Baýraıynda Býrabaıdyń bereke bar

Ejelgi el Kókshetaý dep atap ketken saıyn Saryarqanyń soltústik bóligindegi etegin ný orman kómkergen kógildir taý­ly ólke batysynan shy­ǵy­syna qaraı shamamen bes júz shaqy­rymǵa sozylady. Eni de az emes, ońtústikten soltústikke qaraı túkti ki­lem­deı qulpyrǵan, túgin tartsa maıy shyǵatyn jasyl bel, ádemi álem aýma­ǵy 200 shaqyrymǵa jýyq. Kóksheniń kógildir taýlary asqary aspan tiregen bıik emes, negizinen jalpaq jazıra tósinde jasyl jelek kómkergen arý taýlar. Jaratylysy janyńdy baý­raıtyn taýlardyń eń bıigi – Kókshe qyrqasynan syrly álemniń syryna boılap, janaryńdy sýarý úshin myń metr bıiktikke kóterilip shyǵasyń. Sol sátte kógildir Kókshege, ǵajap ólkege ja­naryń jetkenshe qyzyǵa qaraısyń. Saf aýasy kókiregińniń qumaryn bir qandyrmaıtyn óńirdiń sheber sýretshiniń qylqalamymen keskindelgendeı ajarly beınesi kóz aldyńa keledi.

О́ńirde úsh birdeı – «Býrabaı», «Buı­rataý» jáne «Kókshetaý» memle­kettik ulttyq tabıǵı parki bar. Oǵan álemge qoqıqazdarmen aty shyqqan «Qor­ǵaljyn» memlekettik ulttyq qo­ry­ǵyn qossańyz, tabıǵı baılyqtyń qan­shalyqty mol ekendigin ańǵarar edi­ńiz. Erekshe qorǵalatyn osy aımaq­ta árqaısysynyń tamyryna el­jan­dylyqty, ultjandylyqty meń­zeıtin, boılaǵan jannyń kókiregine rýhanı nár quıatyn 900-den astam tarıhı-mádenı eskertkish samsap tur. Osy eskertkishterdiń basyn birtutas kórkem álem etip quraıtyn 73 týrıstik marshrýt túzilgen. Aınalyp kelgende, osynyń bári, óńirdiń múmkindigin elimizdegi týrızm salasynyń áleýeti zor alǵashqy bes aımaqtyń qataryna engizip tur.

Oblysta týrızm salasynda 500-den astam kásiporynnyń jumys isteıtinin aıttyq. Qysy-jazy dúmep kelip jatatyn týrısterge sońǵy bes jylda qalt­qy­syz qyzmet kórsetildi. Sala serpin ala bastaǵan kezde jalpaq álemdi bir qaýyzǵa syıǵyzǵandaı qýyra kelgen náý­bet – jaman tumaýdyń kesirinen 2020 jyly toqyraýǵa da ushyrady. Bıyl qysqarǵan qol, kemigen jol uzarardaı úmit bar. Kelimdi-ketimdi kisiler úshin otelder men qonaqúılerde 5 075 nó­mir daıyndalǵan. Olar bir mezette 13 myń­nan astam adamǵa qyzmet kórsete alady. Bıyl alǵashqy toqsanda 1,9 mlrd teńgeniń qyzmeti kórsetildi. Byltyrǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda 36,7 paıyz ósim bar, qyzmet túrleri de kó­beıgen. Qonaqjaı qaýym eń kirpııaz týrıs­tiń kóńilinen shyǵatyn qyzmet kór­setýge qaýqarly.

Bul jaıǵa adam peıilimen qatar, teh­nologııanyń múmkindigi de áser etip otyrǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Ashyq jobasy sáýir aıynan beri iske qosylyp, septigin tıgizýde. Tipti, óńir «qyzyl aımaqtyń» qursaýynda bolǵan kezde de kásipkerlik nysandar osy joba arqyly, barlyq sanıtarlyq talapty saqtaı otyryp jumys isteýge múmkindik aldy. Búginde týrıstik bıznes salasynda 20-ǵa jýyq nysan osy joba boıynsha jumys isteýde.

Kórkem tabıǵatymen kóp kóńilinen shyǵyp, baǵy asyp turǵan Býrabaı ǵana emes, zerli Zerendiniń de qosar úlesi az emes. Tabıǵaty tunyq, kórkem, ajarly bul ólke de Ashyq jobasy arqyly ju­mys isteýge umtylýda. Aımaqtyń týrıs­tik bıznes salasyndaǵy 121 nysanyn­da jańa jobanyń tıimdiligi týraly túsin­dirý jumystary júrgizilýde.

