Dına kúıshi týraly derekter

Dınanyń ómir joly óte kúrdeli, taǵdyry synaqqa toly. Alla Taǵala tula boıyna tylsym óner darytqan kúıshi HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynda áıel balasynyń basynda kezdesetin san-túrli qıyndyqtyń bárin jeńip shyǵyp, jeke tulǵa retinde ózine júktelgen amanatty keleshek urpaqqa aman tapsyrdy dep oılaımyz. Ol amanat – qazaq kúıi, dombyra shanaǵyndaǵy tylsym dúnıe bolatyn.

Árıne, osy kúnge deıin Dına kúıshi týraly jazylǵan aqparat kóp-aq. 1937 jyly Ahmet Jubanovtyń tapsyrmasymen Smaǵul Kóshekbaev Astrahan ólkesine kelip, 76 jastaǵy Dınany kóndirip, Almatyǵa alyp ketken sátinen bastap kúıshi halyqtyń, óner zertteýshileriniń kóz aldynda boldy. 1938 jyly 23 sáýirde «Sosıalıstıcheskaıa Alma-Ata» gazetinde Dınanyń Qurmanǵazy týraly «Ustaz» degen maqalasy jaryq kórse, Ahmet Jubanov «kúı anasynyń» ómir joly men shyǵarmashylyǵy týraly birneshe eńbek jazdy. Dına ómirden ótken soń eki jyldan keıin, 1957 jyly «Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet baspasynan» Sáýirbek Baqbergenovtiń «Dına» atty kitaby jaryq kórdi. Keıin de kúıshiniń zamandastary men urpaqtary, tarıhshy ǵalymdar men óner zertteýshileri jazǵan maqalalarda qısap joq. Biz osylardy barynsha súzip ótip jáne búginge deıin beımálim bolǵan arhıv qujattaryn aqtaryp, Dına kúıshiniń adamı bolmysyn, ómir jolyn qalpyna keltirýge tyrystyq.

 

Týǵan ólke, ósken ortasy

Osy kezge deıingi derekterdiń bárinde Dına kúıshi 1861 jyly dúnıege kelgenin kórsetedi. Bul sheshemizdiń óz aıtýynan jazylǵan bolsa kerek. Bókeı ordasynda metirke júrgizý, arhıv isi Jáńgir han dáýirinen bastalǵanyn eskersek, bolashaqta naqty qujat ta tabylyp qalýy ǵajap emes.

Dına dúnıege kelgen óńir – sol kezdegi Astrahan gýbernasyna qarasty Ishki qazaq ordasynyń Naryn qısymyna jatatyn Beketaı qumy. Bul qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdany aýmaǵynda. Keń baıtaq jerdi alyp jatqan Naryn qumyndaǵy Beketaı, Jıdeli, Jarqııaq qonystary – HIH ǵasyrdyń basynan beri qyzylǵurt, besqasqa berish, tóleńgit, kerderi rýlarynyń aralas-quralas ósip-óngen mekeni bolatyn. Muny búginde Ýfa, Astrahan arhıvterinde saqtalǵan bókeılik meshitteriniń metirke kitaptarynan aıqyn kórýge bolady.

Dınanyń ákesi Kenje Shaluly – rýy tóleńgit, orta sharýaly adam bolsa kerek. Anasynyń esimi – Jánıha. Ahmet Jubanov jazbalarynda Kenjeniń jasynda palýan bolǵany, at baptap, dombyra da tartqany, úıinen aptalap, aılap ketip qalatyny týraly aıtylady. Ataqty kúıshi Qurmanǵazy men Kenje dos-jar adam bolǵan, «Aıjan qyz» kúıin avtordan úırenip, Dınaǵa alǵash úıretken – ákesi kórinedi.

Oral qalasynyń turǵyny, Dınanyń Qońyr esimdi qyzynan týǵan jıeni, 1944 jyly týǵan Baǵıla Bıshaevanyń aıtýynsha, Dınanyń ákesi Kenje – eki áıel alǵan kisi eken. Birinshi áıelinen bes qyz, bir bala bolypty. «Meniń esimde qalǵany – Saltanat, Toıjan, Dına, sosyn Malaı degen ul bala. Kenjeniń ekinshi áıelinen Shynııaz, Shernııaz degen balalar bolǵan. Bul balalardyń taǵdyryn bilmedim. Sonaý alasapyran jyldary bular jan-jaqqa bosyp, Qalmaq qyryna deıin asqan kórinedi. Myna Saratov oblysynyń Alǵaı (Aleksandrov Gaı) degen jerinde Býdenovka degen aýyl bolǵan, sol jerge barǵan bizdiń aýyldyń adamynan bir kisi: «Dına meniń nemere apam edi, urpaqtary bar ma?» dep surapty. Múmkin sol shashylyp ketken týystarynyń biri shyǵar» deıdi Baǵıla apaı.

