Klımattyń ózgerýi: Eýropa usynǵan eleýli sharalar

Eýropalyq odaq elderi 2050 jyl­ǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarý kóle­miniń deńgeıin nólge túsirýge ýáde bergen. Soǵan sáıkes, 2030 jylǵa deıin kómir­tegi gazdarynyń shyǵarylymyn 55 paıyzǵa azaıtý kerek.

Osy maqsatqa qol jetkizý úshin EO tarapy aýany lastaıtyn janarmaı qunyn kóterip, múshe memleketterden ómir súrý sapasyn jaqsartýdy talap etip otyr. Máselen, kólik júrgizý, úıdi jy­ly­tý, bolat jáne sement sııaq­ty zat­tar­dy óndirý, ormandar men jer­lerdi basqarý sekildi máseleler qaıta qaralýy qajet.

«Qazirgi tańda qazba otyn paıdalaný boıynsha shegine jettik. Eýropa – óz mindetine alǵan klımat maqsatyna saı keshendi joba usynǵan tuńǵysh qurlyq», dedi Eýropalyq Komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıen.

Fit for 55 dep atalatyn qujatqa sonymen qatar 2035 jylǵa deıin benzın jáne dızelmen júretin avtokólikterdi satý­ǵa tyıym salý engizilgen. Bul qadam elektr kólikteriniń dáýirleýine jol ashpaq.

Sondaı-aq Eýropalyq odaq energııa­ny tıimdi paıdalanýǵa, jańartylatyn energııa kózderine basymdyq berip otyr. Kómirtegi naryǵyn baqylaýǵa teńiz tasymalyn da qospaq. Iаǵnı keme­ler­diń qanshalyqty parnıkti gazdar shy­ǵa­ratyny da jiti nazarda bolady.

Budan bólek, energetıka men óner­kásip sektoryna qoıylatyn talaptar kúsheıtilmek. Avtomobıl kóligi men qurylys salasyna parnıkti gazdar shyǵarý boıynsha jeke saýda júıesin qurmaq. Shetelden keletin, biraq ón­dirýge kómirtegi gazy jumsalǵan taýar­larǵa arnaıy salyq salynady.

Jańa jospardyń taǵy bir parasy halyqtyń turmysyna baılanys­ty. Brıýs­seldegi sheneýnikter arnaıy áleý­mettik qor qurady. Mundaǵy qarajat az qamtylǵan jáne turmysy tómen otbasylardy janarmaı baǵasynyń ósýinen qorǵaý maqsatynda jumsalady.

Áıtse de, Eýropalyq komıssııanyń usynysy qazirdiń ózinde Odaqqa múshe memleketter tarapynan synǵa ushy­rady. Máselen, múshe elderdiń basshy­lary janarmaı baǵasynyń ósýi turǵyn­dar­dyń narazylyǵyn týǵyzýy múmkin dep alańdaıdy.

Polsha, Slovenııa, Latvııa, Lıýk­sem­býrg premer-mınıstrleri Ma­teýsh Moraveskı, Iаnez Iаnsha, Ar­týrs Krıshıanıs Karısh, Haver Bettel qujatqa syn kózben qarap otyr. Olar bul jospar tabysy tómen turǵyndarǵa qatty áser etedi dep esepteıdi. Fransııa da qaýpin jasyrǵan joq. О́ıtkeni 2018 jyly benzın baǵasynyń ósýine baılanysty atalǵan elde jappaı narazylyq aksııalary ótken.

Eýropalyq komıssııanyń atqarý­shy vıse-prezıdenti, «Jasyl kelisim» bas­shysy Frans Tımmermanstyń aıtýynsha, Brıýssel bastamanyń tıim­diligin dáleldeýi tıis. «Eger muny dálel­deı almasaq, onda qarsylyq kúsheıe túse­di», deıdi ol.

