Iá, «eldestirmek – elshiden» demekshi, kez kelgen memlekettiń dıplomatııalyq qyzmeti qashanda mańyzǵa ıe. Ásirese Qazaqstan sekildi kópvektorly saıasat ustanatyn jas elde onyń ózektiligi arta túsedi. Táýelsiz Qazaqstannyń 30 jyldyq tarıhyna kóz jibersek, elimizdiń dıplomatııalyq qyzmetiniń túrli soqpaqtardan súrinbeı ótkenin ańǵaramyz.
Dıplomatııalyq qyzmettiń irgetasy osylaı qalandy
KSRO ydyraǵan soń «toǵyzynshy terrıtorııa» atanǵan Qazaqstan úshin syrtqy saıasatty derbes júrgizý ońaıǵa soqqan joq. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, áli býyny qatpaǵan memleketke sheteldik derjavalar kúmánmen qarady. Tipti Qazaqstandy kezekti saıası oıyn alańyna aınaldyrýdy kózdegender de tabylǵanyna tarıh kýá. Oǵan qosa, elimizdiń ıadrolyq arsenaly da biraz saıasatkerdiń basyn aýyrtqany belgili.
Ekinshiden, jas memleket úshin tyrnaqaldy syrtqy saıası qadamdar aýyrǵa soǵady. Sondyqtan Qazaqstanǵa óziniń syrtqy saıasatyn tyńnan bastaýǵa týra keldi. О́ıtkeni syrtqy saıası baǵytty qalyptastyrýdyń negizgi qıyndyǵy eldiń óz táýelsizdigin tynysh ta turaqty jaǵdaıda emes, múldem jańa geosaıası ahýal kezinde bastaýǵa týra keldi. Dál osyndaı kezeńde Qazaqstannyń múddelerine tikeleı nemese janama áseri bar halyqaralyq prosesterdegi elimizdiń ustanymdaryn múltiksiz belgileý qajet bolatyn.
Úshinshiden, is júzinde Qazaqstanda kúrdeli syrtqy saıası mindetterdi sheshýge ókiletti kásibı dıplomattar jetispedi. Keńestik dáýirde Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrliginde, negizinen, hattamalyq is-sharalarmen jáne halyqaralyq mádenı áriptestikpen aınalysatyn birneshe adam ǵana jumys istedi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev osy kezeńdi «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda bylaı eske alady:
«Men kúrdeli mindetterdi sheshý aldynda turǵan bizdiń elimizdiń, dástúrli saıası máselelerdi aıtpaǵanda, shetelde birde-bir ókildiliginiń joqtyǵyn, syrtqy saıası máselelerdiń qarapaıym tájirıbeleri de bilikti mamandary da joqtyǵyn talaı márte aıtqanmyn.
Bastapqy kezde, basqa da jas táýelsiz memleketter sııaqty, Qazaqstannyń halyqaralyq múddelerin Reseı qorǵady. Alaıda mundaı amalsyz shara uzaqqa sozylýǵa tıis emes edi. Mindetti túrde ózimizdiń syrtqy saıası jáne dıplomatııalyq júıemizdi jyldam qurýymyz kerek bolatyn.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda eýrazııalyq keńistiktiń bolashaǵy ázirge beımálim boldy, biz sheteldik úlgilerdi kórsoqyrlyqpen qaıtalamaı, kerisinshe, tek ózimizdiń ulttyq múddelerimizdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıası baǵytyn qalyptastyrdyq».
Mine, osydan bastap «toǵyzynshy terrıtorııanyń» dıplomatııalyq turǵyda órleý kezeńi bastaldy. 1992 jyl Syrtqy ister mınıstrligin tolyqqandy ınstıtýt retinde qurý jumystary aıaqtaldy. Osyǵan oraı Elbasy shilde aıynda Syrtqy ister mınıstrligi, dıplomatııalyq qurylymdar mártebesi men ókilettiligin resmı túrde aıqyndaǵan erejeni bekitti. Osylaısha, olardyń uıymdastyrýshylyq jáne kadrlyq máseleleri sheshildi.
