21 jasynda halqymyzdyń mártebesin asqaqtatqan Quralaı Aqqoshqarova týraly bir úzik áńgime
Intellektýaldyq, adamgershilik, estetıkalyq qasıetterimen aınalasyna asyl tastaı nur shashyp turatyn Quralaı apaı jan dúnıesiniń tazalyǵy, symbaty bólek sulýlyǵyna saı isi aıqyn ańǵarylyp turady. Ol elimizdegi bilim ordasynyń qarashańyraǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń betke ustar bedeldi oqytýshysy, ulaǵatty ustazdyq jolyn jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri jemisti jalǵastyryp keledi.
Bizdiń súıikti ustazymyz Quralaı Aqqoshqarova – jas kezinen-aq jarqyrap kózge túsken týma talant. Almatydaǵy №25 mektepti altyn medalmen bitirgen ol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fızıka fakýltetinde oqyp júrgende Lenındik stıpendıat boldy. Qoǵamdyq jumystarǵa belsene qatysatyn ozat stýdent ýnıversıtet komsomol uıymyn da basqardy. Komsomol sezderine delegat, respýblıka Ortalyq komsomol komıtetiniń bıýro múshesi bolyp ta saılandy.
21 jasynda halqymyzdyń mártebesin asqaqtatqan Quralaı Aqqoshqarova týraly bir úzik áńgime
Intellektýaldyq, adamgershilik, estetıkalyq qasıetterimen aınalasyna asyl tastaı nur shashyp turatyn Quralaı apaı jan dúnıesiniń tazalyǵy, symbaty bólek sulýlyǵyna saı isi aıqyn ańǵarylyp turady. Ol elimizdegi bilim ordasynyń qarashańyraǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń betke ustar bedeldi oqytýshysy, ulaǵatty ustazdyq jolyn jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri jemisti jalǵastyryp keledi.
Bizdiń súıikti ustazymyz Quralaı Aqqoshqarova – jas kezinen-aq jarqyrap kózge túsken týma talant. Almatydaǵy №25 mektepti altyn medalmen bitirgen ol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fızıka fakýltetinde oqyp júrgende Lenındik stıpendıat boldy. Qoǵamdyq jumystarǵa belsene qatysatyn ozat stýdent ýnıversıtet komsomol uıymyn da basqardy. Komsomol sezderine delegat, respýblıka Ortalyq komsomol komıtetiniń bıýro múshesi bolyp ta saılandy.
О́tken HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, naqty aıtqanda, 1971 jyly qazan aıynyń 19-20 juldyzynda Máskeýde ótken stýdent jastardyń Búkilodaqtyq 1-sletine qatysyp, sóz sóıledi. Eń keremeti – sol Búkilodaqtyq asa bedeldi jıynnyń tóraıymy bolyp, tórde KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy L.I.Brejnevpen qatar otyrdy. Qol qýsyryp qarap otyrǵan joq KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, álemge áıgili ǵalym M.V.Keldyshke, ataqty aqyn, Sosıalıstik Eńbek Eri A.A.Sýrkovqa, KSRO Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstri V.P.Elıýtınge, marshal I.S.Konevke, BLKJO Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy E.M.Tıajelnıkovke, eldiń ár túkpirinen kelgen stýdentter – Alla Maıorova, Palmıra Mıchıýlıtege jáne basqalarǵa, L.I.Brejnevtiń ózine de kezek-kezegimen sóz berip, dúnıejúzi kóz tikken uly jıyndy asqan biliktilikpen óte sheber basqardy.
On bes odaqtas respýblıkany ýysynda ustaǵan, sol kezdegi 250 mıllıon halqy bar KSRO atty alyp derjavadaǵy mıllıondaǵan jastardyń arasynan sýyrylyp shyǵyp, uly jıyndy basqarǵan úshinshi kýrs stýdenti Quralaı Aqqoshqarova nebári 21 jasynda álemniń kóz aldynda qazaq degen halyqty asqaqtatty. Oǵan ózge respýblıka jastary qyzyǵa qarady. Bul týraly kezinde odaqtyq jáne shetel baspasózinde keńinen jazyldy. 1972 jyly Máskeýde «Molodaıa gvardııa» baspasynan jaryq kórgen «Stýdentterdiń Búkilodaqtyq sleti» degen kitapta baıypty baıandaldy. Qazaqstandyq stýdent Quralaı Ahmetqyzy Aqqoshqarovanyń slet prezıdıýmynda L.I.Brejnevpen qatar otyrǵan sýreti BAQ-ta jáne joǵaryda atalǵan kitapta jarııalandy. Aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir úlken jetistik – jıyn sońynda L.I.Brejnev Quralaı apamyzdyń uly jıyndy asa sheber basqarǵanyna rıza bolyp, qazaqstandyq stýdentke alǵys aıtqan edi.