Atyraýlyq belgili tarıhshy Amankeldi Shamǵonov Dına Nurpeıisovanyń tegi, urpaqtary týraly kóp izdenip, birneshe maqala jazǵan. «Dına Nurpeıisovanyń tegi týraly ne bilemiz?» atty eńbeginde ǵalym kúıshiniń rýy tóleńgit emes, tóre bolýy múmkin ekendigin de aıtady. Buǵan dálel retinde «keńes ókimeti tóre tuqymdaryn meılinshe qýdalady. Olardy jer aýdardy nemese atty. ...Aıaýsyz jazalaýdan boı tasalaǵan kóptegen tóreler rý tańbalarynyń birdeı ekendigin paıdalanyp, ózderin tóleńgit rýynanbyz deı bastady» deıdi. Degenmen, Dınanyń tóleńgit ekeni shejire derekterinde de, tóńkeristen burynǵy arhıv qujattarynda da anyq jazylǵan.

Aıtpaqshy, 1897 jylǵy metirke qujatynan Kenje Shalulynyń Aıjan esimdi qyzy bolǵanyn bildik. Sol jyly mızan aıynyń 6-synda kerderi qultaı Músiráli Qojamuratuly men tóleńgit Aıjan Kenjeqyzynyń shańyraǵynda Marjan esimdi qyz bala dúnıege kelgen eken. Bul kezde olar Qamys-Samar qısymynyń №10 aýylynda turǵan.

 

Qurmanǵazy men Dına qashan kezdesti?

Joǵaryda Ahmet Jubanovtyń deregine súıenip, kúıshi Qurmanǵazy men Kenjeniń dos-jar adam bolǵanyn aıttyq. Sáýirbek Baqbergenovtiń «Dına» kitabynda Qurmanǵazy Kenjeni alǵash ret Teke jármeńkesinde palýandar kúresinde kórgenin jazady.

«1870 jyly Qurmanǵazy Kenjeniń aýylyna kelip, on jasar keremet dombyrashy bar degendi estıdi de, Kenjeniń úıine keledi. Kishkene qyzdyń dombyrasyn tyńdap, halyq ısskýstvasyn damytatyn taǵy bir adamnyń dúnıege kelgenine sheksiz qýanady. Qurmanǵazy Kenjeden ataqty dombyrashylardyń saıysy bolatyn jerlerge Dınany ertip júrýge ruqsat suraıdy. О́ziniń aıtýy boıynsha, Dına toǵyz jyl boıy, ıaǵnı on segizge tolǵanǵa deıin Qurmanǵazymen jıi kezdesip, jıyndarǵa erip baryp júredi, kóptegen ataqty dombyrashylarmen kezdesedi» dep jazady Ahmet Jubanov.

Batys Qazaqstan oblystyq «Oktıabr týy» gazetiniń 1957 jyly 27 tamyzda shyqqan №171 (8418) sanynda Májıt Jadanovtyń «Halyq kompozıtory týraly estelikter» atty maqalasy basylǵan. Onda avtor Jańaqalada turatyn 85 jastaǵy Myrzaǵalı Káshenovtiń Qurmanǵazy týraly esteligin keltiredi:

«Men Qurmanǵazy Saǵyrbaevty Dınanyń ákesi Kenje degen qarttyń úıinde kórdim. Ol kezde men jańa atqa shabatyn 8-9 jasar bala edim. Qurmanǵazy tolyq deneli, saqaldy, edáýir jasqa kelip qalǵan, basynda qara eltiriden tigilgen dóńgelek bórki bar adam eken. Biraq ústindegi kıimi jupyny. Sondyqtan bolsa kerek, baılar oǵan «Kóktýlaq» degen qosalqy at qoıypty. Qurmanǵazy Kenjeniń úıinde otyryp jan sezimin oıatqandaı áserli kúılerin tartty jáne osy saparynda Dınaǵa dombyrasyn berip ketipti» deıdi.

