Qalamger jáne qalamaqy

Jýyrda Qazaqstan Respýb­lıkasy Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqar­masynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın Premer-Mınıstr Serik Ahmetovke Parlament Senaty minberinen depýtattyq saýal joldady.

Jýyrda Qazaqstan Respýb­lıkasy Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqar­masynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın Premer-Mınıstr Serik Ahmetovke Parlament Senaty minberinen depýtattyq saýal joldady.Senator myrzanyń Úkimet basshysyna qarata: «Qurmetti Serik Nyǵmetuly! Jazýshy qaýymy ádebıetti jaratar kásip ıesi ǵana emes, ult rýhy men qo­ǵam tynysyna dem beretin, zaman ómirin qozǵaıtyn qýatty kúsh. Sóz ónerin jaratýshy jazýshy bolǵanda, onyń altyn besigi – ádebıet. Meniń depýtattyq saýalyma arqaý bolǵan másele – ádebıet taǵdyry men bolashaǵyna tikeleı áseri bar – qalamaqy máselesi! Bul pisýi jetken máseleniń arǵy-bergi tarıhyn ózińiz de, siz basqaryp otyrǵan Úkimettiń biraz músheleri de jaqsy biledi. Memlekettik tapsyryspen jaryq kóretin kórkem ádebıet týyndylaryna osyǵan deıin tıisti mólsherde tólenbeı kelgen, zańdyq turǵydan alǵanda tólenýi tıis qalamaqy qolyna qalam ustaǵan jazýshy deı­tin qaýymnyń janaıqaıyna aınalǵaly biraz boldy. Kóp aıtylyp, qoǵam men bılik dálizderin kezgen qalamaqy jónindegi áńgime Elbasyǵa da jetti. 2007 jyldyń 1 maýsymy kúni Nursultan Ábishuly tıisti oryndarǵa tapsyrma berdi. Seń ornynan qozǵaldy. Qujat túrinde órnektelgen aıtýly másele respýblıka Parlamentiniń qos palatasynda qaralyp, 2008 jyldyń bıýdjetinen 193 mıllıon teńgeniń bólingeni el esinde. О́zgeler umyt­qanymen, bórikterin aspanǵa atqyzǵan bul qýanyshty jaǵdaıdy jazýshylar umyta qoıǵan joq. О́kinishke qaraı, sol bólingen qarjy ártúrli sebeptermen iz-túzsiz ket­ti. Eń qıyny – Prezıdent tap­­syr­masy oryndalmaı qaldy. Árıne, bul jyldar ishinde kitap shyǵarý isi úzilgen joq, jandaný ústinde. Memlekettik tapsyrys­pen jaryq kórgen kitaptar az taralymmen bolsa da, respýblıka kitaphanalaryna jol tartyp jatty. Biraq sol memleket satyp alyp jatqan kitap ıeleriniń janaıqaıy jaýapsyz qalyp otyr. «Bulbuldy mysalmen aldarqatýdyń» zamany ótti! Sondyqtan Memleket basshysy tarapynan 2007 jyl men 2012 jylǵy ádebıetti óris­tetý maqsatynda berilgen tapsyrmalardy múltiksiz oryndaý úshin Mádenıet jáne aqparat mınıs­trligi usynyp otyr­ǵan 2014-2016 jyldardyń bıýdjetine tek qalamaqyǵa jumsaý maqsatynda 560 (bes júz alpys) mıllıon teńgeni ústeme qarjy retinde bólýge yqpal etýińizdi suraımyn. Qaı kezde de, qandaı qoǵamda da eńbek kórki – óteý! «О́teýsiz eń­bek – qor eńbek», degen sózinde jazýshylar eńbegine qalamaqy tóleýdegi oralymsyzdyqtarǵa baılanysty ashy shyndyq aıtyldy. Al el jazýshylary bul sózdi Parlament minberinen qashan aıtylady dep kópten beri kútip júrgen bolatyn. Osy tusta Jazýshylar Odaǵynyń basshysy men senatorlyqty bir adam atqarǵany túptep kelgende ádebıettiń paıdasyna shyǵatynyna da jurttyń kózi jete túsken edi. Sondyqtan senator saýalyn qazaqstandyq ár­bir qalamgerdiń janaıqaıy dep qabyldaǵan jón.  «Júrekten shyqqan sóz júrekke jetedi» degen qaǵıdaǵa júginsek, Úkimetke qalamaqy qajet­tigin bu­dan artyq jetkizý de múmkin emes shyǵar. Endi senator saýaly jaýabynyń ońdy sheshimin kútý ǵana qalǵan sııaqty.  О́ıtkeni, osydan biraz jyl buryn el baspalarynan jaryq kóretin kitaptarynyń ár baspa tabaǵyna 150 000 teńgege deıin qalamaqy tóleý týraly sheshim qabyldanǵanyn estigen jazýshylar sol qomaqty qalamaqyny ustap kórmese de odan úmitterin áli úzgen joq.

