Ál-Farabıdiń aıtýynsha adam balasy jaratylysynan qabiletti bolady, sonyń arqasynda onyń áreketteri, jan affektileri jáne aqyl-parasaty tıisinshe jaqsy bolady nemese jaqsy bolmaı shyǵady. Osydan kelip adam ne tamasha nemese ońbaǵan áreketterge barady. Muny týdyratyn kúıdi ǵulama minez-qulyq dep ataıdy. Minez-qulyqtyń durys nemese burys qalyptasýy ádetterge baılanysty, qaıtalanǵan ádetter minezge aınalady.
Jaqsy ádettermen qalyptasqan minez qubylmaly bolmaıdy, sáıkesinshe jaman ádettermen qalyptasqan minez ózgermeli, aýytqymaly keledi. Al ózgermeli minez ózgeniń minezine beıimdelgish, qabyldaǵysh bolyp, adamnyń tabansyz ári turaqsyz bolýyna alyp keledi. Durys minez ǵana adamdy tulǵaǵa aınaldyrady. Álıhan Bókeıhannyń «ultqa qyzmet etý, bilimnen emes, minezden» deýi, Abaıdyń da «ortańa ónerińmen emes, minezińmen syıasyń» deýi de osy oıdy qýattaıdy. Durys minez-qulyq qana adamdy shynaıy baqytty etedi.
«Baqyt – árbir adam umtylatyn maqsat. Adam talpynatyn qalaýly ıgilik retinde maqsattardyń sany kóp bolǵandyqtan, baqyt solardyń ishindegi eń paıdalysy», deıdi ǵulama. Qadirli ıgilikter belgili bir maqsatqa jetý úshin tańdap alynady. Ál-Farabı bul úshin bilimdi mysalǵa keltiredi. Adamǵa bilim ne úshin kerek? Nege biz on bir jyl boıy mektepte oqımyz, odan keıin joǵary bilim alýǵa talpynamyz jáne magıstratýraǵa túsýge umtylamyz, tipti barymyzdy salyp doktorantýraǵa jetýge de talpynys jasaımyz. Ne úshin? Qoǵamnan, álemnen óz ornymyzdy tabý úshin. Ábý Nasyr babamyz osy jerde mynadaı suraq qoıady: bilimdi jaı ǵana bilimdi bolý úshin, bilý úshin tańdaısyń ba, álde sol bilim arqyly dáýletke, baılyqqa jetý úshin, memlekettik qyzmetke turyp, qandaı da bir quziretti qyzmettiń tutqasyn ustaý úshin, taǵy da basqa qol jetetin birdeńeler úshin tańdaısyń ba?
Shyn mánisinde qazir on bir jyldyq bilim berý júıesi – memlekettik standart. Qoǵamnyń árbir múshesi tegin bilim ala alady jáne ol bilimin qajetinshe jetildire alady. Jas adam talapty bolsa, joǵary oqý ornyna túsýge tyrysady nemese kolledjge barady, kásiptik bilim alady. Ári qaraı tańdaý óz erkinde. Magıstratýraǵa túsýde de tańdaý bar. Birimiz – sol oqý ornynda alǵan bilimimizdi tereńdetip, ǵylymnyń belgili bir salasynda izdengimiz keledi. Al endi birimiz memlekettik qyzmetke barý úshin magıstratýra dıplomy qajet bolǵandyqtan ǵana magıstratýraǵa túsemiz.
Demek, oıshyl aıtyp otyrǵandaı birimiz bilimdi bilim úshin maqsat qylamyz, endi birimiz bilimdi basqa da tabystarǵa jetý úshin murat etemiz.
Ál-Farabı osy tusta bilim bilimdi bolý úshin tańdap alynsa ǵana qadirli bolady deıdi. Bilim alýdaǵy maqsat basqa bolsa, alǵan bilim tolyq bolmaıdy. Osydan shyǵatyny bilimdi bilim úshin alý, bilimdi bolý úshin alý adamǵa baqyt sezimin syılaıdy. Sol baqytqa jetip alǵannan keıin biz basqa maqsatqa talpynýǵa tipti de zárý emes ekenimizdi kóretinimizdi aıtady. Osydan keıin ǵana adamda qanaǵattaný sezimi paıda bolady. Ǵulama osy tusta: «bul paıymdaý árbir adam baqytty óz túsiniginshe baqyt dep biletindigin kórsetedi. Keıbireýler baqytty baılyq dep esepteıdi, basqa bireýleri taǵy da basqa nárseni baqyt dep biledi» deıdi. Sondyqtan da árbir adam óziniń jetken maqsatyn absolıýtti baqyt dep tanıdy eken.
Budan shyǵatyn qorytyndy: eger jas adam bilimdi bilimdi bolý úshin tańdasa, ol shyn máninde bilimdi jáne kásibı bilikti mamanǵa aınalady. Al ondaı maman eshqashan jerde qalmaıdy. Onyń aldynan dańǵyl jol ashylady: memlekettik qyzmetke de bara alady, óz kásibin de asha alady, ne bolmasa naqty sol ǵylym baǵytynda zor tabysqa jetedi. Al bilimdi baılyqqa nemese bılikke jetý úshin ǵana tańdaıtyn adam tipti sonyń eń bıigine shyqqan kúnniń ózinde qanaǵattaný sezimin túısine almaıdy. Demek, ózi de baqytty bola almaıdy. Al orta jolda biliksizdiginiń, toıymsyzdyǵynyń kesirinen qyzmetten shettetilse, ary qaraı jol tabýy da qıyndyq týdyrady. Bul – zulymdyq. Zulymdyq adamnyń óz áreketiniń burystyǵynan shyǵyp otyr.
Ál-Farabı babamyz ónerdi de eki túrge bóledi. Biriniń maqsaty – tamasha kórkemdikke ıe bolý, ekinshisiniń maqsaty – paıdaǵa kenelý. Kórkemdikke jetýdi maqsat etetin óner tereńirek aıtqanda danalyq dep atalady, maqsaty paıda kórý bolyp tabylatyn ónerde danalyq degen atqa laıyqty eshteńe joq ekenin aıtady. О́nerde de ıgilik pen zulymdyqtyń týýy ónerdi týdyrýshy adamnyń nıeti men maqsatyna baılanysty.