Syrtqy ister mınıstrligi bos jumys oryndaryna respýblıkalyq baıqaý jarııalady. Kadrlyq jáne tildik komıssııalar qurylyp, olardyń quramyna tájirıbeli dıplomattar, sonyń ishinde buǵan deıin KSRO men Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstrlikterinde jumys istegen otandastarymyz kirgizildi.
1992-1993 jyldary elimizdiń BUU-daǵy, Reseıdegi, Qytaıdaǵy, AQSh-taǵy, Túrkııadaǵy, Fransııadaǵy, Belgııadaǵy, Vengrııadaǵy, Irandaǵy, Úndistandaǵy, Mysyrdaǵy, О́zbekstandaǵy, Qyrǵyzstandaǵy, Ázerbaıjan men Ýkraınadaǵy elshilikteri men dıplomatııalyq ókildikteri ashyldy.
Osy oraıda myna máseleni aıta ketken jón. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Keńes Odaǵy kezinde Sıngapýr, Qytaı elderindegi KSRO-nyń elshiliginde tabysty qyzmet atqarǵany málim. Keńes Odaǵy ydyrap, elimiz táýelsiz memleket retinde álemdik qoǵamdastyqqa kirýdiń kúrdeli kezeńin bastaǵanda Elbasy qytaı, aǵylshyn, fransýz, orys tilderin jetik biletin jas dıplomat, alǵyr azamatty Qazaqstanǵa jumysqa shaqyrdy.
Bastapqyda Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary, keıin Syrtqy ister mınıstri qyzmetin abyroımen atqarǵan Qasym-Jomart Kemeluly Elbasy tapsyrmasyna sáıkes syrtqy saıası ınstıtýttardyń qalyptasýy men damýyna, táýelsiz Qazaqstannyń kópvektorly baǵytyn aıqyndaýǵa bilek sybana kirisip, belsene atsalysty.
Dıplomatııalyq qyzmettiń taǵy bir jetistigi retinde memlekettik shekarany shegendeýdi atap ótken abzal. Keńes Odaǵy taraǵan soń táýelsizdigin alǵan elder arasynda osy máselede túrli daý boldy. Tipti sonyń saldary búginge deıin jalǵasyp kele jatyr.
Qazaq eliniń baǵyna oraı, Elbasy bastamasymen jas memleketimizdiń dıplomatııalyq mıssııasy shekarany delımıtasııalaý men demarkasııalaýda oıdaǵydaı tabystarǵa qol jetkizdi. Máselen, Qazaqstannyń bastamasymen 1991 jyly 8 jeltoqsanda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly kelisimde, sondaı-aq sol jyldyń 21 jeltoqsanynda qabyldanǵan Almaty deklarasııasynda shekara máselesine erekshe ekpin berildi.
Jalpy, shekarany shegendeý máselesi 10 jylǵa sozylǵany málim. Ásirese, Qytaımen aradaǵy memlekettik shekara máselesin sheshý óte kúrdeli júrgeni belgili. О́ıtkeni Qazaqstanǵa KSRO-dan birneshe daýly shekara aımaǵy muraǵa qaldy. 1994 jylǵy 26 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy memlekettik shekara túbegeıli belgilendi. Daýly ýchaskelerdi Qazaqstan paıdasyna sheshýde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń dıplomatııalyq tapqyrlyǵyn aıta ketken jón. Qytaıdyń sol kezdegi basshysy Szıan Szemınmen kezdesýde Elbasy el múddesin qorǵap qaldy.
Keıinirek basqa kórshiles memleketter – Reseımen, Qyrǵyzstanmen, О́zbekstanmen, Túrikmenstanmen kelissózder júrgizildi. Dıplomat Qasym-Jomart Toqaevtyń shekarany shegendeý máselesinde de eńbegi eren. Elbasy tapsyrmasyn abyroımen oryndap, Qytaı, Reseı, О́zbekstan syndy kórshilerimizben aradaǵy shekara beıbit jaǵdaıda sheshildi. 2018 jyly Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıylǵannan keıin qurlyqtaǵy ǵana emes, teńizdegi shekaramyz da birjola aıqyndalyp, túpkilikti bekitildi.
