Shoqan Ýálıhanov bar-joǵy otyz jyldyq ómirinde Ortalyq Azııa men Qazaqstan halyqtarynyń ómirin, tarıhyn, turmysyn zertteý isinde baǵa jetpes qundy eńbekter qaldyrdy. Olar búginde óziniń tarıhı mánin áli joıǵan joq. Sondyqtan da bolar, Shoqannyń qaldyrǵan muralary tabylyp, bizge jetkenderi keıingi elý jyl ishinde ǵana eki ret bes tomdyq shyǵarmalary orys tilinde jaryq kórdi. Shoqantanýdaǵy taǵy bir asa eleýli jańalyq, bul ǵalymnyń budan eki jyl buryn shyǵarmalarynyń alty tomdyǵy tól tilimizde shyǵarylǵandyǵy bolsa kerek.
Shoqan Ýálıhanov bar-joǵy otyz jyldyq ómirinde Ortalyq Azııa men Qazaqstan halyqtarynyń ómirin, tarıhyn, turmysyn zertteý isinde baǵa jetpes qundy eńbekter qaldyrdy. Olar búginde óziniń tarıhı mánin áli joıǵan joq. Sondyqtan da bolar, Shoqannyń qaldyrǵan muralary tabylyp, bizge jetkenderi keıingi elý jyl ishinde ǵana eki ret bes tomdyq shyǵarmalary orys tilinde jaryq kórdi. Shoqantanýdaǵy taǵy bir asa eleýli jańalyq, bul ǵalymnyń budan eki jyl buryn shyǵarmalarynyń alty tomdyǵy tól tilimizde shyǵarylǵandyǵy bolsa kerek.
Shoqannyń jan-jaqty óner ıesi ekendigin onyń kez kelgen eńbeginen ońaı ańǵarýǵa bolady. Sonyń biri – jınaqy da shymyr shyǵarmasy – «Ystyqkól sapary kúndeligi».
Shoqan bul eńbegin jazǵanda bar-joǵy 21 jasta eken. Eger Sh.Ýálıhanovtyń ǵylymı ómirbaıanyn jazyp ketken akademık Álkeı Marǵulan deregine súıensek, bul jasta Shoqan Ombydaǵy Batys Sibir general-gýbernatorlyǵyn basqaratyn general G.H.Gasfordtyń adıýtanty, ıaǵnı jeke tapsyrmalaryn oryndaýshy bolǵan.
Barshaǵa aıan, Uly júz qazaqtary HIH ǵasyrdyń ortasyna taman Reseıge keshirek baǵyna bastady. Mine, osy memlekettik mańyzy basym bul iste patsha úkimeti saq saıasat júrgizýi qajet boldy. О́ıtkeni, ol kezde bul aımaqqa Qoqan handyǵynyń da yqpaly kúshti bolatyn. Ásirese, ońtústikpen irgeles Ile syrty, Ystyqkól mańynda úlken de kúrdeli ister óz sheshimin kútip turdy.
Bul jaýapty jumystyń basyn erteli-kesh qaıyra berý maqsatymen Batys Sibir general-gýbernatory G.H. Gasford 1856 jyly kóktemde patsha úkimetiniń uıǵarymyna oraı, Ystyqkól aımaǵyna ǵylymı-áskerı ekspedısııa shyǵarýǵa buıryq beredi. Ekspedısııa jetekshiligine Uly júz qazaqtarynyń sol kezdegi prıstavy jáne Alataý okrýginiń bastyǵy, polkovnık M.M.Homentovskıı taǵaıyndaldy. Ekspedısııanyń maqsaty – qyrǵyz halqymen jaqynyraq bolsa da tanysý jáne Ystyqkól aımaǵyn kartaǵa túsirý edi. Quramy júzge tarta adamdardan turatyn ekspedısııaǵa Shoqan da engizildi.
Shoqannyń bul ekspedısııaǵa engizilýiniń de salmaqty sebebi bar. Jas ofıser budan bir jyl buryn ǵana, ıaǵnı 1855 jyly sol general Gasfordpen birge Ortalyq Qazaqstan, Jetisý, Tarbaǵataı saparyna qatysyp qaıtqan edi. Osy sapar kezinde ol general Gasfordtyń nazaryna erekshe ilinip, bolashaq Ystyqkól ekspedısııasy úshin jergilikti adamdardyń ishinen ońaıshylyqpen tabylmas maman degen tujyrym qalyptasqan edi.