Myrzaǵalı Káshenov 1872 jyly týǵan bolsa, joǵarydaǵy oqıǵa 1880-1881 jyldary bolsa kerek. Eger kúıshi 1861 jyly týǵan desek, bul onyń boıjetken, 19-20 jasqa kelip qalǵan kezi.

Bir qyzyǵy, Dınanyń 1938 jyly «Sosıalıstıcheskaıa Alma-Ata» gazetinde basylǵan «Ýchıtel» maqalasynda «Qurmanǵazyny alǵash kórgende meniń jasym otyzda bolatyn» dep jazady. Kúıshiniń aıtýynsha, sol kezdiń ózinde Qurmanǵazy 60 jas shamasyndaǵy qart bolǵan. «Uly ustazben dostyǵym 11 jylǵa sozyldy, ár kezdesken saıyn kúı óneriniń tereńine boılap, kóp nárse úırendim» deıdi Dına.

 

Dınanyń otbasy

Buǵan deıin jazylǵan derekter men estelikterdiń bárinde Dınany «19 jasynda besqasqa berish aýylyna uzatylǵan eken» dep jazady. Ahmet Jubanov, Ǵafýra Bısenova, Qarshyǵa Ahmedııarov, Aqseleý Seıdimbek jazbalarynda dál osy 1880 jyldy kórsetedi.

Dınanyń alǵashqy kúıeýi – Nurpeıis Maqatuly degen kisi. Ol besqasqa berishtiń Muratbaı atasynan taraıdy. Shejire derekterinde Muratbaıdan – Erǵazy, odan – Kúnjaryq pen Aıjaryq. Kúnjaryqtan – Maqat, Isa, Turman, Esim degen balalar týǵan. Maqattan – Nurpeıis, Nuraly (Shápek), Sarybaı esimdi balalar bolǵan.

Urpaqtarynyń aıtýynsha, Maqat baı bolǵan. Bul shyndyqqa saıady. Biz Astrahan arhıvinen 1865 jyly qaýystyń 15-inde Maqat Kúnjaryqulynyń 51 jasynda 16 jasar Qundyz esimdi qyzdy toqaldyqqa alyp, qalyńmalyna 8 sıyr, bir jylqy, bir túıe bergen qujatyn keziktirdik.

Mine, Dına kúıshi áýeli osy Nurpeıis Maqatulyna, ol qaıtys bolǵan soń qaınysy Nuralyǵa nekelengen. Kúıshiniń nemeresi Baljan Jurynbaıqyzy estelikteriniń birinde «Alǵashqy kúıeýi Nurpeıis Maqatuly Dınadan 7 jas úlken eken» deıdi.

Biz Astrahan oblystyq arhıvi qorynda saqtalǵan Bókeı ordasy meshitteriniń metirke dápterlerinen Dına kúıshi men onyń aınalasyna qatysty keıbir qujattardy taýyp aldyq. Bul bizge osy kezge deıin jańsaq aıtylyp kelgen keıbir málimetti túzetýge kómektesti.

Máselen, Nurpeıis Maqatuly Dınadan 7 jas emes, 19 jasqa úlken eken. Jáne Nurpeıistiń Dınaǵa deıin de áıeli bolǵan.

«Astrahan gýbernasy Ishki qazaq ordasyn basqarýshy Ýaqytsha Keńestiń quramyndaǵy Naryn qısymy №2 starshyndyqta 1893 jyly dúnıege kelgender, nekege otyrǵandar, ajyrasqandar jáne qaıtys bolǵandar týraly metirkelik jazbalar» dep atalatyn iste (AOMA, F-1115 Op-1 D-510) mynadaı joldar bar:

«1893 jyly qaýys aıynyń 4-i kúni Naryn qısymy №2 bólimi berish rýy besqasqa taıpalyq Nurpeıis Maqatulynyń qyzy Jamal Qamys Samar qısymy tana rýy Suńǵat Iztileýulyna neke qylyndy, jigit – 24-te, qyz 19-da».

Bul qujatqa qaraǵanda Jamal Nurpeıisqyzy 1874 jyly dúnıege kelgen, ıaǵnı bul kezde 13 jastaǵy Dına onyń anasy bola almaıtyny anyq.

Taǵy bir qujatta «Nurpeıis Maqatuly 1894 jyly hut aıynyń 12-si kúni 52 jasynda jótel aýrýynan ofat bolyp, Beketaıda jerlendi, atasy Maqat Kúnjaryquly» (AOMA, F-1115, Op-1, D-524) dep jazylǵan. Iаǵnı Nurpeıistiń týǵan jyly 1842 jyl bolady, Dınadan 19 jasqa úlken eken deýimizdiń dáleli osy.

Urpaqtarynyń esteliginde Nurpeıistiń attan qulaǵan jaraqatynan qaıtys bolǵany aıtylady. Kúıeýi qaıtys bolǵanda Dına aıaǵy aýyr qalǵan eken delinedi.

Bul arhıv qujatymen de dáleldenip tur. Joǵaryda atalǵan Astrahan arhıvindegi №1115 qor, №1 tizim, №524 iste: «Er bala Ǵalı jediniń 15-inde Beketaıda týdy, atasy berish rýy besqasqa taıpasy Nurpeıis Maqatuly, anasy Dına Kenjeqyzy» dep kórsetilgen.

Bizdiń oıymyzsha bul dúnıege kelgen – Jurynbaı bolsa kerek. Azan shaqyryp qoıǵan esimi Ǵalı bolǵanymen, «ákeden ishte qalǵan juryn (jurnaq)» dep, Jurynbaı atalyp ketken sııaqty. Bul pikirdi Baljan Nurpeıisqyzy birneshe ret aıtyp ótken. Tipti Dınanyń «Jurynbaı, ishte qalǵan jurnaq ediń» dep keletin óleńi de bolypty.

Bir qyzyǵy, keıingi derekterde Jurynbaı 1885 jyly týǵan delinedi. Biraq joǵarydaǵy arhıv deregi kúmánsiz dep oılaımyz.

Budan keıin kóp uzamaı Dınany ámeńgerlik jolymen qaıyn inisi Nuralyǵa qosqan. Estelikterde «Shápek» - kúıeýine Dınanyń qoıǵan esimi delinedi, biraq Nuraly odan buryn da sol atpen atalyp júrgenin tómendegi qujattan baıqaımyz. Astrahan arhıvinen alynǵan jazbany tolyq keltireıik:

1895 jylǵy 30 hamaldaǵy jazba:

«Naryn qısymlyq №2 bólimniń tóleńgit rýǵy Kenje Shaluǵlynyń qyzy tul hatýn Dına esimli olyq (osy – Q.Q.) bólimniń Sháfek Maqatuǵlyna nıkah olyndy. Ǵaqad ıúrtken atasy Kenje Shaluǵly hatýn tarafynan hám atasy Maqat ıigit tarafynan, zaýjaınnyń lafazan razylyqlarynyń shahadlary Torǵaı Úsenuǵly hám Janqoja Quluǵly tamǵam // saldym. Máhir mýsammasy on som kúmish kúıeý zámmesinde qaldy, bu sharte razy olýb hatýn kishi Dına tamǵa saldy hám ýákil atasy Kenje tamǵa saldy. Hám nıkah úchin 25 tıyn kúmish alyndy. Máhirge kefil olyb Úsenuǵly tamǵa // saldy. Imam molda Júrdibekuǵly» - Bul joldardy qazirgi qazaq tiline salsaq, Kenje Shalulynyń qyzy, jesir áıel Dınany Shápek Maqatulyna nekelegen, neke rásimine qyz tarapynan ákesi Kenje, kúıeý tarapynan ákesi Maqat qatysqan. Jubaılardyń óz razylyǵymen shyqqandyǵyna kýá bolyp Torǵaı Úsenuly men Janquja Qululy rý tańbalaryn salǵan. Qalyńmal retinde 10 som kúmis atalǵan. Neke qutpasyn belgili molda, ahýn Juban Júrdibekuly qıǵan.

Dınanyń Qońyr esimdi qyzynan týǵan jıeni Baǵıla Bıshaeva óz esteliginde: «Dına sheshemiz Naryn qumynyń Qýanysh qoja degen bir qoınaýynda týǵan. Bizdiń estýimizshe, alǵashqy kúıeýi Nurpeıis attan qulap qaıtys bolǵan. Olardyń ákesi Maqat – baı bolǵan kisi eken. Nurpeıistiń inisi Nuraly, ony jurt «Shápek» dep atap ketken. Sol Shápektiń balasy joq eken. Nurpeıis qaıtyp, Dına jesir qalǵan soń Shápektiń áıeli Ulmeken kúıeýine «ámeńgerlik jolmen Dınany al» dep ózi aıtypty. Sóıtip, Dınadan týǵan Shápektiń balalaryn Ulmeken ózi baǵypty. Balalar Ulmekendi «Maısheshe» dep ataǵan kórinedi. Tipti meniń sheshem Qońyr da anasyn óz atymen, Dına dep ataıtyn» deıdi.