Ýnıversıtetti 1972 jyly oıdaǵydaı aıaqtaǵan Quralaı Ahmetqyzy Máskeýdegi A.A.Baıkov atyndaǵy Metallýrgııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn 1976 jyly bitirip shyqty. Sol jyly professor Kırıll Petrovıch Gýrovtyń jetekshiligimen Kıev qalasynda «Osobennostı vzaımnoı dıffýzıı v mnogofaznyh bınarnyh sıstemah» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵady.
Quralaı Aqqoshqarovanyń eńbek kitapshasynda bir ǵana ujym – QazUÝ jazylǵan. Ol osy ýnıversıtette oqytýshy, dekannyń orynbasary, dekan, kúni keshegige deıin shetel stýdentterin daıyndaıtyn kafedra meńgerýshisi bolyp istedi. Professor, Qazaq eli ınjenerlik akademııasynyń korrespondent-múshesi Quralaı Aqqoshqarova ustazdyq jolyn jemisti jalǵastyryp keledi. Kúni búginge deıin QazUÝ-de stýdentterge dáris oqyp júr. О́tken 2013 jyly QazUÝ-diń Ǵylymı keńesi Q.Aqqoshqarovany «Ýnıversıtettiń qurmetti kafedra meńgerýshisi» etip saılady. Ol Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim jáne ǵylym salasyna eńbegi sińgen qyzmetkeri, Ál-Farabı atyndaǵy Altyn medaldiń ıegeri jáne Elbasynyń arnaıy Jarlyǵymen «Eńbektegi erligi úshin» medalimen marapattalǵan.
Ulaǵatty ustazdyń ǵylym salasyndaǵy eńbegi de jemisti. Ol – «Molekýlıarnaıa fızıka ı termodınamıka», «Mehanıka», t.b. kitaptardyń, júzdegen ǵylymı maqalalardyń avtory. 2006 jyly Almatydaǵy «Atamura» baspasynan Q.Aqqoshqarovanyń kólemi 25 baspa tabaq eńbegi – «Fızıka. Teorııa. Esepter. Suraqtar. Ony sheshýdiń joldary» kitaby (N.Qoıshybaevpen birigip jazǵan) jaryq kórdi. Joǵary oqý oryndaryna túsýshi talapkerler men stýdentterge arnalǵan bul keshendi oqý quralyn baspaǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynǵan. Qazaq tilinde jazylǵan bul keshendi oqý quralynda jalpy fızıkanyń negizderi men sońǵy jyldary usynylǵan bir myńnań astam test suraqtary, esepter keńinen qarastyrylyp, ony sheshýdiń joldary men jaýaptary kórsetilgen. Qazaq tilinde tuńǵysh ret shyqqan bul eńbek búginde taptyrmaıtyn tamasha oqý quralyna aınaldy.
2006 jyly jýrnalıstıka fakýltetiniń syrttaı oqytatyn bólimine túsken soń, ýnıversıtette qyzmet isteı júrip oqysam, qaraıyp qalmaı bilim nárimen sýsyndasam degen oımen kadrlar bóliminiń bastyǵy Murat Nurǵazınge ýnıversıtetke jumysqa alý jóninde ótinish aıttym. Ol kisi meni Biliktilikti arttyrý ınstıtýtynyń dırektory Sultan Tóleýhanulyna jiberdi. Instıtýt basshysy meni tyńdaı kele, meniń kompıýterlik bilimimdi teksergen orynbasary Quralaı Ahmetqyzynyń jumysqa qabyldaý jónindegi keńesin eki etpedi. Muny men ol kisiniń jastarǵa janashyrlyǵy men qamqorlyǵy dep bilemin.
Bir ómirge azyq bolarlyqtaı mol tárbıeni osy Biliktilikti arttyrý ınstıtýtynan aldym desem, artyq aıtqanym emes. Sultan Tóleýhanuly men Quralaı Ahmetqyzy Qazaqstannyń barlyq oblystarynan oqýǵa kelgen oqýshylardy jyly shyraımen qarsy alyp, olardyń jataqhanaǵa ornalasýyna, ǵylymı baǵytyna saı jetekshi taýyp berýge qamqorlyqpen qaraıdy eken. Basshy qandaı bolsa, qosshylary da sondaı bolady. Biz de qazir aldyńǵy tolqynǵa qarap tyńdaýshylar ótinishin eleýsiz qaldyrmaıtyn tájirıbeli mamandarǵa aınaldyq.