Shynynda osylaı boldy da. Sibirdiń sol kezdegi eń joǵarǵy áskerı oqý orny dep atalatyn Sibir kadet korpýsyn segiz jyldyq oqý baǵdarlamasy boıynsha úzdik bitirgen Shoqan bilimimen, zerektigimen mańaıyndaǵylardyń nazaryn ózine aýdara bildi. Sondyqtan da bolar, Gasfordtyń jeke jarlyǵy boıynsha Ombydan Semeıge, odan ári Aıagóz arqyly 1856 jyldyń sáýirinde Shoqan sol zamannyń eń júrdek kóligi – tarantas arqyly úsh apta ishinde Vernyı bekinisine jedel jetkizilip, ekspedısııaǵa qosyldy.
Árıne, búgingi bizder úshin uly ǵalym kúndeligindegi sol kezderdegi derekter asa qymbat. Bul oraıda, eskerer bir jaı, Shoqan Ombydan Semeıge deıingi jol júrisin qaǵazǵa túsirmegen. Ol Semeıden shyqqan sátten bastap kúndelik jazýdy qolǵa alǵan. Kúndeliktegi Semeı men Aıagóz aralyǵyndaǵy joldyń sýrettelýi tym qysqa bolsa da barynsha nusqa.
Shoqan 20 sáýir kúni túnde Aıagózge jetedi. «Aıagóz shaǵyn stansa, onda naıman rýlaryn basqaratyn okrýgtik prıstav bar». Saıahatshynyń úsh aı boıy júrgizgen kúndeliginiń jeli tartyp, órleýi de dál osy sóılemderden keıin bastalady. Shoqan sıpattaǵan Aıagóz ol kezde qazirgi Aıagóz qalasynan segiz shaqyrym jerdegi qazirgi Mamyrsý aýylynyń ornynda bolǵan. Irgesinen Aıagóz ózeni aǵyp jatqan osy jerde 1831 jyly kishkentaı qystaqtyń orny qalanyp, jańadan qurylǵan okrýgtiń ortalyǵy boldy.
Aıagóz 1860 jyly Sergıopol dep ózgertildi de, sodan Keńes ókimeti tusynda ǵana Túrksib temir jolynyń boıynda irge tepken jańa qalanyń ataýy bolyp ómirge qaıta oraldy. Sergıopol kezinde saýda kerýen joldarynyń ótinde turǵandyqtan biraz ósip ulǵaıady. Teriskeıinde Semeı, tústiginde Ortalyq Azııa shaharlary, shyǵysynda Sháýeshek, Qulja qalalary, batysynda ataqty Qoıandy jármeńkesinen tartylǵan saýda joldarynyń naǵyz túıisken tusynda ornalasqan oǵan san buıymdar artqan kerýender kelip-ketip jatatyn.
Semeıden beri qaraı sýsyz, jalańash dalamen júrip kelgen Shoqan Aıagóz aımaǵynda tabıǵat kórinisiniń birden ózgergenin baıqaıdy. «Shynynda da mańaıdaǵy shóleıtti sýsyz dalamen salystyrǵanda Aıagóz jeruıyq sekildi», dep tegin jazbasa kerek. Ádilinde Shoqan bul jerden tabıǵattyń dúr silkinip, jańǵyrar shaǵy kóktemde ótken-di. Ol búkil jol boıy masaty kókke qymtanǵan dalaǵa, endi ǵana japyraq jarǵan tal, tobylǵy, qaraǵandarǵa súısine kóz salýmen bolǵan.
Shoqan Aıagózden Vernyıǵa qaraı qaıta jolǵa shyqqannan-aq, odan 90 shaqyrymdaı jerde osy attas ózenniń ar jaǵynda ornalasqan halqymyzdyń tamasha mahabbat dastanynyń keıipkerleri Qozy Kórpesh pen Baıan sulýdyń zıratyn kórýge myqtap bekingen eken. Sondyqtan Shoqan kúndeliginiń alǵashqy betterinde-aq: «Men Aıagózdi meılinshe súıip, oǵan tańdanamyn. Múmkin, bul jaıynda osy ózen jaǵasynda dúnıege kelgen sulý Baıannyń altyn aıdarly Qozy Kórpeshke ǵashyq bolýy jaıyndaǵy poetıkalyq ǵajap ańyzdyń da sebebi bar shyǵar. Biz bul dastanmen jaqsy tanysyp, zerttegen edik. Endigi oıymyz – ol jerge tań aldynda, erteńgi tań shapaǵy terekter men sýdy nurǵa malyndyryp, boztorǵaılar ánderine basqanda, zırat qasynda tátti oılarǵa berile otyryp shaı ishý edi», dep jazýy tegin emes.
Biraq, atbasyn ádeıi burǵyzǵanymen kóktemgi ózen sýynyń qatty tasýynan Shoqan zırat basyna jete almaǵandyǵy da belgili. Ony da Shoqan kúndeliginiń ózi baıandaıdy. Endeshe, taǵy da kúndelikke kóz júgirtelik.
