Jańa jyldaǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri – Aýǵanstan aýmaǵynan halyqaralyq koalısııa áskerı kúshteriniń shyǵarylýy bolǵaly tur. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, qazir Aýǵanstandaǵy koalısııa áskeriniń quramy 100 myń adamǵa jýyq, sonyń 70 myńdaıy – AQSh áskerıleri. Osy ásker túgelimen Aýǵanstan aýmaǵynan áketilse, talıbter qaıtadan kúsh alyp, aımaqtaǵy elderge qatty qaýip tónedi degen áńgimeler jıi aıtylady.
Biz osy jáne basqa máseleler jóninde Parlament Májilisi Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, general-leıtenant Abaı TASBOLATOVPEN az-kem áńgimelesken edik.
Jańa jyldaǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri – Aýǵanstan aýmaǵynan halyqaralyq koalısııa áskerı kúshteriniń shyǵarylýy bolǵaly tur. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, qazir Aýǵanstandaǵy koalısııa áskeriniń quramy 100 myń adamǵa jýyq, sonyń 70 myńdaıy – AQSh áskerıleri. Osy ásker túgelimen Aýǵanstan aýmaǵynan áketilse, talıbter qaıtadan kúsh alyp, aımaqtaǵy elderge qatty qaýip tónedi degen áńgimeler jıi aıtylady.
Biz osy jáne basqa máseleler jóninde Parlament Májilisi Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, general-leıtenant Abaı TASBOLATOVPEN az-kem áńgimelesken edik.
– Onyńyz ras, koalısııa kúshteri áketilse aımaqtaǵy elderge, sonyń ishinde bizge de birshama alańdaýshylyq týady. О́ıtkeni, Aýǵanstan aýmaǵynan esirtki taralymy eselep artýy múmkin degen qaýip bar. Al esirtki júrgen jerde qylmystyń órshıtini sózsiz. BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasynyń málimetterine qaraǵanda, Aýǵanstanǵa koalısııa kúshteri engizilgennen keıin de esirtki óndirisi toqtamaǵan. Demek, koalısııa kúshteriniń de ony quryqtaýdaǵy tıimdiligi álsiz bolyp otyr. Qazir álemdegi barlyq apıynnyń 90 paıyzy Aýǵanstanda óndiriletin kórinedi. 2007 jyly 8 myń tonna apıyn kóknári jınalyp, rekordty kólemge jetken. Al eldi talıbter basqarǵan ýaqytta bul san birneshe ese az bolǵan, óıtkeni, olar halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qysymymen kóknár ósirýdi birshama azaıtqan edi.
– Talıbter demekshi, keńes áskeri shyǵarylǵannan keıin elde ornaǵan birshama tynyshtyqty buzyp, búkil dúnıejúziniń qarýly kúshterin engizýge jol ashqan osy qozǵalys týraly ne aıtar edińiz?
– Keńes áskeri shyǵarylǵannan keıin de bul elde tynyshtyq dittegen mejede ornaı qoıǵan joq, kerisinshe, azamat soǵysy qaıtadan óristedi. Eldiń soltústiginde, О́zbekstanmen jáne Tájikstanmen shektesetin aımaqta keńes áskerine qarsy áreket etken dala komandırleri kóbinese ózbek pen tájik ulttarynyń ókilderi bolǵan edi. Olar modjahedter dep atalatyn barlyq jıhadshylardy toptastyryp, keńes áskerine qarsy soǵystaryn uzaq jyldar boıy júrgizip kelgen.
Osy modjahedter 1992 jyly birigip, «Soltústik alıansty» qurǵan. Sodan Kabýldy basyp alyp, Keńes ókimeti otyrǵyzyp ketken kommýnıstik baǵyttaǵy Nadjıbýllany qulatyp, ortalyq bılikti qoldaryna aldy. Biraq ózara alaýyzdyq bulardyń bıligin turaqty ete almady. Ahmad Shah pen Hekmatııar arasyndaǵy bılik úshin kúres alıans kúshterin ábden álsiretti. Osy kezde eldiń ortalyǵy men ońtústigindegi úlken alqapta negizinen jergilikti pýshtýndardyń ókilderinen turatyn talıbter qozǵalysy bul bılikti moıyndamaı, Aýǵanstanda Islam memleketin quramyz degen uranmen soǵys júrgize bastady. 1996 jyly olar Kabýldy basyp alyp, «Soltústik alıans» kúshterin shekaralyq aımaqqa tyqsyryp tastady.