Oıdy oı qozǵaıdy. Bizdiń bile­tinimiz, qalamaqy máselesinde usaq-túıek joq. Sebebi, avtorlaryna qalamaqy tólemeıtin nemese tóleı almaıtyn tek qana baspalar men bas­pagerler ǵana emes, sonymen birge, táýelsiz gazetter men jýrnaldar da (buǵan táýelsiz radıo, telearna, ınternet resýrs­taryn qosyńyz) kóptep sanalady. Osyndaıda taǵy da keńes zamany eske túsedi. Jańa jaza bastaǵan kezimizde aýylda tursaq ta poshta arqyly astanadaǵy, oblystaǵy jáne aýdandaǵy gazet, jýrnaldardan qalamaqynyń túbirtegi kelip turatyn. Al qazir qaı oqýshy nemese qaı stýdentten surasańyz da táýelsiz gazet, jýrnaldarda jaryq kórgen shyǵarmalaryna  qalamaqy aldym dep maqtana almaıdy. О́ıtkeni, jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qap­taǵan táýelsiz gazetter men jýr­nal­dardyń qalamaqy tóleýde qalyptasqan tártibi men taban tireıtin qujaty joq. Toqsanynshy jyldardyń «jabaıy naryǵy» túletken kásipker-baspagerler, kásipker-redaktorlar avtorlaryna qalamaqy tóleý kerektigi týraly, tipti, oılaryna da almaıdy. Qazir olardyń aldynda jampoz jazýshy da jasqanshaqtyq tanytyp, arqaly aqyn da abdyrap qalǵan. Mysaly, «Naryqtyq ekonomıkaǵa ótkenge deıin baspalar memlekettik menshik nysanynda boldy jáne kitapty basyp shyǵarý respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylyp, avtorlyq qalamaqynyń kólemi tıisti memlekettik organdarmen bekitildi. Al qazirgi tańda avtorlyq qalamaqy máselesi «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń normalaryna sáıkes, avtor men baspa arasynda jasalǵan avtorlyq kelisimsharttyń talaptarymen rettelýi kerek», deıdi zańgerler. Olarǵa seneıin deseń, ómirde olaı emes. Jaqynda bir jas jazýshy kelip, baspadan jańa shyqqan kitabyn usyndy. Almatydaǵy keńes ókimeti kezi­nen kele jatqan belgili bas­pa eken. Álgi belgili baspa basshysy jas jazýshyǵa kitabynyń 50 danasyn ǵana usynypty. «Qalamaqy bergen joq pa?» dep surasam, «joq» deıdi kúmiljip. «Qalamaqy jóninde shartqa otyr dep aıtqan joq pa edi?» degen saýalyma da «joq» degen jaýap aldym. 50 kitapty azsynǵan jas jazýshy álgi baspadan taǵy 25 kitabyn óz aqshasyna satyp alypty. Mundaı jaǵa ustatar mysaldy el baspalary boıynsha myńdap keltirýge bolady. Biraq odan ne paıda? Táýelsiz gazetter men jýrnaldardyń, sondaı-aq, baspalardyń belgili bir mólsherde qalamaqy tóleý jóninde kitap avtorymen shartqa otyrmaıtyny, sonyń saldarynan qalamaqy tóleýden jaltaratyny ózimizdiń eldi qoıyp, sheteldegi avtorlarǵa da málim bola bastaǵan kezde mundaı mysaldar Úkimetke de, oqyrmandarymyzǵa da tańsyq emes dep oılaımyz. Biz bul arada baspany jazǵyrýdan aýlaqpyz. Olar qaıdan qalamaqy tólesin? Qarjy solaı ǵana bólingen.

Qalamaqyǵa baılanysty ala-qulalyqty qalaı túzeýge bolady? Bizdińshe, ol úshin birinshiden, baspalar men buqaralyq aqparat quraldarynyń jarǵylaryna avtorlarǵa qalamaqy tóleý men ony tóleýdiń mehanızmderi já­ne qalamaqynyń kólemi naq­ty jazylýy tıis. Ekinshiden, res­pýblıkalyq, oblystyq jáne aýdan­dyq prokýratýra qyzmetkeri osy qujatqa baılanysty gazetter men jýrnaldar redaksııalarynyń qalamaqy tóleýdegi zańdylyqtardy saqtaýyn josparly túrde tekserip otyrǵany jón. Úshinshiden, osy oıdy túpkilikti túrde júzege asyrý úshin Qazaqstan Respýblıkasy «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» Zańyna oraı jekelegen avtorlardan, shyǵar­mashylyq odaqtardan kelip túsken usynystar negizinde zańǵa jańa tolyqtyrýlar men ózgertýler engizý qajet dep bilemiz. Áıtpese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qalamaqy týraly zańyn jeke, óz aldyna bólek qabyldaý kerek shyǵar. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda táýelsizdigimizdiń baıandylyǵyn jyrlap, el rýhyn kóteretin, oqyr­mandardy sóz sıqyrymen baýrap, olarǵa estetıkalyq tárbıe beretin, urpaqtardyń boıyndaǵy otanshyldyq sezimin oıatatyn kórkem týyndy avtorlaryna  tóle­ne­tin qalamaqy máselesindegi beı­berekettik jalǵasa beretin sııaqty.

Taǵy da aıtamyz: bul kiltıpan­nyń negizgi túıini Úkimet tara­py­nan kitap shyǵarý isine bóli­ne­tin qarjyda qalamaqy tó­leý qarastyrylǵanda ǵana tarqaty­latyn bolady.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy.