Jasandy ıntellekt muǵalimdi almastyra ala ma?

Búginde qazaqstandyq muǵalimderdi osy jáne jasandy ıntellekt tóńiregindegi ózge de ózekti máseleler tolǵandyrady. О́ıtkeni qazirgi aqparatty tehnologııalar qaryshtap damyǵan  dáýirde muǵalim úshin múmkindikter men basymdyqtar, jasandy ıntellekt balalardyń ıgiligi úshin jumys isteýge tıis. Tehnologııanyń damýyna qaraı oqytýda oqýshynyń qabiletin, qajettiligin, jeke ereksheligin eskerýdi umytpaýymyz kerek. Balalardyń bolashaǵyn, olardyń úılesimdi damýyn qamtamasyz ete otyryp, adam men kompıýterdiń artyqshylyqtaryn biriktirý arqyly bilim berýdi tıimdi etip, al muǵalimniń jumysyn shyǵarmashylyqqa aınaldyrýǵa bolady. Biraq  jasandy ıntellekti mektepterde qoldaný tájirıbesi bizde áli de jetkiliksiz.

– Alaıda bizge bir orynda turýǵa bolmaıdy. Oqytý úshin sapaly sıfrly bilim berý resýrstaryn jasaqtaý, muǵalimder ony paıdalaný úshin sıfrly quzyrettilikterin belsendi damytýy qajet, – deıdi «Nazarbaev zııatkerlik mektep­teri» DBBU basqarma tóraıymy Kúlásh Shámshıdınova. 

Zamanaýı bilim berýdegi jasandy ıntellektige suranys máselesi jýyrda osy Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń «Jasandy ıntellekt dáýirindegi muǵalim» atty dóńgelek ústelinde keńinen  talqylandy.

NZM basshysy jasandy ıntellekt áleýeti talas týdyrmaıtynyn jetkizdi. Degenmen ǵylym sıfrlandyrýdyń muǵalimniń jumysyn almastyrýǵa múmkindigi az ekenin aıtady. Kerisinshe mashınalyq oqytý algorıtmderi, geımıfıkasııa, onlaın tehnologııalar muǵalimge oqytýdy tıimdi ári qyzyqty etýge kómektesedi.

Jasandy ıntellekt oqýshynyń jeke bilim alý baǵdaryn anyqtaýǵa qolǵabys etedi. 2017 jyldyń qazan aıynda qytaılyq Squirrel kompanııasy zertteý júrgizgen. Tórt kún boıy oqýshylardyń bir toby jasandy ıntellekt kómegimen oqydy, al ekinshi top oqýshylaryna muǵalim materıaldy onlaın-tehnologııany qoldanbaı-aq túsindirdi. Matematıka boıynsha qorytyndy testileý kompıýter oqytqan balalardyń jaqsy nátıjege jetkenin kórsetti.

Sondaı-aq K.Shámshıdınova Djordjııa tehnologııalyq ınstıtýtynyń ǵalymy Ashok Goelemnen qyzyq derek keltirdi. Jasandy ıntellekt oqýshylardyń jıi qoıatyn suraǵyna birneshe ret jaýap berý arqyly sanaly oqýǵa yqpal etedi. Buǵan ǵalymnyń ózi jasaǵan «Djıll Ýotson» baǵdarlamasy mysal bolady. Onda oqýshylar onlaın sabaqta jıi qoıatyn myńdaǵan suraq pen jaýap qamtylǵan. Jınaqtalǵan aqparatty jáne qosymsha parametrlerdi qoldana otyryp, baǵdarlama adamnyń kómeginsiz qoıylǵan suraqtarǵa naqty jaýap bere aldy.

Búginde iri onlaın mektepter jasandy ıntellektke negizdelgen baǵdarlamalardy jasaıdy jáne qoldanady, sáıkesinshe bul oqý prosesin oqýshy men muǵalimge tıimdi jáne yńǵaıly etýge kómektesedi. Mysaly, SkyEng aǵylshyn mektebinde jasandy ıntellekt adaptıvti, derbes oqytýdy jáne sol ýaqytta tapsyrmalardy tekserýdi qamtamasyz etedi. Oqý trenajerleriniń kópshiligi jasandy ıntellektpen jumys isteıdi.

Muǵaliminiń kúndelikti jumystardy oryndaýǵa kóp ýaqyty ketedi. Qazir álemniń kóptegen eli jasandy ıntellekt kómegimen analıtıkalyq jáne statıstıkalyq málimet jınaýdy avtomattandyrýǵa tyrysýda. Mysaly, Batys Aýstralııa ýnıversıteti Smart-kampýs baǵdarlamasyn jasady, bul kúntizbelik menedjment, stýdentter bazasy, elektrondy jýrnal jáne sabaq kestesi, sabaqty josparlaýdyń ıntellektýaldy júıesi, usynystar júıesi boıynsha aqparattardy jınaqtaıdy.

