lyǵy kúsheıe túsken rýhanı jaǵyn murat etken sııaqty. Sodan «Maqsatym til ustartyp óner shashpaq, Nadannyń kózin qoıyp kóńilin ashpaq...» degen óleń joldaryndaǵy asyl tujyrymdy qara­sózderiniń de azamattyq kredosy etti. Biz osy janrdaǵy Abaıdyń adam bolmysyna qatysty keıbir oılaryna ǵana qysqasha júginip otyrmyz.

Aldymen myna jaılarǵa nazar aýdara keteıik. 1890 jyldary aqyndyqtyń asqaq shyńyna shyqqan, oıshyldyq kemeli tolysqan, alaıda óz sózderimen aıtqan­da, er ortasy jasqa kelgen, qajyǵan, ja­lyqqan, isteriniń baıansyzyn, baılaý­syzyn kórgen, bári qorshylyq ekenin bil­gen Abaı aqyndyq asqaq qýatyna maq­satty túrde qarasóz janryn serik etedi. Munyń ústine Dildadan týǵan ekinshi uly Ábdirahman 1894 jyly naýqasqa ushyrap, 1895 jyly qaıtys bolǵannan keıin áke bolmysynda úlken kúızelis kezeńi bastalady. Osy jyldary jazylǵan jıyrma jeti óleńniń on úshi Ábdirahmanǵa arnaldy. Qaıǵy sál basylyp, 1896 jyly jıyr­madaı óleń, araǵa bir jyl salyp, 1898-1899 jyldary 15 óleń jazady. Sodan 1903 jylǵa deıingi tórt jylda barlyǵy 11 ǵana óleń jazylǵan. Munyń barlyǵy tór­kindi máseleler bolatyn.

Máńgilik ósıet pen aıryqsha amanatqa tamyljyǵan qarasóz marjandarynyń aq qaǵaz betine túskenderine ǵasyrdan asty. Alaıda olar dál búgin aıtylǵan­daı aıqyn, qazir jazylǵandaı jarqyn, jarqyrap tur. Bul, bir jaǵynan, uly Abaıdyń shynaıy hakimdigin taǵy da pash etse, ekinshi jaǵynan, qazaǵymnyń da sonaý zamannan tym uzap kete qoımaǵanyn baıqatady.

Uly oıshyl eń birinshi adam bolmy­synyń bólek týyndy ekenine, sonan onyń janynyń haıýannan iri jaratylǵanyn túsindirýden bastap, oǵan tán qasıetter men qajetti dúnıelerge, onyń erekshelik­terine, qoǵamdaǵy qalyptasýy men jeti­lýine barynsha nazar aýdarady. Buǵan óziniń baı ómir tájirıbesin, aqyl parasatyn, hakimdik qaraketin baǵyttaǵan. 1891 jyly jazǵan «Jetinshi sózinde»: «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bil­megen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady. Ázelde qudaıtaǵala haıýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan...» dep adamzat qaýymyn haıýandar dúnıesinen bólek ekenin, onyń erekshelikterin kórsetedi. Osy oıdy ári qaraı jeteleı, tereńdete túsip: «Jas bala da anadan týǵanda eki túrli minezben týady: bireýi – ishsem, jesem, uıyqtasam dep turady. Bular – tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq úı bola almaıdy, Hám ózi óspeıdi, qýat tappaıdy». Al «kózi kórgen, qulaǵy estigenniń bárin surap, tynyshtyq kórmeıdi» jáne «bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken» degenderdiń barlyǵy jan qumary ekenin atap kórsetedi. Biraq osy adam janynyń óz-ózinen ósip, jetilmeıtindigi men kúrdeliligi «On toǵyzynshy sózde» bylaısha aıtylǵan: «Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy: estip, kórip, us­tap, tatyp eskerse dúnıedegi jaqsy ja­mandy tanıdy-daǵy, sondaıdan bilgeni, kórgeni kóp bolǵan adam bilimdi bolady» deıdi. Sonymen qatar árbir estigen nárseniń jeke ózi eshteńege jaramaıtyny, sol estilerden estip, jaqsy nárselerdi eskerip, jaman degennen saqtansa, sonda ǵana ony estigeni iske jaraıtyn adam dese bolatyny eskertiledi. «Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady» dep adamdy ósýge, jetilýge jeteıleıtin, kemeldikke keltiretin joldar kórsetilgen.

