Qasteev mýzeıinen nege shý shyqty?

Qazaqstanda ǵana emes, búkil Orta Azııada teńdesi joq ǵajaıyp mýzeıdiń ishindegi qundy qazynany bylaı qoıǵanda, tamasha arhıtektýra týyndysy retinde kóńil toǵaıtatyn ǵımarattyń dál irgesinen Central Esentai Residence atty bıik turǵyn úı kesheni boı kótergenine kóp bola qoıǵan joq edi. 1976 jyldan beri jumys istep kele jatqan mýzeıdiń dál irgesinen  qyryq jyl ótken soń turǵyn úı kesheniniń salynýy syrt qaraǵanda qalypty kó­ringenimen, birqatar tehnı­kalyq talaptyń saqtalmaı salynýy saldarynan turǵyndar tarapynan shý shyqty. Mýzeımen qatar qonys tepken elıtalyq jańa úıden baspana alǵandar aqjarylqap qýanyshtyń ornyna, «Qasteevten» qorlyq kórip otyrǵandaryn aıtyp, quzyrly oryndarǵa shaǵymdana bas­tady.

Baǵa jetpes óner týyn­dylarynyń altyn qoryn ja­saqtap, ulttyń rýhanı ıgiligin baýyryna basyp otyrǵan Qasteev mýzeıindegi kartınalardy qalypty temperatýrada ustap, saqtaý úshin 2008 jyly Qytaıdan muzdatqysh qondyrǵy ákelip qoıady. Dalaǵa ornalastyrylǵan, eki adam qatar turyp sóılesse, birin-biri estimeıtin qondyrǵynyń daýysynan onyń asa qýatty rejimde jumys isteıtinin baıqaýǵa bolady. Janynda jarty mınýt jan balasy shydap tura almaıdy. Tańǵy jetiden otalyp, kúni boıy egis dalasynda jer jyrtyp júrgen traktordyń daýysyndaı tynymsyz dyryldap-gúrildep, aqsham jamyraǵanda baryp áreń solyǵyn basatyn kondısıonerdiń daýysy turǵyndardy qolyn tóbesine qoıyp, bezip ketetindeı jaǵdaıǵa jetkizip otyr.

Shildeniń shilińgir ystyǵynda qondyrǵynyń gúril­degen daýsy­nan ne terezesin asha almaı, ne taza aýa juta almaı, ne durystap demala almaı sharshaǵan tur­ǵyndardyń shaǵymdanǵannan basqa amaly qal­maǵan. Qulaqty jarǵan qat­ty gúril­den júıkesi syr bergen tur­ǵyndar men mýzeı arasy salqyn­daǵaly beri bul daý áleýmettik jeli­niń betine kóship, qolynan kelse birin-biri kóshirip jibergisi keletin kórshiler bul ýshyq­qan máseleniń tezirek sheshimi tabylǵanyn surap, ár tarapqa aryzdanýyn toqtatar emes.

О́kpe-renishi ulǵaıǵan turǵyn­dardyń tıisti oryndarǵa boratyp jatqan aryz-shaǵymdary aıaqas­ty qalǵan joq. Tekserýshiler sýret­shilerdiń ónerin dáriptep, kórmesin ótkizip, ózimen-ózi tek jatqan «Qasteevke» kelip tıisip, Sanıtarııa-epıde­mıologııalyq baqylaý departa­mentiniń qorytyndysyna sáıkes, mýzeıdiń salqyndatý jáne aýa aınalý júıesinen shyǵatyn dybys ruqsat etilgen normadan asatyny anyqtalyp, mýzeıge 230 AEK (670 myń teńge) kóleminde aıyppul salyndy. Al bul olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa 30 kún ýaqyt berilgen. Búginde mýzeı basshylyǵy aıyp­puldyń 50%-yn tólegen. Mýzeı endi iri kólemdegi osy aıyppuldy óteýge mindetti. Qondyrǵynyń daýysy qatty shyǵatynyn mýzeıdiń ózi de moıyndaıdy. Biraq bul muzdatqyshty bir aı emes, bir kún óshirse, tirnektep jı­naǵan búkil baılyq tutas búlingeli tur. Sonda mýzeıdiń kinási ne, ol ne úshin aıyppul tóleýi tıis? Aıyppul araqashyqtyqty saqtamaı úı salǵan kásipkerlerge, olardyń qurylys júrgizýine ruqsat bergen qala ákim­digine nege salynbaǵanyn kim, qashan, qalaı túsindiredi? 