Reseıde Dnevnık.rý saıty júrgizgen saýaldamaǵa sáıkes respondentterdiń 85%-y elektrondy kúndelik arqyly aptasyna úsh saǵatqa deıin únemdeıtinin atap ótti. Sonymen birge saýaldamaǵa qa­tysýshylardyń 78%-y qaǵaz jýrnaldar men kúndelikterden tolyǵymen bas tartty. Zertteýge sáıkes respon­dentterdiń 85%-y sıfrly jumys quraldaryna kóshýge kelisedi. Alaıda mu­ǵalimderdiń 15%-y mundaı sheshimge qarsylyq bildirgen, buny olar hakerler shabýyly men aqparattyń basqalarǵa qoljetimdi bolýy múmkin ekenimen túsindirdi. Sondaı-aq suhbattasqan muǵalimder elektrondy jýrnal jumysyndaǵy qatelikter men kórý organdaryna zııan keltirýden qorqady.

Eń kúrdeli jasandy ıntellekt te muǵalimdi almastyra almaıdy, biraq bul oqytýdy jaqsartýǵa jáne bilim sapa­syn arttyrýǵa kómektesedi. Osyn­daı tujyrymdy dóńgelek ústel barysynda bilim berý salasynda uzaq ýaqyt boıy NIS jáne Qazaqstanmen seriktes bolyp júrgen sheteldik sarapshy, Fınlıandııadaǵy Iývıaskıýlıa ýnıversıtetiniń EduCluster tobynyń ınnovasııalar jáne syrtqy baılanystar jónindegi dırektory Devıd Marsh keltirdi.

– Qazir kóptegen muǵalim úshin jasandy ıntellekt týraly áńgime qorqynyshty jáne túsinýge qıyn. Meniń oıymsha, jaqynda sýper muǵalimderdi kóbirek kóremiz, olar úshin JI úırenshikti quralǵa aınalady. Bul jańa tehnologııalardy basqarýdy úırengende múmkin bolady. Biz jasandy ıntellekt jumysymyzdy jaqsartatynyn bilemiz jáne ony qoldaný bizdiń oqýshylardyń jaqsy nátıjege jetýine ákeledi, – deıdi Devıd Marsh.

Fındik sarapshy JI aınalamyzdaǵy barlyq nárseni bir túnde ózgertpeıtinin naqtylady. Onyń aıtýynsha, jasandy ıntellekti baqylaý qajet. О́ıtkeni bul bizdiń árqaısysymyzdyń kóptegen jyl boıy júrgizip kele jatqan táýelsiz, yntaly jáne shyǵarmashyl oqýshylardy, Qazaqstannyń jahandyq deńgeıde oılaıtyn azamattardy daıyndaý mıssııamyzdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bul bizdiń oqýshylardyń ıntel­lek­týaldy jáne jeke ósýge emes, test nátıjelerine ǵana qyzyǵýshylyq tanytqan kezeńdi ózgertýge múmkindik beredi.

Sońǵy onjyldyqta tehnologııa kóptegen mamandyqty ózgertti. Mysaly, qazir ushqyshtar on jyl burynǵyǵa qaraǵanda múldem basqa ushaqtardy basqarady. Osydan jıyrma jyl buryn hırýrgııada jumys istegen dárigerler búgingi dárigerler qoldanyp júrgen qurylǵylardyń san alýandyǵynan sasqalaqtaýy múmkin.

Oqytý kezinde jasandy ıntellekttiń qajettiligine kúmándanatyndar úshin Devıd Marsh «Eger bul bolmasa, onda bilim berýdi damytýdyń kelesi úlken qadamy qandaı bolmaq?», «Al qazir bolmasa, bul damý qashan bolady?» degen suraq qoıyp, osyny oı eleginen ótkizýge shaqyrdy.

Bul suraqtar dóńgelek ústelge qatysqan muǵalimderdiń JI dáýirindegi ornyna degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy. Sondyqtan olar úshin synypta balalarmen tikeleı jumys jasaıtyn áriptesteriniń kózqarastaryn bilý mańyzdy boldy. Elordalyq Zııatkerlik mekteptiń hımııa pániniń muǵalimi, Global Teacher Prize jahandyq syılyǵynyń elimizdegi ambassadory, «Qazaqstannyń jyl muǵalimi – 2020» syılyǵynyń ıegeri Dınara Beısembaeva búgingi tańda jasandy ıntellektiń pedagogıkalyq praktıkada qalaı qoldanylatynyn kórsetti.