Qaýipsizdikti saqtaý, kelimdi-ketimdi adamdarǵa qolaıly bolýy úshin ınter­net platforma jumys isteıdi. Bul oraı­daǵy jańa zamannyń talabyna saı óristetilgen is-qımyldy jetildirýge qyrýar qarjy bólinip otyr. Qarjy demekshi, aǵymdaǵy jyly týrıstik ınfraqurylym keshenin damytý barysynda aımaqta jalpy kólemi 9 323,8 mln teńgeni quraıtyn 32 joba qolǵa alynǵan. Jergilikti halyq úshin de tıimdiligi aıta qalarlyqtaı. Jańa jobalar júzege asqan kezde qosymsha 500-den astam jańa jumys orny ashylady. Oǵan qosa ústimizdegi jyly týrızm salasynda 7 ınvestısııalyq joba qolǵa alynyp, «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasy aıasynda 52,9 mln teńge qarajat quıyldy.

«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» sheńberinde jalpy quny 81 mln teńge bolatyn joba qolǵa alynyp, «Aqjelken» pansıonatynda jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Bul ólkede ınjenerlik kólik ınfraqurylymyn damytýǵa da mán berilýde. Osy baǵytqa 5,4 mlrd teńge qarastyrylsa, onyń 4,6 mlrd teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten bólingen. Qalǵany oblystyq bıýdjetten.

Jańasha jańǵyrǵan, ózgeshe sıpatqa ıe bolǵan qasıetti Býrabaı topyraǵyna atbasyn burǵan adam neni kórer edi? Kóp qoı. Biri – Ulýtas. San ǵasyrdan beri myzǵymaı turǵan tasqamaldyń ma­ńyna barsań, júzińdi aımalaıtyn sa­mal jel el esinde saqtalǵan ádemi ańyzdy birge esetindeı. Áne qolsozym jerde shalqalap jatqan Jekebatyrdyń beınesi. Ilki zamanda qamalǵa antalap kelgen samsaǵan sary qoldy jýsa­typ, «áı, bir sát myzǵyp alaıynshy» dep kóz shyrymyn alyp jatqan batyrdyń beı­nesi. Áldeneden saqtyq oılap, dý­lyǵasy men bolat saýytyn da shesh­pepti. Uıqydaǵy taý beıneli alyp batyrǵa kóz almaı súısine qaraısyń. Osy arada sál ǵana kidirip, ańyz jaıyn aıta ketelik. Sińiri shyqqan kedeı aýylda eresen kúshti ári armanshyl bir batyr bolǵan eken. Jalyndaǵan jastyq shaǵynda ýaıym-qaıǵyny elemeı, daýyldatyp, dýmandatyp ómir súredi. Er jetip, at jalyn tartyp mingen kezde tóńirektegi halyqtyń muń-zaryn estip, qabaǵyn kir­biń shalady. Jalpaq jurtqa kún kór­setpeı turǵan jońǵarlar eken. Edil qalmaqtary da ara-tura qoqańdaıdy. Sút­teı uıyǵan aýyldardyń shańyn as­panǵa shyǵaryp, astań-kesteń qıratyp, tórt túlik maldy, oǵan qosa qorǵansyz adamdardy aıdap áketedi. Al el ishi bir-birimen jer daýy, jesir daýymen álek. Kúnderdiń kúninde jas batyr bárine qolyn bir-aq siltep, aýyldan ketýdi oılaıdy. О́zimen qylysh pen dýlyǵa, saýytyn ǵana alady. Jol ústinde basqa batyrlarmen júzdesedi. Olar da jas batyr tárizdi baqyt izdep shyqqan eken. Osy arada batyrlardyń esine arydaǵy aqylman aǵalarynan qalǵan «tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi, altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi» deıtin sóz túsedi. Qap­taǵan qalyń jaýmen birinshi bolyp jas batyr jolyqsa kerek. Qansha eren batyr bolsa da qısapsyz jaýdy qurtý múmkin emes. Shegirtkedeı úımelegen jaý qolyn japyryp, jan aıamaı alysady. Tipti kózi kórmeı, qulaǵy estimeı qalady. Sonda baryp baqyt úshin jalǵyz kúresýdiń jón emes ekenin uǵady. Alyp tulǵaly batyr dármeni ábden quryǵanda týǵan jerinde shalqasynan jatyp, tas­qa aınalyp ketken desedi. Mine, uıqydaǵy batyr týraly bir úzik syr osyndaı. Taǵylymdy, tyńdaǵan jannyń kókiregine ádemi sezimder uıalatyp, elin, jerin súıýge baýlıtyn baǵaly sóz. Býra­baı baýra­ıyn­a kelgen adam tylsym tabıǵattyń tunyǵyna súńgip, jasyl álemdi janarymen aımalap, sulýlyqqa suqtanyp qana qoımaı, el men jerdiń qatpar-qatpar tarıhynan taǵylym alǵany teris emes qoı.