Abaı «Qyryq úshinshi sózinde» buryn aıtylǵan adam balasynyń eki nársemen: «biri – tán, biri – janmen» erekshelenetinin, biraq qaısysy eriksiz bolatyn tabıǵı, týa bitken, qaısysy eńbekpen tabylǵan qasıetter ekenin bilý kerektigin taǵy da eskerte otyryp, adamzat ómirinde kásibı qasıetter bolyp sanalatyn aqyl, ǵylym kúshimen kórmegendi kóredi, bilmegendi tanıdy deıdi. Al «Kózbenen kórip, qulaq­pen estip, qolmen ustap, tilmen tatyp, murynmen ıiskep, tystaǵy dúnıeden habar alady. Ol habarlardyń unamdysy unamdy qalpymenen, unamsyzy unamsyz qalpymenen, árneshik óz sýretimenen kóńilge túsedi» deýi osydan. Budan ári adamnyń eseıý, aqyl jınaý úderisiniń asa kúrdeli ekeni, ol júıeli oıdy, joǵary jaýapkershilikti, erekshe jınaqylyq­ty talap etetini bylaısha sýretteledi: «Kimde-kim syrttan estip bilý, kórip bilý sekildi nárselerdi kóbeıte alsa, ol – kóp jıǵany bar adam: synap, oryndysyn, orynsyzyn – bárin de baǵanaǵy jıǵan nárselerinen esep qylyp, qarap tabady. Bulaı etip bul hareketke túsingen adamdy aqyldy deımiz».

О́z zamandastarynyń jetile túsýin armandaǵan, oǵan jetkizetin asyl qasıet­teriniń biri jadynyń myqty bolýyna erekshe kóńil bólgen Abaı «Otyz birin­shi sózinde»: «Estigen nárseni umyt­pas­tyqqa tórt túrli sebep bar: áýeli – kóki­regi baılaýly berik bolmaq kerek; ekin­shi – sol nárseni estigende ıa kórgende ǵıb­rátlaný (úlgi alý) kerek, kóńildenip, tu­shynyp, yntamen uǵý kerek; úshinshi – sol nárseni ishinen birneshe ýaqyt qaı­taryp oılanyp, kóńilge bekitý kerek; tórtinshi – oı keseldi nárselerden qashyq bolý kerek». Bul aıtylǵandar adamdy ósiretin, qalyptastyratyn, tulǵa retinde áleýmettený, tolysý úderisine jeteleıtin qaǵıdalar men ustanymdar. Al «oı keselderi» degen, Abaı atap kór­setkendeı, «ýaıymsyz, salǵyrttyq, oıynshy kúlkishildik, ıa bir qaıǵyǵa salyný, ıa bir nársege qumarlyq paıda bolý sekildi. Bul tórt nárse – kúlli aqyl men ǵylymdy tozdyratuǵyn nárseler». Bular – adam ­balasyn ósirmeıtin, óshiretin órissiz ádet, búkil qoǵamdy keri ketýine yqpal etetin zııandy tirlik.