«Adam jobalasa da, qudaı sheshedi. Túni boıy jańbyrdyń iri tamshylary tarantastyń shatyryna tarsyldaýdan tynbady. Batpaqqa tolarsaqtaǵan attar aıańǵa áreń jarap keledi. Bir daýyspen sorǵalaǵan jaýynnyń dybysyn tek shybyrtqynyń ysyly men qaljyraǵan attardyń pysqyrynýy, kóshirdiń jekı shyqqan daýysy ǵana bóledi.
Tún tipten nashar boldy, júris te ońbady. Oılaǵan josparymyz júzege aspaı qala ma dep qaýiptenemin. Kóshirden áldeneshe ret: «Kún ashylar túri bar ma?» – dep suradym. Qara baqaıyna deıin malshynǵan kóshir mundaıda «joq» dep qońq ete qalady da etegine jınalǵan sýdy silkip tastap: «Qudaıdyń kúni-aı», – dep taǵdyryna narazy bolǵandaı ún qatady. Egerde jyldam júrgende bekettiń peshine shyǵyp, áldeqashan uıyqtap jatatyn kóshirdi aıaımyn. Biraq, sulý Baıannyń da arýaǵyn qııa almaımyn.
Osylaısha biz bir saǵattaı júrdik.
– Mártebelim, – dedi kóshir, – mola áne tur! Men basymdy tarantastan shyǵardym. Kún túnerińki bulttyń arjaǵynan ázer baıqalady. Aspandy túgeldeı bylǵanysh bulttar qaptap alypty. Jańbyr burynǵysha tógip tur. Aq kóbik bolǵan attar sortań laımen ázer jyljıdy, ol jaqtaǵy ózenniń arǵy betindegi terekterdiń bastarynan asyp beıittiń súıir munarasy kórinedi, jyraqtan ol qyzyl qyshtan qalanǵandaı baıqalady. Mundaı aýa raıynda shaı ishý, qazaqtyń kóne eskertkishin muqııattap qaraý jaıly oılaýdyń qajeti joq edi.
– Shamasy, ózen tasyp jatqan sekildi, mártebelim, ótkel bere qoımas, – dedi kóshir meniń oıymdy joramaldaǵandaı.
– Ilgeri tarta ber, qaıtar jolda qaraımyz, – dedim de men tonymdy qymtanyp, qalǵyp alý maqsatymen oń jaǵyma qısaıa kettim...».
Shoqan kúndeliginen bul uzaq úzindini ádeıi berip otyrýymyzdyń da óz syry bar. Onyń qalamynan oryssha shyqqan osy joldardy oqyp otyrǵanda, bizge naq bir HIH ǵasyrdaǵy orys prozasynyń úzdik úlgileri kóldeneń tartylǵandaı áser beretini anyq. Bul salıqaly sýretterdi jazǵan kezde ol nebári jıyrmadan jańa ǵana asqan jigit bolatyn. Jáne buǵan siz osydan toǵyz jyl buryn ǵana onyń bir aýyz oryssha bilmegendigin qosyńyz.
Qozy Kórpesh pen Baıan sulý beıitin bul joly jaqynnan kóre almaǵanymen, Shoqan shamasy oǵan sol jyly kúzde Quljaǵa barǵan saparynan qaıtar jolda soqqan bolýy kerek. Muny 1856 jyly beıit janynda turǵan tórt tas músindi beınelegen sýreti dáleldeıdi.
Búgingi kúnderi ǵalymdarymyzdyń Qazaqstandaǵy ıslam dáýirine deıingi V-H ǵasyrlarynda sáýlet óneriniń bir úlgisi retinde atap júrgen Qozy Kórpesh – Baıan sulý beıiti ǵylym áleminde talaıdan beri belgili bolyp keledi. Bul rette general V.B.Bronevskıı jazǵan málimet asa qundy. Beıitti 1825 jyly kórgen Bronevskıı ol týraly: «Balqash kóline quıatyn Aıagóz ózeniniń jaǵasynda qazirdiń ózinde jaqpar tastardan qalanǵan pıramıda aman tur. Onda tastan qashalǵan bir erkek, úsh áıel músini bar», degendi aıtqan.
Al 1858 jyly Qapalǵa bara jatqan jolynda osy beıitke soqqan, Qozy men Baıan jaıly dastandy el aýzynan jazyp alǵan Sibir general-gýbernatorlyǵynyń chınovnıgi N.Abramov ony: «Mazardyń bıiktigi alty sarjyn, tórt buryshty, esigi tústikten, terezesi bar, ózi tastan qalanǵan. Qasynda aq tastan qashalǵan tórt beıne-músin jatyr. Biri – Baıan, biri – Qozy, biri – Aıǵyz, endi biri – qyz jeńgesi», dep jazǵan.