Mine, osyndaı taǵylymdy kórsetetin mýltımedııalyq ınteraktıvti keshen Abylaı han alańynda osy jyl­­dyń maýsym aıynda ashyldy. Bul nysan­nyń elimizde ázirge balamasy joq. Qazirdiń ózinde Býrabaı baýraıynyń qonaqtary osy jańa zamanǵy qurylǵylar arqyly el tarıhynyń tuńǵıyǵyna boılaı alady. Jańa tehnologııa arqyly qus qanaty ǵana jetetin bıiktikke kóterilip kóz salsa, jalaýly jasyl aımaqtyń injý-marjandaı kórkem qoınaýy beıne bir ýysyńda turǵandaı kóriner edi. Erterekte Bólektaýdyń bıigine taban ilik­tirgen jurt shamamen 150 metrdeı kó­te­rilip, máńgi jasyl qaraǵaı men qol­dyń salasyndaı aqqaıyń kómkergen jotalardy janarymen súzip ótetin. Sol sátte qatpar-qatpar jartastar ádiptegen Jumbaqtas, Oqjetpes sylańdaı kórinip, Býrabaı kóli men Úlken Shabaqty qol­sozym jerdegideı mólt-mólt etip mól­direp jatar edi. Búgingi qýatty, jańa tehnologııanyń nátıjesinde bar sýretti, bar bolmysty tolaıym kórip, kóz qa­nyqtyrýǵa múmkindik týyp otyr.

Kýrortty óńirdegi sońǵy jańalyq­tardyń biri – «Býrabaı» vızıt orta­lyǵy. Kópshilik kóńilin aýdaratyn qyz­ǵylyqty orynnyń biri – tórt zaldan turatyn tabıǵat mýzeıi. Bul jerden ormannyń tynysyn ańǵaryp, Býra­baı kýrortty aımaǵynda áldeneshe jyl boıy júrgizilip jatqan ǵylymı zert­teý­lerdiń nátıjelerimen tanysyp, kóńil kókjıegin keńeıtýge bolady. Osy taqy­rypqa ańsaryńyz aýsa, Býrabaı ken­tindegi tarıhı-ólketaný murajaıyna bas suqsańyz, talaı tamasha dúnıege kýá bolar edińiz. Uzyn-yrǵasy úsh zaldan turatyn mýzeıdiń ár bóliminde baǵaly dúnıeler bar. Sonyń biri – etnografııa zaly. Ejelden án ushyp, óleń qonǵan ólkeniń injý-marjan ispetti jádigerleri osynda jınaqtalǵan. Qazaq án ónerine máńgi ólmes jaýhar týyn­dy syılaǵan Aqan seri, Birjan sal, Úkili Ybyraı tárizdi dúldúlderdiń sulý da syrly áýeni esip turǵandaı. Zama­nynda tabıǵattyń tańǵajaıyp kórkine aspandaǵy aqqýǵa únin qosqan Birjan sal da, Aqan seri de, Úkili Ybyraı da, Ba­lýan Sholaq ta tańdaı qaǵa qaraǵan. Alyp­tardyń tabanynyń izi qalǵan áde­mi ólke búginde kelimdi-ketimdi myń san adamnyń kókiregin kórkem sulý­ly­ǵymen tánti etip, arydaǵy asylymen nurlandyrýda.

Kóńil toǵaıtyp, sál ǵana kóterilseńiz aldyńyzdan zoobaq kezdesedi. Bul jerde ań men qustyń otyzdan astam túri bar. Terrarıýmda Ońtústik-Shyǵys Azııa­dan, Afrıkadan, Aýstralııa men Kam­bodjodan jetkizilgen san alýan ań-qus bul taraptaǵy bilimińizdi jetildirip, kóńil kókjıegin keńeıte túspek. Dál qazir Aqbura Park-tiń ataǵy jer jaryp tur. Qurqyltaıdyń uıasyndaı yqsham demalys bazasynda otbasymen demalǵanǵa ne jetsin?! Jaı ǵana demalys emes, Úlken Shabaqtynyń jaǵalaýyndaǵy árqıly shaǵyn arhıtektýralyq músin­derdi kórip tamashalap, tylsym syryna qanyǵa alasyz. Osy mańǵa at shal­dyrsańyz, kádimgi qazaqtyń kıiz úıin jalǵa alýǵa bolady. Etegin túrip tasta­sańyz, úlbireı soqqan salqyn samal tánińizdi rahat sezimge bólep, kókirek saraıyńyz kádimgideı ashylyp qalady. Bir jaqsy jeri, aq dastarqanǵa keler taǵamnyń basym bóligi – ulttyq dám.

Sońǵy jyldary Býrabaı baýraıy ózgeshe keıipke endi. Tabıǵattyń tartýyna sáýletti de ajarly nysandar aıryqsha saltanat ústeýde. Myń estigennen bir kór­gen artyq demekshi, kelgen jannyń ókinbesi anyq.