2018 jyly qyrkúıek aıynda Jańaqala óńiriniń ólketanýshylarymen birge Beketaı qumyn aralaǵan edik. Qazirgi Atyraý oblysy Isataı aýdany Tushyqudyq aýyldyq okrýgine qarasty Aıbas degen qumǵa taıaý mańda, Batys Qazaqstan oblysymen shekarada Shápek tóbesi degen jer áli bar eken. Jergilikti turǵyndar osy Shápekti «Dına kúıshiniń kelin bolyp túsken jeri» dep kórsetti. Osy jerge 2019 jyly aýyl basshylary Mútıǵolla Násıhanov pen Mádı О́teǵalıevtiń bastamasymen eskertkish belgi ornatylǵan, onda «Bul jerge uly kúıshi Dına Nurpeıisova 1894 jyly kelin bolyp túsken» dep jazylǵan.

 

Dınadan týǵan balalar

Jazýshy-ólketanýshy Látıfolla Qapashev kúıshiniń nemeresi Baljan Jurynbaıqyzyna silteme jasap, Dına qos kúıeýinen 8 ul, 5 qyz tapqanyn, uzyn sany 13 qursaq kótergenin jazǵan. Sonyń ishinde Nurpeıisten – Jamal men Qaıyrly (Qaırosh) esimdi qyz, Jurynbaı degen ul delinedi.

Jamal Nurpeıisqyzynyń Dınadan týmaǵanyn joǵaryda keltirdik. Onyń keıingi taǵdyry bizge belgisiz. Al ekinshi qyz týraly Ǵınııat Jumashev, Qaıyrly Jumaǵazıev, Májıt Muhtarov qurastyrǵan «Berish rýynyń Qaratoqaı, Esenǵul, Qulkesh atalary» atty jınaqta (Atyraý, 2000) «Qaırosh soǵys jyldarynda, álde odan keıin Oraldyń Jańaqala aýdanynda ataqty saýynshy bolyp, aýylsharýashylyq kórmesine shaqyrylyp, Máskeýden orden alǵan kisi eken» dep jazady. Dál osy kitapta Jamal men Qaıroshty «Nurpeıistiń Dınadan burynǵy áıelinen qalǵan» dep anyq aıtylǵan.

Nemeresi Baljannyń aıtýynsha, Dına Shápekten 11 qursaq kótergen, ol balalardyń kóbi jastaı shetinegen. «Meniń esimde qalǵan qyzdarynyń attary Baqtyly, Salıha, Qońyr, uldarynyń esimi – Tóremurat, Qatımurat, Qajymurat, Ǵabdolmurat. Ǵabdolmuratty «Murat» deýshi edik, 1902-1974 jyldary ómir súrdi» dep jazady Baljan apaı.

Dınadan týǵan balalardyń ishinde Jurynbaı men Murat (Tóremurat, Tólemurat, keıde Ǵabdolmurat), Baqtyly men Qońyr jaıly derekter kóbirek saqtalǵan.

 

Jurynbaı Nurpeıisuly (1895-1946)

Biz joǵaryda Jurynbaıdyń azan shaqyryp qoıǵan esimi Ǵalı ekenin, 1895 jyly jedi aıynyń 15-inde dúnıege kelgenin aıttyq.

Jurynbaı 1916 jyly maıdannyń qara jumysyna alynǵan, Dınanyń «On altynshy jyl» («Nabor») degen kúıi osy oqıǵaǵa arnalǵan.

«Meniń ákem Jurynbaı, inileri Murat pen Qajen, Jurynbaıdyń úlken uly Qojahmet tórteýi 1941 jyly soǵysqa alynyp, 1946 jyly Jurynbaı men Murat elge oraldy. Qajen men Qojahmet qaıtpady. Ákem Jurynbaı jaraly bolyp kelgen edi, sol jyly naýryz aıynda qaıtys boldy. Ol kezde biz Astrahan oblysyndaǵy Azaý aýylynda turatynbyz, ákemiz sol jerde jerlendi. Jurynbaıdan – Qojahmet (1921-1941), Aqjan (1929-1999), Tilekqabyl (1932-1945), Baljan (1936-2015) esimdi balalar bolǵan. Tilekqabyl 1945 jyly sýǵa ketip qaıtys boldy. Ákemiz qaıtys bolǵan soń týǵan sheshemiz Qaısha, Aǵjan men Baljan, nemeresi – Qojahmettiń qyzy Gúljan qaldyq. 1946 jyly tamyz aıynyń sońynda ákemizdiń inisi Murat bizdi kóshirip, Almatyǵa alyp keldi. Sol kezden bastap Murat kókemizdiń qamqorlyǵynda, sheshemizdiń urpaǵy retinde bárimiz bir úıde turdyq» dep jazady Baljan Jurynbaıqyzy.