– Men otandyq jáne sheteldik áriptester arasynda olardyń jasandy ıntellekti qalaı qoldanatyny týraly saýaldama júrgizdim. Olardyń basym kópshiligi JI-tiń ne ekenin biledi, biraq onymen qalaı durys jumys jasaý kerek ekenin tolyq túsinbeıdi. Áriptester vırtýaldy kómekshilerdi, Google Forms, Whiteboard, GeoGebra sııaqty onlaın-platformalardy paıdalanady jáne ózderiniń arsenalyn keńeıtýdi qalaıdy, óıtkeni olar oqytý praktıkasy tek jaqsaryp kele jatqanyn túsinedi, – dedi D.Beısembaeva.

Qostanaı qalasyndaǵy mamandandyrylǵan aqparattyq tehnologııalar mektep-ınternatynyń fızıka páni muǵalimi Jahangır Gapparov «Aqparattyq tehnologııalar men dástúrli oqytý ara­syndaǵy tepe-teńdikti qalaı saqtaý kerek?» degen qazirgi kezdegi muǵalimderdiń kópshiligin mazalaıtyn suraqqa jaýap berdi.

– Zamanaýı tehnologııalar qanshalyqty tez damysa da, balalardy sapaly oqytý úshin, eń aldymen, mekteptiń jaıly ortasy mańyzdy, óıtkeni bul bilim jetildirýge yqpal etedi. Sonymen birge tehnologııalar materıaldy neǵurlym naqty jáne jeńil túsindirýge kómektesedi. Dástúrli jáne zamanaýı oqytýdyń durys úılesýi eń jaqsy nátıjege jetkizedi dep sanaımyn, – dedi J.Gapparov.

Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri DBBU Basqarma tóraıymynyń orynbasary Svetlana Ispýsınova McKinsey zertteýiniń nátıjelerin kórsete otyryp, muǵalimder men JI arasyndaǵy úılesimdi yntymaqtastyqtyń tikeleı qajettiligin atap ótti. Bilim berý tehnologııalaryn qoldaný deńgeıi joǵary Kanada, Sıngapýr, Ulybrıtanııa jáne AQSh-taǵy 2 myńnan asa muǵalimge júrgizilgen saýaldama mynany ańǵartady. Muǵalim aptasyna orta eseppen 50 saǵat jumys isteıdi, onyń 10,5 saǵatyn sabaqqa daıyndalýǵa, 6,5 saǵat jumysty tekserý jáne keri baılanysqa, 3 saǵat biliktilikti arttyrýǵa, 5 saǵat ákimshilik tapsyrmalarǵa, 4,5 saǵat oqýshylar koýchıngine, 3,5 saǵat oqýshylardyń áleýmettik daǵdylaryn damytýǵa jáne 16,5 saǵat oqytýǵa jumsaıdy. Tujyrymdar anyq – muǵalimder daıyndyq, baǵalaý jáne ákimshilik jaýapkershilikke qaraǵanda oqýshymen jumysqa az ýaqyt ótkizdi.

Svetlana Bagıtqyzy jasandy ıntellekt muǵalimderge óz ýaqytynyń 20-30 pa­ıyzyn muǵalimniń naqty mıssııasy – oqytýǵa qaıta bólýge kómektese alatynyn aıtty. Avtomattandyrýdaǵy eń úlken áleýeti bar sfera – sabaqqa daıyndyq. Tehnologııany tıimdi paıdalaný bul ýaqytty kem degende eki esege qysqartýy múmkin. Qazirdiń ózinde túrli daǵdylardy damytýǵa arnalǵan kómekshi jattyǵýlar usynatyn kóptegen baǵdarlama bar. Osyndaı daǵdylardyń ishinde S.Ispýsınova beıimdelýshilikti, qarym-qatynasty, múmkindikterdi keńeıtýdi, sondaı-aq sıfrly daǵdylardy erekshe atap ótti.

NIS Adam resýrstaryn basqarý departamentiniń dırektory Venera Mýsarova da sıfrly daǵdylardyń mańyz­dylyǵyna toqtaldy.

– Muǵalimniń ózi ınternettegi onlaın kýrstar, sheberlik saǵattaryna qatysýy, aqparatty suryptaýy, qazirgi zamanǵy oqýshylardy qyzyqtyratyn quraldardyń kómegimen sabaq usy­nýy qajet. Muǵalim vırtýaldy keńistik máselelerinde quzyretti bolýy, jasóspirimder tendensııasyn qadaǵalap otyrýy kerek. Jasandy ıntellektiń damý qarqyny muǵalimniń psıhologııalyq daıyndyǵy men úzdiksiz kásibı damýyn boljaıdy. BUU qazirgi zamannyń basqa da jahandyq syn-qaterlerimen qatar oqý prınsıpin (lifelong learning) iske asyrýdy basty mindetter qataryna qosty. Qazirgi álemdegi kóptegen daǵdy tez eskiredi jáne bul bilim berý mamandarynyń ózderine de tolyq qatysty. Sondyqtan úzdiksiz bilim alý múmkindigi muǵalimderge qoıylatyn basty talaptardyń biri bolyp qalady, – dedi V.Mýsarova.