Ázirge Eýropalyq komıssııa usyn­ǵan qujat tolyq qabyldanǵan joq. Búkil qart qurlyq betke ustaıtyn zań­ǵa aınalýy úshin ony Eýropalyq Par­lament pen Eýropalyq Keńes maquldaýy tıis. Al bul birneshe jylǵa sozylýy múmkin.

Fit for 55 kópshilik úshin tosyn bol­ǵany ras. О́ıtkeni munda aıtylǵandardyń birazyn oryndaý ońaıǵa soqpaıdy. Máselen, 2035 jyly benzın jáne dızel arqyly júretin kólikterdi satýǵa tyıym salýǵa qol jetkizý jeńil sharýa emes.

Ras, qazirgi tańda Volkswagen, Volvo sekildi Eýropadaǵy jetekshi kom­­panııalar elektr qýatymen júretin kó­­lik­­terge erekshe nazar aýdaryp, onyń óndirisin arttyryp keledi. Biraq qart qurlyqtaǵy avtokólikterdi qu­ras­tyrýǵa qajetti basqa bólshekterdi shy­ǵaratyn kompanııalar janarmaımen jú­retin qozǵaltqyshtyń ornyna elektr qoz­ǵaltqyshtar óndirýge yqylasty emes. Árıne olar amalsyz bul qadamǵa barady. Biraq buǵan birshama ýaqyt kerek.

Keıingi kezde Eýropa elderi kó­lik­­ten bólinetin parnıkti gazdardy azaıtýǵa belsene kirise bastady. Máse­len, Eýropa qorshaǵan orta agent­tigi­niń málimetine saı, 2017 jyly Eýro­pa odaǵy elderi shyǵarǵan parnık­tik gazdardyń 27 paıyzy kólikterge tıesili. Sonyń ishinde 72 paıyzy avto­kólikterden keledi.

Osyǵan baılanysty qurlyqta ha­lyqty janarmaımen júretin «temir tul­parlarǵa» emes, elektr qoldana­tyn kólikterge beıimdeý bastaldy. My­saly, Portýgalııa qoǵamdyq kólik­terge, sonyń ishinde tramvaı qyzmetine basymdyq bermek. Bir Lıssabon qala­synyń ózi shahardaǵy osy kólik túrin jańartýǵa 43 mıllıon eýrony sanap berýge ázir.

Germanııa da osyndaı jelini qaıta jańǵyrtýdy josparlap otyr. Berlın qalasynyń ákimshiligi qala­daǵy qoǵam­dyq kólikke bólinetin qara­jat­tyń birazy tramvaı qyzmetine jumsala­tynyn habarlaǵan. Atap aıtqanda, al­daǵy 15 jylda 70 shaqyrym jeli saly­nyp, oǵan 28 mln eýro jumsalady.

Strasbýrg qalasynyń bıligi 2017 jyly Reın arqyly ótetin tramvaı jeli­sin qaıta iske qosty. Atalǵan júıe 1945 jyly jabylyp qalǵan edi. Uly­brıtanııanyń Nottıngem qalasyn­da da 70 jyl boıy toqtap turǵan tramvaı jelisi qaıta júre bastady.

Mundaı bastama Italııanyń Mılan jáne Rım qalalarynda da jalǵasyn taýyp otyr. Al Ispanııa bıligi taıaýda Sevılıa qalasyndaǵy tramvaı qyz­metin qaıta jańǵyrtýǵa 20 mln eýro bólinetinin habarlady.

Alańdatatyn taǵy bir másele mynada. Eýropalyq komıssııa temir, bolat, sement, alıýmınıı, tyńaıtqyshtar men elektr energııasynyń ımportyna salyq salmaq. Onyń kólemi Eýropalyq odaq óndirýshileri tóleıtin kómirtegi tarıfiniń qunyna saı keledi. Jospar boıynsha salyq 2026 jyldan bastap kezeń-kezeńmen júzege asady.