1992 jyly Jurynbaıdyń qabirin urpaqtary Astrahan oblysy Krasnoıar aýdany Azaý aýylyndaǵy Seıitqalı zıratynan qaıtadan taýyp, 1993 jyly temirden qorshaý ornatyp, mármártastan eskertkish belgi qoıǵan.

Jurynbaıuly Qojahmetten – Gúljan (1940) esimdi qyz qalǵan. Reseıdiń «Memorıal ODB» saıtynda Nurpeıisov Qojahmettiń 1921 jyly Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdany Telman kolhozynda týǵany, 1940 jyly 25 qazanda Astrahan oblysy Marfın aýdandyq áskerı komıssarıatynan áskerge alynǵany, 1941 jyly jeltoqsanda habarsyz ketkeni týraly málimet bar.

Aqjan Jurynbaıqyzy Almatyda, Dınanyń qolynda bolyp, M.Mámetova atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılısheni bitirip, óner salasynda qyzmet etedi. Birneshe márte aqyndar aıtysyna qatynasqan, jaqsy dombyrashy bolǵan. Aqtóbelik Qýanyshev Shańǵytbaı degen azamatqa turmysqa shyǵyp, 5 perzent súıgen. Bir uly Tólegen Qýanyshev – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń birinshi shaqyrylymynyń depýtaty bolǵan. 1999 jyly Aqtóbe qalasynda qaıtys bolǵan. (Sýrette Aqjan Jurynbaıqyzy men Nıetqalı О́tegenuly. 1947 jyl, Almaty).

Baljan Jurynbaıqyzy Almatyda Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen, bıologııa-geografııa pánderiniń muǵalimi, Qyzylorda oblysy Qazaly qalasyna turmysqa shyǵyp, sol jerde uzaq jyl eńbek etken. Qazaq SSR aǵartý isiniń úzdigi atanǵan. 2 ul, 1 qyzdyń anasy.

Jurynbaıuly Qojahmetten Gúljan (1940) esimdi jalǵyz qyz qalǵan, Aqtóbe qalasyna turmysqa shyqqan, ustaz.

 

Baqtyly Shápekqyzy (1897-1971)

Joǵaryda aıtqan Astrahan arhıvindegi taǵy bir qujatta 1897 jyly 15 jedide Beketaıda Baqtyly degen qyz bala dúnıege kelgeni tirkelgen, «atasy berish rýy besqasqa taıpasy Shápek Maqatuly, anasy Dına Kenjeqyzy» dep jazady Naryn qısymyndaǵy №2 aýyl meshitiniń ımamy Juban Júrdibekuly. (AOMA, Qor №1115, Tizim №1, Is №550). Baqtyly Shápekqyzy kerderi О́tegen Jeksembiulyna (1889-1981) shyqqan, Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdany Kópjasar aýylynda ómir súrgen.

Baqtyly Shápekqyzy men О́tegennen – Kúńká (1913 j.t.) Úmit (1915 j.t.) Jumaǵalı (1921 j.t.), Ulmeken (1923 j.t.), Nıetqalı (1926 j.t.), Násip (1928 j.t.) Rysty (1930 j.t.) esimdi balalar bolǵan. Jumaǵalı Uly Otan soǵysynda qaza tapqan, Nıetqalı da maıdanda bolyp, elge aman kelgen.

- Meniń ákem Nıetqalı soǵystan keıin Almatyda, Dına ájemizdiń úıinde jatyp oqyǵan. Baqtyly ájem dombyra tarta biletin, biraq asa sheber emes edi. Al ákem dombyrada jaqsy oınady, tipti 1947-1948 jyldary Almaty oblystyq fılarmonııasynda qyzmet etipti. Keıin aýylda kórkemónerpazdar úıirmesiniń beldi múshesi boldy, - deıdi oraldyq Dáribek О́tegenov. Ol «Dına» qoǵamdyq birlestigin quryp, biraz jyldan beri kúıshi murasyn nasıhattap júr.

