«Qaıyrymdylyq jasasań, qaıyryn óziń kóresiń», – deıdi qazaq. Iá, joq-jitikke qarasý, jylaǵandy jubatý, súringendi súıeý, muqtajdardyń talǵan ózegine talǵajaý tabý – halqymyzdyń boıynda ejelden qalyptasqan qasıet. Adam bar jerde turmystyq túıtkilderdiń týmaýy múmkin emes.
Ata-babamyz osyndaı qysqa jip kúrmeýge kelmeıtin qysyltaıań shaqtarda aýyzbirshilikti, adaldyqty, yntymaqty tý etip kótergen. Ásirese, kóptiń máselesin qara bastyń qamynan joǵary qoıǵan. «Bir úı ash bolsa, bir aýyl ash, bir aýyl ash bolsa, búkil el ash» degen qaǵıdany berik ustanyp, adam taǵdyry ulys taǵdyrymen tyǵyz baılanysty ekenin qapysyz tanyǵan. «Qyran jemin shashyp jeıdi, quzǵyn jemin basyp jeıdi» degen maqaldyń mánine tereń boılap, jalǵyz ózi toıǵansha jurtpen birge qınalýdy jón kórgen.
Mysaly, baıaǵyda qazaqtyń baılary jan-jaǵynyń jaǵdaıyn oılap otyratyn menedjer ispetti bolǵan. Olar mal-dúnıesimen ǵana emes, aqyl-parasatymen, jomarttyǵymen, saqılyǵymen de syı-qurmetke bólengen. «Jemeseń de maı jaqsy, bermese de baı jaqsy» degen qazaq bir aýyz sózben-aq aýqatty adamnyń qoǵamdaǵy rólin anyqtaǵan. Sebebi halqymyz yrys-nesibeni Alla Taǵalaniki dep bilgen. Sondyqtan baılar da Qudaıdyń súıikti quly ataný úshin týǵan-týys, malshy-jalshysyna qol ushyn sozyp, barynsha kómektesýge tyrysqan. Bul kóbine-kóp rýlyq qatynastardyń negizinde oryn aldy. Osylaı úılesimdi ómir súrgendikten, qazaq qoǵamynda qul degen bolmaǵan. Baıdyń malyn baqqandar ony óz malym dep eseptegen. О́ıtkeni erteń óz basyna kún týsa, baıdyń sharapaty tıetinin kámil túsingen. Al sarań baıdyń qashan da halyq arasynda qadiri qashqan. Ondaılardy «sasyq baı» dep ataǵan. Tipti, aýyl-aýyldy aralap júretin sal-seriler de shyqbermesterdiń úıine attap baspaǵan. Ataqty Aqtamberdi jyraýdyń «Qaıyrly bolsa baıajan, aıdyn shalqar kólmen teń, qaıyrsyz bolsa jaman baı, tartylyp qalǵan shólmen teń» deıtini de sol.
Baılarǵa degen kózqarasty Keńes ókimeti ózgertti. Qarynbaı, Shyǵaıbaı syndy ilýde bir kezdesetin jaǵymsyz obrazdarǵa basa nazar aýdarǵan «qyzyldar» dáýletti jandardyń bir aýyldy, bir rýly qaýymdy asyraǵanyn qasaqana eskermedi.
Amal qansha, qaıyrymdylyq syndy qaıyrly qasıet bárine birdeı tán emes. «Qazirgi zamanda onyń qajeti joq» degen pikirlerdi de keıde estip qalamyz. Alaıda olaı deıtinder qatty qatelesedi. Meıirimdi, baýyrmal, kómekke daıyn turatyn altrýıst adamdar kez-kelgen qoǵamnyń negizgi tiregi sanalady. О́zińiz oılańyzshy, elimiz kileń enjar, ózimshil azamattardan quralsa, qaıter edińiz? Mundaı ortada ómir súrgińiz keler me edi? Álbette, joq deısiz. Ras, «tabıǵatta tek myqtylar tiri qalady» deıtin zań bar. Biraq adam sanaly tirshilik ıesi ǵoı. Homo sapiens-tiń haıýannan aıyrmasy jaqynyna janashyrlyǵymen ólshenedi. Bir danyshpan: «О́rkenıetti qoǵamdy onyń balalar men qarttarǵa, ıaǵnı qorǵansyz jandarǵa degen qarym-qatynasyna qarap baǵalaýǵa bolady» depti. Kelispeske amal joq.
Álsizderge, kedeılerge járdemdesken adam óziniń adamgershiligin aıǵaqtaıdy. Bireýdiń qaıǵysyna ortaqtasý arqyly óz ómirine basqasha qaraı bastaıdy, qundylyqtaryn qaıta zerdeleıdi. Kezinde mańyzdy kóringen, kóńilge maza bermegen máselelerdiń túkke turǵysyz ekenin túısinedi. Qaıyrymdylyq júrekti nurlandyrady, ómirge mán darytady.
Aǵa býynnyń esinde shyǵar, KSRO dáýirinde «Erlik jasaýǵa árdaıym jaǵdaı tabylady» degen uran bolatyn. Biz osy urannyń maǵynasyn sál-pál ózgertip: «О́mirde jaqsylyq jasaýǵa árdaıym jaǵdaı tabylady» der edik. Sebebi aınalaǵa kóz salsaq, kómekke muqtaj adamdy ońaı kezdestiremiz. Qart kórshimiz, jalǵyzbasty ana, bále-jalaǵa ushyraǵan dosymyz, tanysymyz, taǵysyn taǵylar...
«Adam – áleýmettik jaratylys» dep tujyrymdaıdy ǵalymdar. Aǵylshyn aqyny Djon Donn: «Bir de bir adam jeke aral emes, ol – qurlyqtyń bir bóligi, úlkenniń bir bólshegi» deıdi. Damyǵan álemdegi bir tamasha dástúr kásipkerlerdiń qaıyrymdylyq qoryn quryp, týǵan halqynan bastap atasy basqa adamzattyń balasyna deıin kómektesýi. Jasyratyny joq, budan burynǵy jyldary keıbir qazaq baılary qaıyrymdylyq deıtin qasterli uǵymdy arzan ataq shyǵarýdyń quralyna aınaldyrdy. Ata-babasyna as berdi, tas ornatty, aıtys ótkizip, at shaptyrdy, mansap qýdy. Degenmen keıingi kezde árqıly jobalar men aksııalardy qoldap, qaıyrymdylyqty maqsat tutqan jomart kisilerdiń kóbeıgeni baıqalady. Apat bolǵan oryndarǵa qomaqty aqsha ataý, aıyqpas dertke shaldyqqan balaǵa jylý jınaý sekildi daǵdylar – shyn mánindegi izgiliktiń, bıik mádenıettiń belgisi. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» demekshi, olarǵa aqparattyq qoldaý bildirip, árbir áreketin úlgi retinde nasıhattaý kerek.
Qaıbir jyly ǵalymdar túrli memleket turǵyndaryna «Tanymaıtyn adamdarǵa qanshalyqty kómektesesiz?», «Qaıyrymdylyq qorlaryna aqsha aýdarasyz ba?», «Eriktiler jumysyna qatysasyz ba?» degen suraq qoıyp, zertteý júrgizdi. Charities Aid Foundation dep atalatyn brıtandyq uıym Dúnıejúzilik qaıyrymdylyq ındeksin jasap, Qazaqstandy 78-orynǵa qoıypty. Biraq saýalnama nátıjesi meniń kóńilime qonbady. Bir kúdik janyma jaı taptyrmady. Nege deseńiz, jańaǵy zertteýde ekinshi oryn rohındja musylmandaryn basyp janshyǵan Mıanmaǵa buıyrypty. Al mádenıeti men mentalıteti bizge uqsaıtyn О́zbekstan 25-orynǵa ornyqqan. Menińshe, zertteýshiler qazaqtardyń áleýmettik jeli arqyly jylý jınaıtynyn, bank kartasyna aýystyra salatynyn, ár jumada sadaqa beretinin eskermegen sııaqty.
Aqıqatynda, qazaq – tabıǵatynan qaıyrymdy halyq. 2020 jyldy Prezıdentimiz «Volonter jyly» dep jarııalady. Qasym-Jomart Toqaev eriktiler qyzmetine azamattardyń, ásirese jastardyń, stýdentter men oqýshylardyń qatysý aıasyn keńeıtýdi asa mańyzdy mindet dep atady.