О́ner mekemesin tekserip, úkim shyǵarǵan sheneýnikter eshkimdi de, eshnárseni de tyńdamaǵan. Eń qury­ǵanda, mýzeıdiń turǵyn úı kesheninen qyryq jyl buryn salynǵany, respýb­lıkalyq mańyzy bar tarıhı jáne mádenı eskertkish ekeni esep­ke alynbaǵan. Zań boıynsha, mem­leket qorǵaýyndaǵy mundaı meke­meniń janynan salynatyn basqa qury­lys nysany 44 metr aýlaqqa salynýy tıis bolatyn. Al mýzeı men Central Esentai Residence turǵyn úı kesheniniń arasy – 38 metr. Sonda sheneýnikter zań talabyn buzyp turyp qurylys jumysyn bastaǵandarǵa ruqsat beredi de, 13 jyldan beri osy gúrildegen jaman aıǵaıymen-aq ult­tyń baılyǵyn, jádigerin saqtap otyrǵan tarıhı mekemeni jaýapqa tartyp, aıyppulmen tuqyrtady. Eń bastysy, bul qondyrǵynyń sýret óneriniń eń ozyq týyndylarynyń durys temperatýrada saqtalýy úshin jumys istep turǵany bir sheneýnikti tolǵandyrsashy, shirkin.

Talaı jyl Qazaqstan Sýretshiler odaǵyn basqarǵan, 13 jyl Qasteev mýzeıinde qyzmet etip, mýzeısiz bola­shaǵyn elestete almaıtyn, Eýropanyń bir­qatar elinde kelisimshartpen jumys istep, mol tájirıbe jı­naq­taǵan óner­tanýshy Baıtursyn О́mirbektiń bul turǵydaǵy tolymdy pikiri kókeıge qonady. Mýzeıdiń ne ekenin bir adamdaı biletin B.О́mirbek:  «Mýzeı tehnologııasy, mýzeıdiń jumys isteý tártibi degen bolady. Qazir mýzeıge kózqaras qandaı tómen bolsa, onyń taǵdyry da eshkimdi alań­dat­paıtyn jaǵdaıǵa jetti. «Mýzeı kerek pe, joq pa, ol ózi ultqa ne beredi?» degen suraq tóńireginde tol­ǵanatyndar joqtyń qasy-aý, osy. Bul oryn alǵan jaǵdaı – osyndaı suraq­tyń jaýapsyz qalýynyń saldary. Mýzeı mamany retinde aıtarym, eń aldymen, mýzeıdiń aınalasynda ekologııalyq tazalyq bolýy kerek. Taza aýa jan-jaǵynan keder­gisiz kelýi kerek. Mýzeıdiń ishine ot ja­ǵyl­maıdy. Oǵan tek jyly aýa ǵana úrleıdi. Sol sekildi onda sý da bol­maýy kerek. Sebebi kez kelgen ýaqytta sý qubyry jarylyp ketýi múm­kin, aqqan sý eksponattardy búl­diredi. Tipti órt sóndirýdiń ózi de birneshe tásilden turady. Mýzeıdiń ár zalynyń jeke órtten qorǵaıtyn esikteri bolýy kerek. Eger bir zaldan órt shyqqan bolsa, ekinshi zaldyń qabyrǵasy zamatta jabylyp, basqa zaldarǵa ótpeıtindeı bolýy kerek. Árıne Eýropa mýzeılerindegi bul tehnı­kalyq múmkindikter Á.Qasteev mýzeıinde joq. Biraq jylý, ylǵaldy saqtaıtyn jaǵdaıy bar. Osynyń ózin ustap tura alsa, osy talapty oryndasa da, mýzeıdiń bola­shaqqa baratyn qaýqary bar dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady. Turǵyndardyń «oıbaı, dyryldap ketti, bul dybysty toqtatý kerek» degen baıbalamy esh aqylǵa syımaıdy. Sebebi onyń bári toqtaıtyn bolsa, mýzeıdiń temperatýralyq rejimi buzylady da, ishinde turǵan qaǵazǵa, kenepke salynǵan kartınalar, teriden jasalǵan buıymdar búlinedi. Kebedi, jarylady. Sondyqtan kondısıoner qalaı da jumys istep turýy kerek. Bul qondyrǵy bolmasa, mýzeı mýzeı bola almaıdy. Mýzeıdiń aınalasynda kemi 100 metrge deıin qurylys nysany bolmaýy kerek. Syrttan ishke aýa alynatyn bolǵandyqtan, ol taza bolýy tıis. Ol tazalyqty, eń aldymen, osy kondısıoner qamtamasyz etedi. Qasteev mýzeıi – Keńes Odaǵy kezinde qoldanbaly-kórkemóner týyndylaryn saqtaý úshin barlyq tehnıka talaptary saqtala  otyryp arnaıy salynǵan tórtinshi, al Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jalǵyz mýzeı. Qazir, árıne tórtinshi bolmaýy múmkin, biraq mundaı mýzeı Qazaq­stannyń ózge birde-bir qala­synda, oblys ortalyǵynda da joq. Al bul tehnologııa buzylatyn bolsa, erteń ol qaıtadan qalpyna kel­meıdi, jádigerdiń bárinen aıyrylamyz. Álemdik óner shedevrleriniń quny qandaı bolsa, qazaq úshin bul shedevr­ler de sondaı qundy».