Abaı óziniń kóptegen qarasózderin­de adam tárbıesindegi eńbektiń róline erek­she mán berdi. Joǵaryda aıtylǵan qarasózderdegi oılardyń da negizi eńbekte, aqyldy árekette jatyr. «Ekinshi sózinde» óz elin soltústik, ońtústik kórshi jatqan aımaqtarmen, kórshi halyqtarmen salys­tyra otyryp, olardyń artyqshylyqta­ry ónerlerinde, kásibinde, saýda-sattyq­pen aınalysýynda ekenin atap kórsete­di. «Eńbek etip, mal tabýdyń da jónin solar biledi, saltanat, ásem de solarda», «Onyń bári – birin-biri qýyp qor bolmaı, sharýa qýyp, óner taýyp, mal taýyp, zor bolǵandyq áseri» dep ózge elderdiń ónegelerin úlgi etti. Al «Jıyrma toǵy­zyn­shy sózinde» qazaqtyń «Jarly bolsań, arly bol» degenin qoldaı otyryp, «Ardan ketken soń, tiri bolyp júrgeniń qurysyn» dep arsyzdyqty ólimmen teńgerip, al janyńdy qınap, mańdaı terińdi tógip, eńbekpen mal tabý – «ar ketetuǵyn is emes» ekenin eskertedi. «Tynysh jatyp, kózin satyp, bireýden tilenbeı, janyn qarmanyp, adal eńbekpen mal izdemek – ol arly adamnyń isi» dep aldyńǵy oıdy kúsheıte túsedi. Abaı bularmen shektelmeı, eńbektiń maqsat muratyna «Otyz jetinshi sózde» bylaısha arnaıy kóńil bóledi: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamshylyqtyń qaryzy úshin eńbek kyl­sań, Allanyń súıgen qulynyń biri bo­lasyń». Al «Tórtinshi sózinde» «Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi» dep adam bolmysyna qaıshy qasıetterdi barynsha ótkir, aıaýsyz synasa, «Áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy» dep adal eńbekti marapattady, ha­­lyqty osy eńbekke shaqyrdy, úndedi.

Qalyń halyq arasynda kóp bolyp, talaılardyń taǵdyryna kóz jiberip, oı toqtatqan uly oıshyl qazaq dalasyndaǵy barlyq jaqsylyqtyń, jańalyqtyń jarshysy bolyp, adamdy «aqyl, bilim, ar, minez» arqyly joǵary dárejege kóterip, asqaqtatatyndaı qoǵamnyń progressıvti damýyn ańsady, armandady, sonyń jolyn izdedi. «Aqyldy kisi men aqylsyz kisiniń, meniń bilýimshe belgili bir parqyn kórdim» dep bastalatyn «On besinshi sózinde» adam balasy pende bolyp jaratylǵannan soń dúnıedegini qyzyq kórmeı júre almaıtynyn, alaıda esti adamnyń oryndy iske qyzyǵyp, qumarlanyp izdeıtinin eskertip, al «Eser kisi ornyn tappaı, ne bolsa sol bir baıansyz, baǵasyz nársege qyzyǵyp, qumar bolyp, ómiriniń qyzyqty, qymbatty shaǵyn ıt qorlyqpen ótkizip alady eken» deıdi. Sonymen qatar «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir márte, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir, ózińnen óziń esep al!» dep jınaqylyqqa, júıelilikke, rettilikke, jaýapkershilikke jeteleıdi. Osylaı ótkendi salmaqtap, ómirdiń qunyn baǵalaı bilýdi, ony «ne bilimge, ne ahıretke, ne dúnıege jaramdy, kúninde óziń ókinbesteı qylyqpen» ótkize aldym ba, áıtpese bosqa ketti me dep aqyl tarazysyna salýǵa keńes beredi, tereń oılylyqty nusqaıdy. Shynyna kelgende, adam bolmysy da osylaı ósedi, qalyptasady, je­tiledi emes pe?