Onyń aıtýynsha, jańa tehnologııalardyń paıda bolýy árdaıym muǵalimniń rólin aıqyndap otyrady. Devıd Torn­býrgtyń «kompıýter aýystyra alatyn kez kelgen muǵalim soǵan laıyq» degen sózi jıi daý týdyrady, biraq ol qazir muǵalimniń sansyz daǵdylary men qasıetterin almastyra alatyn tehnologııanyń joqtyǵyn meńzeıdi.

Shveısarııadan kelgen áıgili ǵalym, sıfrly densaýlyq saqtaý jáne jasandy ıntellekt boıynsha Halyqaralyq seriktestik jobasynyń dırektory Amandıp Djıl jasandy ıntellekt dáýirinde muǵalimniń ornyn eshteńe almastyra almaıtynyna kúmán keltirmeıdi.

– Muǵalim bolý – tek bútin bólshekterdi oqytý ǵana emes, bul adamnyń áreketi. Balalar muǵalimge qarap, ózderin aınadaǵydaı kóredi. Súıispenshilik te, janashyrlyq ta, tálim berý de – bul esh mashınanyń qolynan kelmeıtin emosıonaldy komponentterdiń biri, – dedi ol.

Nazarbaev Zııatkerlik mektepterin damytý departamentiniń dırektory Rýstam Abılov mektepten tys jáne beıresmı bilim berýdiń erekshelikterine toqtaldy. Ol jasandy ıntellekt 10-20 jylda keletin shyndyq emes, búgingi shyndyq ekenin atap ótti. Álemde oqytýdy qamtamasyz etý úshin JI-di belsendi qoldanatyn kóptegen bilim berý platformasy bar. Olardyń oqýshylarynyń sany kóbinese on mıllıonmen ólshenedi.

Dóńgelek ústelge qatysýshylardyń sózderi jasandy ıntellektisiz jańa shyndyqta bilim alý múmkin emes ekendigine bárin sendirdi. Devıd Marsh jasandy ıntellekti ómirge engizgen kezde muǵalimniń jumysy jeńildeıtindigine nazar aýdardy.

– Eger JI tolqyny basylady dep buǵyp otyra bersek, múmkindigimizdi jiberip alamyz. Jańa tehnologııalarǵa tike qarap, eń bastysy olardy basqara bastasaq, onda biz búgin men erteńgi sýper-muǵalim bolamyz. Biz keshegi sýper-muǵalimniń mártebesine qaıta orala almaımyz, álem ózgerdi, al qazir ol bizge 10-20 jyl buryn tipti armandamaǵan múmkindikti usynyp otyr, – dedi.

Dóńgelek ústelge qatysýshylardyń barlyǵy ózderiniń kásibı portfolıolaryn tolyqtyrdy. Pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵynyń qyzmetkerleri dóńgelek ústelge qatysýshylarǵa jasandy ıntellekt boıynsha tıisti materıaldardyń úlken tizimin daıyndady jáne usyndy. Bul tizimge júzden asa ataý, sonyń ishinde kásibı ádebıetter men beınematerıaldar engizilgen. Jasandy ıntellekt týraly usynylǵan kitaptardyń ártúrliligi – Dj.Hokınstiń 2004 jylǵy «Intellekt týraly» kitabynan A.Flodjıdiń bıyl jaryq kórgen «Bilim berýdegi jasandy ıntellekt» kitabyna deıin zertteýlerdiń dáıektilik pen tereńdigin kórsetedi.

Qazirde tanymal TED Talks materıaldar tiziminde usynylǵan, onyń ishinde B.Braýnell, Dj.Sheın, K.Anderson, S.Harrıs jáne basqalar bar. Bul tizimde sondaı-aq alys jáne jaqyn shetelderden bilim berý salasyndaǵy belgili sarapshylardyń maqalalary, baıandamalary men esepteri engizilgen.

– Júz jyl buryn áıgili brıtandyq shahmatshy Ýılıam Artýr Ýord bylaı degen: «Jaı muǵalim habarlaıdy. Jaqsy muǵalim túsindiredi. Keremet muǵalim kórsetedi. Uly muǵalim shabyttandyrady». Jasandy ıntellekt dáýirinde muǵalim tulǵa bolyp qala beredi, biraq qarapaıym jáne jaqsy muǵalimder úshin bul jerde oryn joq. Tek keremet jáne uly ustazdar jumys isteýi kerek, – dep Kúlásh Shámshıdınova dóńgelek ústel jıynyn qorytyndylady.