Ájeptáýir ýaqyttan beri áleý­met­tik jelidegi áńgimeniń kórigin qyzdyryp jatqan másele týrasynda Á.Qasteev mýzeıiniń óz kózqarasy qandaı? 2013 jyly satyp alynǵan qondyrǵy osylaı dyryldap, jurt­tyń degbirin qashyryp tura bere me? «Shaǵymdanyp jatqandar qur daýryǵyp, sóz qýalap júrgen adamdar emes. Adam retinde biz olardy jaqsy túsinemiz. Olar da eriksiz keleńsiz jaǵdaıdyń tutqyny bolyp otyr. Bul úıden páter satyp alǵan adamdar – qorǵaý aımaǵy degenniń bolatynyn, onyń janyna úı salýǵa, qu­rylys júrgizýge bolmaıtynyn bilýge tıis zańger nemese zań jaǵynan saýatty qandaı da bir salanyń kásibı mamany emes, ózimiz sekildi ár salada eńbek etip júrgen otandas­tarymyz. Bul turǵyn úı kesheniniń jarnamasy jasalǵan kezde, bolashaq turǵyndar «elıtalyq aýdan, janynda tarıhı mýzeı bar, ózen jaǵasynda ornalasqan» degen sózine bola unatyp, satyp al­ǵany anyq. Biz olardyń azabyn, shaǵymyn, bárin túsinip otyrmyz. Bul másele durys sheshimin tabý úshin Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birlesip, tıimdi joldaryn izdestirip jatyrmyz. Qazir turǵyn úı keshenin salǵan kompanııanyń ókili habarlasyp, shýdan oqshaýlaıtyn qurylǵy jaıyn aqyldasty. Biz áli de bolsa máseleni sheshýdiń joldaryn qarastyryp jatqandyqtan, naqty ja­ýabyn aıta almaı turmyn. Eger shynyn aıtar bolsam, máseleni túbegeıli sheshý úshin, shýdan oqshaýlaıtyn qurylǵydan buryn bizge kondısıonerdiń ózin jańalap, aýys­tyrý kerek. Aýany salqyndatatyn bul apparat óz salamyzda «chıller» dep atalady. 13 jyldan beri jumys istep kele jatqan agregat ýaqyt óte kele báribir eskiredi, tozady. Biraq ony jańalaý óte  qymbat turady. Biz «bul máseleniń bizge qatysy joq, bul qurylys kompanııasyna qatysty sharýa, solar sheshsin» dep esik-terezemizdi jaýyp alyp, tumshalanyp otyra almaımyz. Bul máseleniń barlyq tarap úshin durys sheshimi tabylýy tıis. Qalaı bolǵanda da, qol qýsyryp qarap otyrmaı, tıimdi jolyn izdestirip, tabamyz», deıdi mýzeı dırektory Gúlmıra Shalabaeva.