Osy jazbadaǵy músinder jaıly sózdiń shyndyqqa jaqyndyǵy bar. Ony biz Shoqan salǵan sýretten de anyq baıqaımyz. Sýrette úsh áıeldiń jáne bir erkektiń (basy joq) beınesi bar.
Al endi, osy tas músinderdiń keıingi taǵdyry qalaı? Kezinde kóptegen ǵalymdar olardyń kóne qazaq rýlary óneriniń murasy ekenin uǵyp, ony ortalyq qalalardaǵy murajaılarǵa jetkizýge yqylastanady. Áıtse de, bul oı júzege asa almaı jatqan. Máselen, olardy HIH ǵasyrdyń ortasynda Moskvanyń tarıhı murajaıyna jetkizýge talpynǵan graf A.S.Ývarov ókimet tarapynan kómek almaǵan kórinedi. 1898 jyly beıitti zerttegen Túrkistan ólkesi arheologtar úıirmesiniń múshesi N.Pantýsov ol músinderdiń tek bireýi ǵana synbaı bútin turǵanyn aıtady. Shoqannyń tólqurdasy G.N.Potanınniń tapsyrýymen olardy sońǵy ret zerttegen A.N.Beloslıýdov: «Qozy Kórpesh eskertkishiniń qasynda eki ret boldym. Biraq men eshqandaı tas músinderdi kóre almadym... olardyń ekeýin Germanııaǵa alyp ketipti», dep jazady. Osy sóz shynynda da ras bolýy kerek. Bir derekte olardy sol HIH ǵasyrdyń sońǵy kezinde Afrıkadaǵy german gýbernatory Vıssaman áketken degen de áńgime bar.
Al Shoqan kúndeligindegi: «Biz dastanmen jaqsy tanys edik», – deıtinniń de ózindik sebebi bar. Halqymyzdyń jáýhar jádigeri bolyp tabylatyn «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrymen Shoqan sonaý kadet korpýsynda oqyp júrgende-aq tanyssa kerek. 1851 jyly (bul kezde Shoqan 16 jasta) óz ákesi Shyńǵyspen Qusmurynda osy jyrdyń ózderi estigen nusqasyn tuńǵysh ret qaǵazǵa túsirgen. Al budan keıin de Shoqan belgili jyrshy Janaqtan osy jyrdyń ekinshi nusqasyn jazyp alǵan. Sondaı-aq, 1864 jyly Shoqan Chernıaevtiń ekspedısııasyna attanar aldynda bul ańyzdyń taǵy bir úshinshi nusqasyn aqyn Shójeniń aıtýy boıynsha jazyp alýǵa múmkindik tapqan.
Shoqan Ystyqkól saparynda úsh jarym aı boldy. Osy qysqa merzim ishinde ol Ystyqkól men Jetisý tabıǵatyn, jeriniń oıy-qyryn, ósimdikteri men haıýanattaryn ádemi sýrettep jazyp qaldyrdy.
Oraıy kelgende aıta ketken jón, Shoqan Aıagózde óziniń qysqa ómirinde bir emes, úsh ret bolǵan. Munyń birinshisi joǵaryda tolyq baıandaldy. Al Shoqannyń budan keıinde Aıagózde eki ret bolýyn bireý bilse, endi bireýler bile bermeıdi. Ekinshi ret Shoqan Aıagózden 1858 jyly Batys Qytaı aımaǵyndaǵy Qashqarııany zertteý jasyryn júrgiziletindikten sol jaqqa baratyn saýda kerýeninde Álimbaı degen atpen ótken. Sońǵy ret Shoqan Aıagózde 1864 jyly bolǵan. Dál osy jyldyń kókteminde Shoqan Qazaqstannyń ońtústik aımaǵyn Reseıge túbegeıli qosý úshin áskerı qımyldar jasap jatqan general Chernıaevtyń ekspedısııasyndaǵy tilmashtyq mámileger tobyn basqarý úshin taǵy da Omby – Semeı – Aıagóz – Vernyı arqyly Áýlıeataǵa jetkizilgen. Bul týraly derek Shoqannyń 1864 jyly 23 naýryzda óziniń dosy K.K.Gýtkovskııge joldaǵan hatynda anyq baıandalǵan. (Qarańyz: Ch.Valıhanov. Sobranıe sochınenıı v pıatı tomah. Tom 5. A-Ata, «Naýka», 1985, str.161).
Ashyp aıtarymyz, búgingi Aıagóz aýdanynyń ortalyǵy Aıagóz qalasynda Shoqan Ýálıhanovtyń osy óńirde bolýyn árqashan habardar eter bir belgi – eskertkish tuǵyr ornatylsa degen usynysty kópshiliktiń esine salý.
Ǵabıt Zulharov,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Aıagóz qalasy.