Kómirtegimen kúresýdiń bir baǵyty – onyń baǵasyna da qatysty. Eýro­palyq odaq «qara otynnyń» baǵasyn arttyrý arqyly parnıkti gazdar shyǵarylymyn azaıtýdy kózdeıdi. Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla von der Lıaıenniń aıtýynsha, EO osyǵan basymdyq berip otyr.

«Kómirtegi shyǵarylymynyń baǵa­syn baqylaý jasyl energııaǵa ın­ves­tısııa salýda mańyzǵa ıe. Biz kómir­tegin bıznes josparymyzdan syzyp tastaýymyz qajet», deıdi Eýropalyq Keńestiń prezıdenti Charlz Mıchel.

Qart qurlyqtyń bul máselege ekpin berip, syrttan keletin taýarlarǵa kómirtegi tarıfin engizýiniń ózindik se­bebi bar. Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa sekildi Eýropa elderi par­­nık­tik gazdy shyǵarý kólemin aıtar­lyq­taı azaıtty. Osylaısha, Tumandy Albıonnan tuman tarqap, Eıfel munarasyn tútin baspaı, nemister taza aýamen tynystaı bastaǵan.

Biraq taıaqtyń eki ushy bar. Qart qurlyq tutynatyn taýarlar álemniń basqa bóligindegi kómirqyshqyl gazynyń artýyna sep bolyp otyr. Máselen, 2015 jylǵy Parıj kelisiminen keıin Batys Eýropa elderiniń Qytaıdan satyp alatyn taýarlary kúrt artqan. Bul óz kezeginde Qytaıdyń parnıktik gazdy kóp shyǵarýyna jol ashty. Sondyqtan eldiń geografııalyq shekarasynan ǵana shyǵatyn kómirqyshqyl gazyn ǵana emes, sol memleket tutynatyn búkil taýardy óndirýden shyǵatyn parnıktik gazdyń kólemin baqylaý óte ózekti.

Álemdegi aýaǵa taralatyn parnıkti gazdardyń basym bóligi kómir jaǵýdan shyǵady. Onyń ústine, elektr energııasyn óndirýge qajetti zat ta osy – «qara otyn». Búginde Azııa men Eýropanyń damý­shy elderi, tipti AQSh ta áli kúnge kómir jaǵyp otyr. Jyl ótken saıyn atal­ǵan memleketter odan bas tartyp, tuty­ný kólemin azaıtyp keledi. Máselen, 2007 jyly AQSh-tyń kómir tutyný kóle­mi 1 mıllıard tonnany qurasa, 2018 jyly 700 mıllıon tonnaǵa deıin azaıǵan.

Qazirgi tańda kómirdi eń kóp tuty­natyn el – Qytaı. Ol jyl saıyn 4,3 mıllıard tonna «qara otyn» jaǵa­dy. Bul álemdik kómir tutyný mól­sheri­niń shamamen jartysyna jýyǵyn qu­raıdy. Onyń ústine, Qytaıdyń kómirge degen qumarlyǵy báseńder emes.

Eýropalyq komıssııa usynǵan qu­jatta ımporttalǵan taýarlarǵa saly­natyn salyq týraly aıtylsa da, onyń Qytaıǵa qanshalyqty áser eteti­ni belgisiz. О́ıtkeni qart qurlyqqa kele­tin ımporttyń basym bóligi osy elge tıesili. Endeshe, Eýropalyq odaq Beı­jiń bıligin qanshalyqty yrqyna kóndire alady?

Qoryta aıtqanda, Eýropalyq komıs­sııa usynǵan Fit for 55 jobasy búkil Odaqty dúr silkintip tasta­dy. Qujatta kórsetilgen sharalar qan­sha­lyqty qabyldanatyny aldaǵy ýaqytt­a ótetin kelissózder barysynda aıqyn­dalmaq. Bastysy – Eýropalyq odaq klımattyń ózgerýine qarsy bilek sybanyp kúresip jatyr.