Jahandyq beıbitshilikke qosqan úles
Syrtqy saıasat pen dıplomatııa týraly sóz qozǵalǵanda elimizdiń álemdik arenada qol jetkizgen tabystaryna toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Máselen, Qazaqstannyń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha kótergen jáne iske asyrǵan bastamalary az emes. Kópvektorly saıasatqa ıek artqan elimiz – bul turǵyda shartaraptyń basqa elderine úlgi. Sonyń ishindegi biregeıi, ıaǵnı elimizdiń jahandyq bedeline tikeleı áser etken teńdessiz oqıǵa – Qazaqstannyń Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýy. Bul bastama jer-jahanda ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldaýǵa tikeleı áser etti.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstannyń enshisine óte mol ıadrolyq arsenal muraǵa qalǵany málim. Bul – «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde básekelesken AQSh-ty beıjaı qaldyrǵan joq. Halyqaralyq qoǵamdastyq ta «toǵyzynshy terrıtorııaǵa» kúdikke toly kúmánmen qaraǵan-dy. Biraq Qazaqstan ıadrolyq arsenalynan túbegeıli bas tartty.
Bul kútpegen qadam edi. О́ıtkeni Qazaqstannyń oqtumsyqtary Batystyń betke ustar dıplomattarynyń uıqysyn qashyrǵany belgili. Túrli sebepti syltaýratyp, olar elimizge jıi-jıi at basyn buratyn. Máselen, 1991 jylǵy 31 tamyzda Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tetcher sol kezdegi astanamyz Almatyǵa kelip, Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kezdesti. Kelissózder barysynda «Temir ledı» ıadrolyq qarý týraly suraǵan eken.
Osy kezdesýdi Elbasy «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda bylaı eske alady: «Tetcher birinshi kezdesýdiń ózinde maǵan: «Siz ıadrolyq qarýdy ne istemek oıdasyz?» degen saýaldy tikesinen qoıdy. Ishteı kesimdi sheshim qabyldap qoısam da, áli de oılaný ústindegideı qalyp tanyttym. Bir jaǵynan maǵan onyń mundaı tik minezi unady. Ekinshi jaǵynan, Tetcherdiń bul saýaldy óz tarapynan ǵana emes, sondaı-aq batystaǵy tutas saıasatkerler ortasy atynan qoıyp otyrǵanyn túsindim».
Elbasymen emen-jarqyn áńgimelesken Tetcher hanym keıinirek aǵynan jarylyp: «Qazir jahandyq saıasatta 5-6 iri jáne yqpaldy saıasatker bar. Solardyń biri – Nursultan Nazarbaev. Men oǵan senemin jáne onyń barlyq bastamalaryn qoldaımyn», degeni esimizde.
Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Halyqaralyq uıymdar Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartýyn buryn-sońdy tarıhta bolmaǵan tyń jáne batyl bastama dep moıyndady. 2009 jyly BUU-nyń Bas Assambleıasy Qazaqstan tarapynyń usynysy negizinde 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady.
Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev kezinde Syrtqy ister mınıstri retinde ıadrolyq qarýdan bas tartý isine tikeleı aralasyp, alyp derjavalarmen kelissózderdiń tabysty ótýine zor úles qosqanyn aıta ketken jón. Ol ıadrolyq qarýdy taratpaý sekildi ózekti halyqaralyq saıası máseleni ońtaıly sheshýde úlken ról atqardy. Sóıtip 1996 jyly Nıý-Iorkte Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa, 2005 jyly Semeı qalasynda Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıyldy.
Halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndaǵan bastamalar
Qazaqstan halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge eleýli úles qosyp keledi. Elbasynyń bastamasymen qurylǵan uıymdar sonyń aıǵaǵy. Máselen, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) qurý jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn (ShYU) qurýǵa Qazaqstannyń belsene qatysqanyn aıta ketken jón. Al mundaı qadamnyń álemdik arenada «toǵyzynshy terrıtorııanyń» bedelin arttyratyny aıtpasa da túsinikti.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymy keıingi kezde aımaqtyq deńgeıde ǵana emes, dúnıejúzilik aýqymda serpindi túrde damyǵan kópsalaly, jetekshi yntymaqtastyq uıymdarynyń birine aınaldy. Qazirgi tańda ShYU saıası dıplomatııalyq sıpatyna sáıkes turaqty túrde nyǵaıyp keledi.
Elbasynyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurý usynysy der kezinde jasalǵan edi. Nursultan Nazarbaev osy uıymdy qurý týraly máseleni 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda kótergen bolatyn. Bul bastama Azııa óńiriniń qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa formatyn qalyptastyrýǵa sony serpin berdi.
Ýaqyt AО́SShK-tiń ózektiligin kórsetti. Onyń aıasynda saıası dıalogti ınstıtýttandyrý jáne azııalyq memleketterdi jańa saıası jaǵdaıǵa beıimdeý júrgiziledi. Qazaqstan jáne AО́SShK prosesin qoldaǵan memleketter osyndaı tetik qurýdyń mańyzdylyǵyn aıqyn túsindi. Elbasy atap ótkendeı, búgingi kúni AО́SShK – tyńǵa túren salǵan, túrli jaǵdaıǵa daıyn biregeı forým. Ol ıdeıadan praktıkalyq jáne naqty jumys isteıtin qurylymǵa aınaldy.
Kórshiles elder ıntegrasııalyq qurylymdar uıymdastyrǵanda ǵana ekonomıkalyq qarym-qatynastar keńinen óristeıtini belgili. Bul ózara yqpaldastyqty damytyp qana qoımaı, eldiń áleýetin arttyrýǵa zor úles qosady. Máselen, Eýropalyq odaq sekildi uıymdar osy maqsatta qurylǵany belgili. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin Elbasy Eýrazııa qurlyǵyn qamtıtyn úlken uıym qurý qajettigin jete túsindi. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaev 1994 jylǵy 29 naýryzda M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde táýelsiz memleketterdiń kópjaqty, teń quqyly yntymaqtastyǵy formatynda eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasyn jarııa etti.
Osylaısha, qazirgi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń irgetasy qalana bastady. Bul baǵyttaǵy jumysty jandandyrý úshin 2000 jylǵy 10 qazanda elordada ótken sammıtte Qazaqstan, Belarýs, Reseı, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan memleketteriniń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq (EýrAzEQ) qurý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Atalǵan qujatta saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tyǵyz ári tıimdi júrgizýdiń tujyrymdamasy bekitildi.
2006 jyly Mınskide bolǵan sammıtte memleketter basshylary EýrAzEQ-tyń bazasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik jobasynyń sheńberinde Keden odaǵyn qurý týraly kelisim jasady. Soǵan sáıkes bolashaq ıntegrasııanyń jol kartasy qamtylyp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń jáne 2012 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteı bastaǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik negizi qalandy.
Qazirgi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 184 mıllıon turǵyny bar alyp aýmaqty qamtıtyn, ómirlik mańyzy bar saýda-ekonomıkalyq dálizge aınaldy. Uıymǵa múshe-memleketterdiń syrtqy saýda aınalymy 750 mlrd AQSh dollarynan asqan.
Qazaqstannyń álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge qosqan úlesi munymen shektelmeıdi. Tatýlyq pen ózara kelisim ornatý jolynda Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalog órbitýdiń mańyzdy alańyna aınaldyra bildi. О́z jerinde túrli etnostar men din ókilderi beıbit ómir súrip jatqan Qazaqstan Nur-Sultanda bir ústeldiń basynda musylman, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm jáne basqa da dinderdiń kóshbasshylaryn jınap, ózekti halyqaralyq máselelerdi birlesip sheshý joldaryn talqylaýǵa múmkindik jasady.
Budan bólek, Qazaqstannyń jahandyq uıymdarǵa tórelik etýi de dıplomatııalyq qyzmettiń tabysty jumys isteýimen tyǵyz baılanysty. Mysaly, 2010 jylǵy EQYU sammıtiniń elordada ótýi de kári qurlyqtaǵy birqatar máseleniń sheshimin taýyp berdi.