1967 jyly 8 mamyr kúni túsirilgen myna sýrette Oral oblysy Jańaqala aýdany Jańatalap keńshary kórkemónerpazdarynan qurylǵan ult aspaptary orkestri beınelengen. Aldyńǵy qatarda aq jaýlyqpen Dına Nurpeıisovanyń beınesinde otyrǵan – Baqtyly Shápekqyzy.

«Baqtyly ájem erke, minezi tentek bolǵan. Soǵystan keıingi jyldar bolsa kerek, Almatyǵa, anasynyń úıine baryp otyryp:

- Áı, sen kempir, maǵan nege kúı shyǵarmaısyń? Úlken qyzyń men emes pe? – depti ázildep Dına sheshesine.

- Baqtylyjan, sen amansyń, joldasyń bar, bireý bolsa da balań qaldy. Qońyrjannyń kórgen beıneti kóp, Almatyǵa da kele almaıdy. Ol baıǵusty endi kórem be, kórmeımin be?! Qansha ǵumyrym qaldy deısiń?! – dep kózine jas alǵan eken kúıshi.

Bul sýrette soldan ońǵa qaraı: Murat Shápekuly, Dına kúıshi, Baqtyly Shápekqyzy, kelini Orynjan (Murattyń áıeli), kúıshiniń jıeni Nıetqalı О́tegenuly.

«Baqtyly ájem qaıtarynda «Sháke, Sháke» dep jatty. «Ákesin shaqyryp jatyr, ketetin shyǵar» dedi О́tegen atam. Bul 1971 jylǵy 5 shilde bolatyn. Ájemizdiń zıraty Kópjasar aýylynda» deıdi Dáribek О́tegenov.

 

Qońyr Shápekqyzy (1899-1967)

Dınanyń «Ásemqońyr» kúıi osy qyzyna arnalǵan. Keıbir áńgimelerde Dınanyń Ásem jáne Qońyr degen qyzdary bolǵan degen qate derek kezdesedi.

Qońyr Nuralyqyzy 1899 jyly Beketaı qumynda týǵan. Ol 16 jasqa tolǵanda bir baı 1 túıe, 1 at, 1 sıyr bermek bolyp, toqaldyqqa suraǵan eken. Shápek alǵashynda berýge kelisedi. Biraq sol kezde bir jezdesi aralasyp, «aıdaladaǵy bireýge ekinshi áıel bolǵansha, ózimniń baldyzyma alyp berem» deıdi. Sóıtip Qońyr 1915-1916 jyldary óziniń bólesine, rýy kerderi Seıitqazy degen jigitke turmysqa shyqqan eken. Seıitqazy alasapyran jyldary teńiz kásipshiligine jumysqa ketip, otbasynan adasyp qalǵan. 1930 jyldar shamasynda Jańaqalaǵa, Kópjasar aýylyna kelip, Qońyrdyń apasy Baqtylynyń úıinde aýyryp qaıtys bolypty.

«1920 jyldardyń ishi bolsa kerek, Naryn qumyndaǵy qazaqtardy Oral oblysynyń ózge óńirlerine, ásirese kazaktardan bosap qalǵan jerlerge kóshirý, jersindirý baǵdarlamasy bolǵan. Osyndaı sebeppen Qońyrdyń aýyly da Jaıyq boıyna, Ilbishin mańyna qonys aýdarǵan. Jańa jerde olarǵa kolhoz quryp, mal berip, jaǵdaıyn jasaǵan. Alaıda qum adamdary jańa jerge úırenbeı, tún ishinde keıin qashyp ketipti. Qońyr sheshemiz «sıyrǵa júgimizdi arttyq ta, bergen malyn qaldyryp, eshteńe almaı, tún ishinde qum jaqqa tartyp otyrdyq» dep eske alady eken. Sóıtip buryn jaılaǵan Beketaı qumy, №12, 24 aýyldardyń jerine jetip, keıin sol jerde seriktik quryp, 1952 jyly qaıta kóshirgenshe otyrǵan» deıdi Qońyrdan týǵan Baǵıla apaı.

Qońyrdyń ekinshi kúıeýi Qaıyrjan da kerderi rýynan. Jalpy besqasqa men kerderi aýyldary únemi qońsy qonyp, qyz alysyp, qyz berisip, ejelden aralas-quralas bolǵan aýyl eken.

Qońyrdan – Ájaıyp, Sultan degen eki ul, Ákıma, Baǵıla degen eki qyz bolǵan.