Ataqty dıqan Y.Jaqaevtyń «О́zge úshin iste de, óziń úshin úıren» degen taǵylymdy sózi bar. Quralaı Ahmetqyzynyń tapsyrmalaryn shyn yqylasymmen minsiz, múltiksiz oryndaýǵa tyrysatynmyn. Meıirimdi kózderimen «janym, jarqynym sol» dep madaqtap qoıatyn. Aýyra qalsaq, «balam aýyrma» dep bizge baǵasy qıynǵa soqpaıtyn dárilerdi alýǵa keńes beretin. Bir jyly qys mezgilinde tumaýratyp, sońy jótelge jalǵasyp júrgenimde meıirimdi jan: «Álııa, sen mýmıe alyp ishshi, emdik qasıeti mol, jóteldi qoıdyrýǵa tıimdi» dedi. Taǵy birde qulaǵyma sýyq tıip aýyryp otyrmyn desem «bornyı spırt alyp tamyz», – dep dárigerden kem emes keńes beretin edi.
Ǵalym apaıymyzdy ýnıversıtet ómirindegi ózgerister eshqashan beıjaı qaldyrǵan emes. Budan birer jyl buryn kópten beri qurylysy turalap qalǵan QazUÝ qalashyǵyndaǵy oqý ǵımarattarynyń jumysy qaıta jandanyp, jóndeý jumystary júrgizildi. Alataýdyń baýraıynda ornalasqan bilim ordasy burynǵydan da kóriktenip sala berdi. «Tańerteńgi ýaqytta QazUÝ qalashyǵyndaǵy tabıǵı taza aýamen tynys alyp, kórkem kórinistiń ortasynda júrip kele jatyp kóńilim erekshe shattanady, tebirenedi», deıdi Quralaı Ahmetqyzy boıyn kernegen qýanyshyn ujymymen bóliskende.
Osydan biraz ýaqyt buryn rektor janyndaǵy keńeste koreı qurylys kompanııasy ýnıversıtettiń jańa bas ǵımaraty jobasynyń tanystyrylymyn jasaǵanda otyrǵandardyń barlyǵy qol shapalaqtap qoldaı jónelgende Quralaı Ahmetqyzy ornynan turyp: «Elimizdiń egemendigin kórsetetin basty nysandardyń biri – qazaqtyń qarashańyraǵy QazUÝ qalashyǵy. Sizder usynyp otyrǵan bizdiń bas ǵımaratymyzdan eshqandaı ulttyq belgini, jandy jylytar jylýdy kórip turǵan joqpyn», – dedi qasqaıyp turyp. Sonda jaýapty qyzmetkerler ulttyq «kolorıt» ishinde dep aqtaldy. Biraq oı sala bilgen apaıymyzdyń ishten týlap shyqqan sózi aqıqat kórinisi bolatyn.
«Tektiden tekti týady» deıdi dana halqymyz. Quralaı apaıymyzdyń anasy – Ortalyq Azııa áıelderi arasynan tuńǵysh ret geologııa ǵylymyna eńbek sińirgen, lıtologııa ǵylymynyń negizin salǵan, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, akademık, professor dárejesine jetken qazaq qyzy Patshaıym Tájibaeva edi. Ǵalymnyń 80 jyldyq mereıtoıyna «Asyl tastar asqar taýda týady» jáne 90 jyldyq mereıtoıyna «Ǵylymda dara, ómirde dana Patshaıym» dep atalatyn kitap shyǵaryldy. Onda ǵalym áriptesteri men shákirtteriniń, dostarynyń ol týraly jazǵan pikirleri men estelikteri, arnaý jyrlary, estelik-esseleri basyldy. Sóıtip, olar ana aldyndaǵy perzenttik paryzdaryn adal oryndaı bildi. Búginde Patshaıym Tájibaeva atyna ǵalymnyń týǵan jeri Qazyǵurt aýdanynda, Almaty, Shymkent qalalarynda kóshe berilip, Qazyǵurt aýdanynda esimi mektepte jańǵyryp, eskertkishi boı kóterdi.
Qazaqtyń asa tárbıeli, talantty qyzy Quralaı Aqqoshqarovanyń ónegeli ómiri belgili aqyndardyń jyryna arqaý boldy. Solardyń biri – Serik Turǵynbekov: «Adamdar bar júregi – dastan izgi, Jalǵaǵandaı jer emes, aspan bizdi; Alpysynshy jyldary – Almatyda – Quralaıdan kórmedim asqan qyzdy. Aı shýaǵy sekildi aqsha júzi, Tańǵaltady bilinbeı basqan izi. Bilsem eger, solaı-aq bolǵan shyǵar, Patshaıymnyń qyzyndaı patsha qyzy», – dep jazdy. Bizdiń de bul oıǵa alyp-qosarymyz joq.
Jany jomart, júregi tek izgilik dep soqqan aıaýly jan týraly aıta bersek, jetip artylady. Biz onyń keıbireýlerine ǵana toqtaldyq. Bekzat bolmys, tektiliktiń tiregindeı Quralaı apamyz jaıly budan soń da aıtylary aqıqat.
Álııa AHMETOVA,
pedagog.
ShYMKENT.