Abaı adam úshin eń basty qajettilikke bilim men ónerdi jatqyzdy, sondyqtan adamnyń jan azyǵy – bilýge qumarlyǵy, bul bolmasa onyń maldan aıyrmashy­ly­ǵy joq dep kesip aıtty. Bilmekke qumar­lyq­ty qanaǵattandyrý – dúnıeniń kózge kórin­gen jáne kórinbegen qasıetterin tanyp bilý, izdený, surap bilý, ǵylymǵa umtylý, dúnıe syryn bilý, bular kókirekke sáýle, kóńilge senim beredi dep ómirdiń adam bolmysy úshin shynaıy mán maǵynasyn aıqyndady. Al óner, ǵylymdy qaıdan úırenýge, qalaı bilýge bolady degen su­raqqa óziniń «Jıyrma besinshi sózinde» eń jaqyn soltústik kórshi Reseıdi ónege tutty: «Oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da – bári orys­ta zor. ...Onyń sebebi olar dúnıeniń tilin bildi, mundaı boldy. Sen onyń tilin bilseń, kókirek kóziń ashylady». Onan ári hakim ǵylym men ónerdiń – dúnıeniń kilti ekenin, ony bilgenge dúnıe arzanyraq túsetinin shegelep aıta otyryp: «Týrasyn oılaǵanda, balańa qatyn áperme, enshi berme, baryńdy salsań da, balańa orystyń ǵylymyn úıret! Myna men aıtqan jol – mal aıar jol emes. Qudaıdan qoryq, pendeden uıat, balań bala bolsyn deseń – oqyt, mal aıama» dep oıyn barynsha jan-jaqty, tııanaqty túıindeıdi. Alaıda Abaı orystyń tilin, oqýyn, ǵylymyn bilgende onyń paıdasyna ortaq bolýmen qatar «zararynan qashyq bolýdy» da esten shyǵarmaýdy usyndy, oısyz bas shulǵı berýden saqtandyrdy.

 Shyǵarmashylyqtyń alǵashqy jyl­darynda-aq Abaı «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim» dep ókingen, ile shala «Ǵylym tappaı maqtanba», qoǵamda óz ornyńdy «tappaı baptanba» dep eskertip, ǵylym jolynyń aýyr ekenin, ony jany taza, izgiligi mol jan ǵana ıgere alatynyn aıtqan bolatyn. Bul oılar «On segizinshi sózinde» odan ári damı tústi. «Te­ginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nárselermen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» dep ǵy­lymdy ıgerýdi búkil adam balasynyń basty qasıetteriniń biri retinde atady. Ásili ǵylymmen qoǵam da, adamzat balasy da ilgeri jyljıtynyn, alǵa basatynyn, al uly Abaıdyń buǵan «aqyl, ar, minezdi» jaıdan jaı qosyp otyrmaǵanyn tereń túsingen abzal. Bul oılar kimge bolsa da asa bir taǵylymdy degimiz keledi.

Abaı qazaq qoǵamy osylaı óziniń rýhanı damýynda túbegeıli ózgeristerdi qajet etip otyrǵanyn jáne mundaı ózgerister eń birinshi bilim men ǵylymnyń arqasynda ǵana júzege asatynyna óz qarasózde­rin­de qaıta-qaıta oralyp otyrdy. Adam balasynyń bilim arqyly óz aqyl oıyn, daryn qabiletin, tanym túsinigin, rýhanı óresin, adamgershilik pen ımandylyq qasıetterin únemi, toqtaýsyz jetildire, baıyta túsetinine sendi, oǵan boıdaǵy bar kúsh-jigerdi maqsatty túrde jumsap otyrýdy qajet dep sanaı otyryp, «Otyz segizinshi sózinde» kúlli adam balasyn qor etetin ortaq úsh nárseniń baryn, sodan qashýdyń qajetigine keńirek toqtalady. «Kúlli adam balasyn qor etetin ortaq úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek. Áýeli – nadandyq, ekinshi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep bilesiń» deýmen shektelmeı, avtor olardyń ishki sebep-saldarlaryn jan-jaqty ashyp berdi. «Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıeden eshnárseni olarsyz bilip bolmaıdy. Bilim­sizdik haıýandyq bolady» degen oıyn: «Nadandyqtyń kesapaty ár jerde-aq mań­daıymyzǵa tıse de, ata joldasymyz bol­ǵan soń, biz de qıyp aırylmaı kelemiz. Oljaly jerde úlesten qaǵylǵanymyz – bári nadandyq kesapaty. ...Dúnıede er­ge teńdik, kemge keńdik, azdy kópke teń­geretin ǵylym menen ónerdi, elsizdi eldige teńgeretin, joqty barǵa teńgeretin ǵylym menen ónerdi kerek qylatyn qazaq az» degenmen jalǵasyra tústi, zamandastaryn oıǵa alyp nalydy.