Gúlmıra Kenjebolatqyzynyń aıtýynsha, máseleni sheshý úshin keıbir janashyrlar kondısıonerdi mýzeıdiń basqa buryshyna, shyǵys jaǵyna qaraı aýystyryp qoıýdy usynǵan eken. Al mamandar buǵan tabandy túrde qarsylyq tanytyp otyr. Sebebi kondısıoner elektrondy júıemen jumys isteıtin,  kompıýtermen basqarylatyn qondyrǵy bolǵandyqtan, ony ornynan qozǵaýǵa bolmaıdy. Ony tek óshirip baryp jóndeýge bolady. Al basybútin óshirip tastap jóndeýdi shildeniń shi­lińgir ystyǵy kótermeıdi. Jaz boıy tańnan keshke deıin toqtaýsyz ju­mys isteıtin «chıller» tek qazan aıyn­da ǵana óshirilip, kóktemge deıin qosyl­maıdy. Sondyqtan bul máseleni bir demde sheship tastaý múmkin emes.

Qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan máselege baılanysty keshe Mádenıet jáne sport mınıstrligi resmı túsinik­teme berdi. Mınıstrliktiń saıtynda jarııa­lanǵan túsiniktemede:

«Elimizdiń «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańyna sáıkes, eskertkish­terdi qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsa­tynda:

1) qorǵaý aımaqtary;

2) qurylys salýdy retteý aı­maqtary;

3) Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda aıqyndalatyn tártip­pen qorǵalatyn tabıǵat landshaft aımaqtary bolyp bólinedi.

Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy zańnamada kórsetilgendeı,  dál osyndaı tarıhı-mádenı eskertkish aýmaǵynda qurylys jumysyn júrgizýge shekteý bar.

Zańda qalalar men basqa da eldi mekenderdi josparlaý, salý jáne rekonstrýksııalaý jobasy, tarıhı jáne mádenı eskertkishter ornalasqan jer­di paıdalaný kartasy ýákiletti organmen kelisilýi kerek ekeni kórsetil­gen.

Alaıda mýzeıdiń aýmaǵyna osy kópqabatty turǵyn úı keshenin salý­ǵa mınıstrlik kelisim bergen joq.

Mýzeıdiń salqyndatý jáne kondısıonerleý júıesi ol ózi qurylǵan sátte, ıaǵnı 1976 jyly júrgizilgenin atap ótken jón. Bul ǵımarattyń tir­shiligin qamtamasyz etý júıesi, al ǵımarattyń syrtynda turǵan qazirgi tońazytqyshtar 2008 jyly ornatyldy. Olar shtattyq rejimde jumys isteıdi. Jyl saıyn profılaktıkalyq qyzmet kórsetýden ótedi jáne óndirýshiniń sıpattamalaryna saı keledi.

Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2015 jyly 7 jeltoqsandaǵy №372 buıryǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýb­lıkasy mýzeı qorynyń mýzeı zat­taryn esepke alý, saqtaý, paıda­laný jáne esepten shyǵarý nusqaý­lyǵyna sáıkes, ártúrli mýzeı zattaryn keshendi saqtaý kezinde aýa tempe­ratýrasy +18° ± 1° Selsıı bolýy kerek.

Iаǵnı mýzeıdiń salqyndatý jáne kondısıonerleý júıesi ulttyq má­denı murany saqtaýdyń kepili jáne kez kelgen mýzeıdiń sapaly jumysyn qamtamasyz etýdiń mindetti bóligi.

Der kezinde áreket etýdiń arqasyn­da mýzeı men Central Esentai Resedence turǵyn úı kesheniniń qury­lysyn júrgizgen tarap kelissóz júr­gizdi. Onyń nátıjesi boıynsha qurylys júrgiz­gen tarap bul jaǵ­daıdy ret­teı­ti­nin jetkizip, ýaǵda­lastyqqa qol jet­kizdi. Bul másele mınıstr­lik­tiń turaqty baqylaýynda bolady delin­gen.

Mádenıet jáne sport mınıstr­liginiń resmı jaýaby – osy. Atyń jaman bolsa satyp qutylasyń, kórshiń jaman bolsa, qaıtip qutylasyń? Bir-birine kedergi keltirip otyrǵan beımaza kórshiliktiń arasyndaǵy daýdyń basy qurylysqa jer bólý kezinde eskerilýi tıis talaptardyń saqtalmaýynan emes pe? Mundaı zańsyzdyqtarǵa búgin toqtaý bolmasa, keleshekte Qasteev mýzeıiniń ózin kúrep tastaıtyn kúndi de jaqyndatyp alamyz-aý, sirá, biz.

ALMATY