Mine, osy talıbter barynsha radıkaldy dinı-ekstremıstik ustanymdarymen dúnıejúzi qoǵamdastyǵynyń nazaryn ózderine aýdardy. О́zi de uzaq jylǵy soǵystan yńyrshaǵy aınalǵan Aýǵanstandy bul qozǵalys tipti sorlatyp tastady. Sanalary soqyr fanatızmge tumshalanǵan olar zamanaýı tehnologııa jetistikteriniń bárine qarsy boldy. Máselen, televızor kórýge ruqsat bermedi, ınternetti, kompıýterdi qoldanýǵa, tipti shahmat oınaýǵa da tyıym saldy. Áıelderge bala týý jáne úı sharýashylyǵymen aınalysý mindetin ǵana qaldyryp, mektepte oqýyn barynsha shektedi. Eń qyzyǵy 2001 jylǵy oqıǵa boldy. Talıbterdiń basshysy Omar molda eldegi Islam qundylyǵyna jatpaıtyn barlyq eskertkish, balbal tas, músinderdi joıý týraly buıryq berdi. Sóıtip, Bamıan taýynyń bir shyńyna III-ǵasyrda salynǵan Býddanyń alyp eskertkishi joıyldy. Bul álemdik mańyzy bar zor eskertkish bolǵandyqtan, oǵan barlyq progressıvti adamzat qarsylyq bildirdi.
– Alaıda, koalısııa kúshteri talıbterdiń osyndaı urda-jyq qylyqtaryn tyıý úshin engizilgen joq qoı?
– Álbette. Talıbter AQSh-taǵy 2001 jyldyń 11 qyrkúıeginde bolǵan terrorlyq aktiniń uıymdastyrýshysy retinde aıyptalǵan atyshýly lańkesshi Ýsama ben Ladendi jasyrǵany úshin aıyptaldy. «Lańkesshini ustap berińder» degen talapty oryndamaǵan soń, AQSh óziniń odaqtastarymen birigip, BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń ruqsatymen Aýǵanstan aýmaǵyna áskerı kúshpen basyp kirgenin bilesizder. Biraq, keıbir derekterge qaraǵanda, AQSh Túrkimenstannan shyǵarylyp, Aýǵanstan, Pákstan arqyly Úndistanǵa jetkizilýge tıisti gaz qubyryn talıbterdiń óz aýmaǵynan ótkizýden bas tartqany úshin lańkestik aksııany syltaýratyp basyp kirdi degendi aıtady. Biraq onyń naqty dáleli joq.
Qazir Aýǵanstan aýmaǵynda 49 elden jınalǵan koalısııa kúshteri tur. Sonyń ishinde postkeńestik elder arasynan Grýzııa, Armenııa, Ázerbaıjan, Baltyq respýblıkalary, Ýkraına ókilderi bar. AQSh bastaǵan osy kúshter 2001 jyldyń qazan aıynda Aýǵanstanǵa «Myzǵymaıtyn bostandyq» degen uranmen lap qoıǵan. Biz sııaqty elder «Qaýipsizdikti qoldaýdyń halyqaralyq kúshteri» degen bul áskerge áýe joldaryn paıdalanýǵa ruqsat berdi. Sodan bergi 12 jylda koalısııa kúshteri talıbterdi tolyq qurta almaı-aq qoıdy. Qazirgi Aýǵanstan ókimeti burynǵy «Soltústik alıanstyń» negizinde qurylǵan. Osy ókimet halyqaralyq koalısııa kúshterine súıenip, Aýǵanstan men Pákstan shekarasyndaǵy lagerlerde esterin jınap alǵan talıbtermen áli kúnge soǵysyp keledi. Qazirgi soǵys partızandyq jáne lańkesshil sıpat alǵan, alaıda, talıbter tez arada kúsh jınap, turaqty ásker qura alady degen qaýip bar. О́ıtkeni, basqynshylardan jerimizdi azat eteıik degen jáne radıkaldy dinı-ekstremıstik urandardy jeldetip, jergilikti halyqty ońaı kóterýge bolady. Qazir Aýǵanstan halqynyń 35 paıyzy saýatsyz ekendigi anyqtalyp otyr. Qaı kúnde saýatsyz, bilimsiz halyq aıǵaıshy urandardyń quly ǵoı. Sondyqtan bizdiń Prezıdentimizdiń Aýǵanstan halqyn saýattandyrý jáne olarǵa kásibı mamandar daıyndaý kerek degen bastamasy óte durys dep sanaımyn.