Al «Erinshektik – kúlli dúnıedegi óner­diń dushpany. Talap­syzdyq, jiger­sizdik, uıatsyzdyq, ke­deılik – bári osydan shyǵady» dep Abaı bar áleýmettik ke­­seldiń qaınar kóz­derin kórsetedi. «Za­lym­­dyq – adam bala­synyń dushpany», son­dyqtan ol adamdy áleýmettik toptan aıyryp, haıýandar, tipti, jyrtqyshtar álemine qosady deıdi. Budan ashy aıtý múmkin emes. Al qazir osy Abaı aıt­qan sózderge ǵasyrdan asqanda, óz tizgi­nimiz ózimizde táýelsiz el atanǵanda joǵa­ry­daǵy nadandyq, erinshektik, tipti zu­lym­dyqtan qutyla aldyq pa, álde bul qu­bylystar túrli kórinisterge ıe boldy ma? Ásili jappaı saýattylyq pen órkenıettiń belgili dárejesi qoǵamdaǵy bul kórinisterdi joıa almaıtyn sııaqty. Búgingi qoǵamdaǵy qylmyskerler arasynan birde bir saýatsyzdy, sana sezimnen artta qalýlyqty tabý qıyn bolary sóz­siz. Mine, tárbıesiz bilim qaýipti degen ál-Farabı ustanymynyń máni osynda jatyr. Kúlli adam balasyn qor etetin úsh nárse týraly oılary Abaıdyń bir jaǵynan qazaqty qanshalyqty súıe alsa, sonshalyqty onyń qaıshylyqty jaı­laryn synaı da alǵanyn kórsetse, ekin­shi jaǵynan hakim Abaıdyń álemdik deń­geıdegi oıshyl ekenine taǵy bir taptyrmas dálel bola alady.

Biz áńgime obektisi etip otyrǵan qa­ra­sózderdiń kez kelgeni taǵylymdy, adam bolmysynyń san qyrlaryn ashady. De­genmen «On jetinshi sózdi» adam bolmysyn qalyptastyrýda erekshe maǵynaly, aıryqsha mazmunǵa baı degimiz keledi. Shirkin osylardy tereń túsinip, árkim ómirlik murat etse, baqyty aldynan shyǵar edi. Abaı osynda adamnyń kelesideı asyl qasıetterine til bitirip, san jetpes úlgi ónege, ósıet usynady. «Qaırat, aqyl, júrek úsheýi ónerlerin aıtysyp, talasyp kelip» árqaısysy óziniń erekshelikterin, ózgeden artyqtyǵyn aıtyp, ózderiniń mártebelerin kótere otyryp, ǵylymǵa júginipti, sonda ǵylym úsheýiniń de sóz­derin, ózindik artyqshylyqtaryn atap kórsete kelip: «Osy úsheýiń bir kisi­den meniń aıtqanymdaı tabylsań­dar, tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam – sol. Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaqtadym. Qudaıshylyq son­­da, qalpyńdy taza saqta, qudaı taǵala qal­­pyńa árdaıym qaraıdy dep kitaptyń aıtqany osy, – depti». Bul sózden alar tálimimiz, birinshiden, tirlikte birliktiń, túsinistiktiń jáne úılesimdiliktiń qa­jettigi. Ekinshiden, ujymdyq is-áre­ket, birlese, tutasa qımyl jasaý – bere­keli tirliktiń bastaýy. Úshinshiden, taza­lyq, qalpyńnyń tazalyǵy – adamı bolmy­syńnyń asyldyǵy men qundylyǵy.