Qazaqstan sekildi etnosaralyq jáne dinaralyq kelisimniń ózindik modeli qalyptasqan kóp ultty memlekette qaıyrymdylyq jasaýǵa barlyq negiz bar. Buǵan birlik, beıbitshilik pen qaıyrymdylyqty tý etken elimizdegi dinder men konfessııalar da septigin tıgizýde.
Bul az deseńiz, Konstıtýsııamyzyń 1-babynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Áleýmettik memleket degenimiz – el baılyǵyn turǵyndarynyń turmysyn jaqsartýǵa, bilim alýyna múmkindik jasaýǵa, densaýlyq saqtaý salasyn joǵary deńgeıde qoldaýǵa arnaıtyn memleket. Bir ǵana mysal: 2020 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń jartysyna jýyǵy áleýmettik salaǵa jumsaldy. Byltyr shamamen bıýdjettiń 46 paıyzy, ıaǵnı 6 trln teńgeden astam soma turmysy nashar halyqty qoldaýǵa bólindi. Bul – shyn máninde orasan zor qarajat. Jospar boıynsha 2022 jyly bul kórsetkish 54 paıyzǵa jetpek. Salystyrsaq, sosıalızm baǵytyn temirqazyqtaı ustanym etken Sovet Odaǵynyń ózi eń bir dúrkiregen shaǵynda áleýmettik salaǵa jalpy shyǵystarynyń tek 30 paıyzyn arnaı alǵan eken.
Biraq, solaı eken dep bar salmaqty Úkimettiń moıynyna artyp qoıýǵa bolmaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Prezıdentimiz Q.K.Toqaev árqashan alqaly jıyndarda bıznes ókilderine áleýmettik jaýapkershilikti artyp otyrady. О́ıtkeni, bul bir jaǵynan bıznestiń qarapaıym buqaradan ajyrap ketpeýine septigin tıgizedi. Sonyń bir dáleli retinde 2020 jyldyń 20 naýryzynda Tuńǵysh Prezıdenttiń bastamasymen «Birgemiz» qoǵamdyq qory quryldy. Qordy qurýdaǵy ilki maqsat – turǵyndarǵa, onyń ishinde COVID-19 indetinen zardap shekkenderge ataýly jáne áleýmettik qoldaý kórsetý, sondaı-aq respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıde jumys júrgizý bolatyn. Igi bastamaǵa eldegi iri kompanııalar, tanymal kásipkerler qoldaý kórsetti. Qorǵa túsken qarajat asa muqtaj otbasylarǵa belgili mólsherde taratylyp berildi. Jahandy jaılaǵan koronavırýs pandemııasy órtteı órshigen syndarly saǵatta bıznesmender ǵana emes, nıeti túzý, júregi keń qatardaǵy qazaqstandyqtar men eriktilerdiń de eńbegi zor. Qor jumysynyń ashyqtyǵyn kórsetý maqsatynda «Birgemiz» Qoǵamdyq qory ózine túsken qarajat pen aımaqtar boıynsha kórsetilgen kómek týraly barlyq aqparat turaqty túrde jarııalanatyn birgemiz2020.kz resmı saıtyn iske qosyp, áleýmettik jelilerde paraqshalaryn ashty.
Taǵy da tarıhtan tartyp, Qarǵa boıly Qaztýǵan jyraýdyń óleńimen órsek:
«Jabaǵyly jas taılaq,
Jardaı atan bolǵan jer.
Jatyp qalyp bir toqty,
Jaıylyp myń qoı bolǵan jer.
Jarlysy men baıy teń,
Jabysy men taıy teń,
Jary menen saıy teń»...
Osynaý tolǵaýda sýrettelgen jeruıyq meken – qazaqy tanymdaǵy qaıyrymdy qoǵam. Mine, bizge osyndaı qoǵam qajet. Ony qurý óz qolymyzda.
N. Nazarbaev ortalyǵynyń Basqarma Tóraǵasynyń orynbasary, «Birgemiz» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Rýslan Sakeev