BUU-nyń bergen baǵasy
Qazaqstan dıplomatııasynyń taǵy bir sony jetistigi retinde Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory jáne BUU Bas hatshysynyń orynbasary, Qarýsyzdaný jónindegi konferensııadaǵy jeke ókili retinde taǵaıyndalýyn erekshe atap kórsetken jón. Budan bólek, ol TMD Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵasy bolyp saılandy. Pan Gı Mýn: «Men oǵan Jenevadaǵy úlken jáne paıdaly jumysy úshin óte rızamyn. Men ony joǵary baǵalaımyn. Sondaı-aq BUU-nyń eń iri keńsesin basqarǵan adam retinde men oǵan óte razymyn», dep Qasym-Jomart Toqaevtyń kásibı qasıetteri men jemisti qyzmetine joǵary baǵa berdi.
Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde enýi men atalǵan uıymǵa tóraǵalyq etýi elimizdiń jer-jahannyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna erekshe kóńil bóletinin aıǵaqtaıdy.
Osy oraıda atalǵan uıymdarǵa tóraǵalyq etý ońaıǵa soqpaıtynyn, oǵan qol jetkizý úshin elimizdiń dıplomattary kóp ter tókkenin aıta ketken jón. Mysaly, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesin uıymǵa múshe memleketter saılaıdy. Iаǵnı ár memleket – bir daýys. Oǵan qol jetkizý úshin shartaraptyń túkpir-túkpirindegi eldermen tyǵyz jumys istep, Qazaqstannyń beıbitsúıgish baǵytyn dáleldeı bilý qajet. Bul dıplomattarymyzdyń moınyna artylǵan úlken mindet edi.
Sırııadaǵy azamattyq soǵys júz myńdaǵan adamnyń ómirin jalmap, mıllıondaǵan turǵyndy bosqynǵa aınaldyrǵany týraly talaı márte jazylyp, bıik minberlerden aıtyldy. Alaıda eldegi shıelenisken jaǵdaıdy saıası jolmen beıbit sheshýge umtylǵandar sanaýly. Osy oraıda Qazaqstan Taıaý Shyǵystaǵy memlekettiń tynyshtyǵyn saqtaý maqsatynda kelissóz alańyn usynǵany belgili. Astana prosesi retinde tanylǵan bul jıynnyń tıimdiligi búginde halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalandy.
Dıplomattarymyzdyń halyqaralyq arenadaǵy jetistikteriniń biri – Qaırat Ábdirahmanovtyń EQYU-nyń Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary laýazymyna saılanýy ekeni sózsiz. Bul – beıbitshilik pen etnosaralyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisi álemdik deńgeıde moıyndalǵanynyń dáleli.
Sonymen qatar byltyr Qazaqstan ólim jazasynan bas tartty. Naqtyraq aıtsaq, Parlament Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ólim jazasynan bas tartýǵa mindetteıtin ekinshi fakýltatıvti hattamasyn ratıfıkasııalady.
Jalpy, 1991 jyldan bastap shartaraptyń túkpir-túkpirinde Qazaqstannyń 103 dıplomatııalyq mıssııasy ashyldy. Sonyń ishinde 66 elshilik, 17 bas konsýldyq bar. Budan bólek, alys-jaqyn shetelderden 70 elshilik «toǵyzynshy terrıtorııada» dıplomatııalyq qyzmet etedi. Sondaı-aq 38 halyqaralyq uıymnyń elimizde ókildigi bar. Búginge deıin 186 memleketpen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatylyp, tórt myńnan astam halyqaralyq qujatqa qol qoıylǵan.
Tarıh úshin qas qaǵym sát sanalatyn otyz jyl ishinde Elbasy Nursultan Nazarbaev negizin qalap, kópvektorly baǵytyn aıqyndap, sara jolǵa salǵan jáne Prezıdent, kórnekti dıplomat Qasym-Jomart Toqaev syndarly sabaqtastyqpen jańa belesterge bastaǵan Qazaqstannyń dıplomatııalyq qyzmeti tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizgeni daýsyz.