Munyń barlyǵy óz kezindegi feodal­dyq patrıarhaldyq qoǵamnyń basty qun­dylyǵy – adam, jáı ǵana adam emes, rýhanı turǵyda kemeldengen tolymdy adamnyń, Abaıdyń armanyndaǵy tolyq adamnyń irgetasy, sonyń boıyna qajet asyl qasıetter bolatyn. Al kemel ne tolyq adamnyń qoǵamdaǵy orny qandaı degen máselege de nazar aýdara ketken artyq emes. Sońǵy kezde qazaqstan­dyq­tar­dyń el ómirine belsendi aralasý­ǵa, sheshim qabyldaý úderisine qatysýǵa yn­tasy artyp keledi. Bul jaıdan jaı emes. Prezıdenttiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy­nyń bolashaǵy mol. Muny jetildire túsý aza­mattyq qoǵamǵa barar jolymyz da, sony qurar amalymyz da degimiz keledi. Tek bul máselede shynaıylyq, tazalyq, ádi­lettilik jáne batyldyq qajet. Bul – ádi­letti qoǵam, memleket qurýdyń áleý­met­tik tásilderi, osyndaı qoǵamnyń tolyq múshesin qalyptastyrýdyń da qudiretti de taptyrmas quraly.

Qudaıǵa shúkir, halqymyz san ǵasyr kúresip, jetkizgen táýelsizdiktiń otyz jyl­dyǵyna taıap qaldyq. Qoǵamnyń bar­lyq derlik salasynda úlken ózgerister jú­rip jatyr. Álemdik qaýymdastyq­tan óz ornymyzdy oıyp aldyq. Alaıda hal­qymyzdyń sanasy Abaı zamanynan erekshe artyp ketti deı almaımyz. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, biz san jyldar aldymen patshalyq Reseıdiń «buratana» halqy boldyq. Ekinshiden, jalǵyz partııanyń bıligine súıengen ke­ńestik qyspaqta boldyq. Jeke bılik esh­ýaqytta jaqsylyqqa bastaǵan emes. Úshin­shiden, táýelsizdik alǵanymyzǵa otyz jyl­daı bolsa da, táýelsizdik aldymen sana­nyń táýelsizdigi ekenin tereń túsine alǵanymyz joq.

Adam bolmysyn, onyń jeke asyl qasıetteri týraly kóp tolǵanǵan, ylǵı da tolǵanys ústinde bolǵan, qazaq qo­ǵamy úshin keleshek ǵasyrlarǵa, búkil adam­zatqa qyzmet etetin mol muranyń ıesine aınalǵan Abaıdy taný, onyń shy­ńyna kóterilý, onyń ulylyǵyn, naǵyz oıshyl­dyǵyna tereń boılaý – asa mańyzdy má­sele. Ásirese, Abaı tanymyndaǵy adam­nyń áleýmettený úderisin bilý, zertteý, búgingi táýelsiz elimizdi tuǵyrly ete túsý­de adam faktorynyń erekshe mańyzdy eke­nine kóńil bólý qajet-aq. Osy baǵytta Abaı akademııasy arqyly ótken rýhanı hám tarıhı qundylyqtarymyzdy sonaý ál-Farabıden bastap Alash ardaqtyla­ry­nyń uly muralaryn keńinen zerdeleýge, tereń de jan-jaqty nasıhattaýǵa bet bursaq, utarymyz kóp bolar edi. Bul aldymyzda tarıhyna otyz jyl tolatyn táýelsizdigimizdi tuǵyrly etýimizge de múm­kindikterdi baıyta túser edik.

Ábdijálel Bákir,

saıası ǵylymdar doktory,

professor