– Osy ýaqytqa deıin soǵysty jalǵastyra alýyna qaraǵanda, talıbterdi de qoldaıtyn kúshter bar-aý, sirá?
– AQSh-tyń áskerı barlaý qyzmeti talıbterdi qoldaıdy dep Pákstan ókimetin aıyptaǵany bar. Alaıda, naqty dálel bolmaǵan soń, ol sóz júzinde qaldy. Biraq talıbter qatarynda túrli elderden jınalǵan jankeshtilerdiń, jıhad degen uranǵa erýshi dinı-ekstremısterdiń qatary sıremeı otyrǵany anyqtalǵan. О́zbekstandaǵy terrorıstik Islam qozǵalysy ókilderiniń talıbter jaǵynda soǵysyp júrgeni týraly da habarlar kóp. Aýǵanstannyń qorǵanys mınıstri Abdýl Rahım Vardaktyń aıtýyna qaraǵanda, 2009 jyly talıbter qatarynda 4 myńdaı sheteldikterdiń júrgeni anyqtalǵan.
– Qalaı desek te, koalısııa kúshteri shyǵarylǵan soń Aýǵanstandaǵy soǵys oty órshı beretin sııaqty ma, qalaı?
– Ondaı qaýip bar, biraq sol qaýipti tym jalaýlatyp, úrkite berýshilik te joq emes. Bul da bireýlerdiń múddesine saı keletin sekildi. Men 2013 jyldyń mamyr aıynda Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastaǵan Qazaqstannyń parlamenttik delegasııanyń quramynda Aýǵanstanda bolyp qaıttym. Qansha jyl soǵys bolyp jatsa da Kabýl birshama osy zamanǵy qala eken. Maǵan, ásirese, aýǵan halqynyń ósim qarqyny unady. Qazir aýǵanstandyqtar 30 mln.-ǵa jetip qalypty. Bala kóterý jasyndaǵy árbir áıel keminde 6 bala týyp, ósirip otyr.
Biz aýǵan eliniń birqatar laýazymdy adamdarymen kezdesip, kelissózder júrgizdik. Báriniń de Qazaqstanmen yntymaqtastyqqa qushtar ekendigi kórinip tur. Birqatar qaıratkerler, sonyń ishinde Aýǵanstan Ýolesı Jırgasynyń (Parlamenttiń tómengi palatasy) tóraǵasy Abdýl Raýf Ibragım koalısııa kúshteri shyǵarylsa da Aýǵanstannyń qarýly kúshteri ózderindegi qaýipsizdikti qamtamasyz ete alatynyn senimdi túrde aıtty. Qorǵanys mınıstrligindegi, qaýipsizdik keńesindegi kezdesýlerde de osyndaı senimdi estidik.
Onyń ústine Aýǵanstan qarýly kúshteriniń jeke quramy qazir 300 myńnyń ústine shyǵyp qalǵan eken. Talıbter qansha kúsheıse de mundaı kúsh biriktire almaıdy. Al NATO negizgi kúshterin áketkenimen, 10-12 myńdyq kúshti qaldyratynyn ótken jazda uıymnyń bas hatshysy A.F.Rasmýssen jarııalaǵan. Endeshe, osynsha kúsh attóbelindeı talıbterge qarsy tura almaı ma? Sondyqtan, koalısııa kúshteriniń áketilýinen anaý aıtqandaı qaýip joq. Tek esirtki trafıgin shekteýge úlken kóńil bólinýi kerek der edim jáne onyń aımaqta taralmaýy úshin ShYU-nyń «Terrorızmge qarsy kúrestiń aımaqtyq qurylymy» men UQShU batalondarynyń belsendi áreketi kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».