1922 jyly týǵan Ájaıyp Uly Otan soǵysynan qaıtpaǵan, urpaǵy joq.

1929 jyly týǵan Ákıma qyzy Aqtaý jaǵyna turmysqa shyqqan, «1985-1990 jyldarǵa deıin habarlasyp turdyq» deıdi Baǵıla apaı.

1936 jylǵy Sultan degen uly 2012 jyly qaıtys bolǵan. Odan jalǵyz Marjan degen qyz bolǵan. Sultan dombyra shertip, aýyl-aýdan aralyq konsertterge shyǵyp, orkestrge qosylyp júrgen. Biraq óner qýmaı, aýylda qarapaıym tirlik keshken.

Qońyrdan týǵan kenje qyzdyń esimi – Baǵıla, 1944 jyly dúnıege kelgen. Bala kezinen kózi aqaýly bolyp, keıin múldem kórmeı qalǵan. Biraq óte zerdeli, naǵashy ájesi, odan taraǵan urpaqtar týraly mol derek bergen kisi.

Qońyrdyń otbasy 1952 jyly Naryn qumyn jaılaǵan halyqty polıgonǵa baılanysty kóshirgende, qazirgi Qaztalov aýdanynyń Qaraoba aýylyna ornalastyrǵan. Ol kisi sovhozda saýynshy, pishenshi bolyp, 1967 jyly dúnıeden ótken. Dınanyń «Ásem Qońyr» kúıi osy qyzyna arnalǵan, Baǵılanyń aıtýynsha, saǵynyshtan, qyzynyń qıyn taǵdyryna aıaýshylyqtan shyqqan. «Eki ret turmysqa shyqty, taǵdyry qalaı boldy dep ýaıymdaǵan shyǵar» deıdi Baǵıla apaı.

Qońyr Shápekqyzy 1967 jyly Oral oblysy Qaztalov aýdany Qaraoba aýylynda qaıtys boldy, zıraty Aqshyraq degen jerde.

 

Salıha Shápekqyzy (???-1955)

Salıha týraly kóp derek joq. Dınadan týǵan balalar qatarynda aıtylǵanymen, ázirge qaı jyly dúnıege kelgenin anyqtaı almadyq. «Salıha degen qyzy Astrahan jaǵyna turmysqa shyqqan, 1955 jyldary qaıtys bolyp ketken» deıdi Baǵıla apaı.

 

Murat Nurpeıisov (1903-1974)

Murattyń tolyq esimi birde Tóremurat, birde Ǵabdolmurat, birde Tólemurat dep berilip jur. Biraq qujattarda tek Murat dep jazylǵan.

Murat Nurpeıisov – Dına sheshemizdiń únemi janynda bolǵan, eń jaqyn júrgen balasy. «Podvıg naroda» saıtynda Nurpeıisov Murat Shápekulynyń 1903 jyly Oral oblysy Jańaqala aýdany Beketaı aýylynda týǵany, 1941 jyldan ásker qatarynda bolyp, 1944 jyly 24 sáýirde «Za boevye zaslýgı» («Urystaǵy eńbegi úshin») medalimen, 1944 jyly 14 qyrkúıekte «Erligi úshin» («Za otvagý») medalimen, 1945 jyly 22 naýryzda III dárejeli Dańq ordenimen marapattalǵany kórsetilgen.

Soǵystan aman-esen kelgen soń Almatyda, Dınanyń qasynda bolǵan. 1946 jyly Astrahanda úlken ul Jurynbaı dúnıeden ótken soń, Murat elge kelip, Jurynbaıdyń áıeli Qaıshany, qyzdary Aqjan men Baljandy, Qojahmettiń qyzy Gúljandy Almatyǵa kóshirip alyp ketken.

«Sol saparynda Murat naǵashym apa-jezdesiniń, ıaǵnı meniń atam О́tegenniń úıinde bir aıdaı jatypty. Ol Naryndaǵy Qarashoqy degen qum eken» deıdi Dáribek Nıetqalıuly.

«1947 jyly Jurymbaı ákemiz qaıtys bolǵannan keıin Dına ájemizdiń jumsaýymen Murat (Qabdolmurat) bizdi Almatyǵa kóshirip alyp ketti. Biz Oral arqyly kóshtik. Jolshybaı Jańaqalanyń 24, 8 aýyldarynyń ústimen júrdik. Ol jerde bizdiń besqasqa aǵaıyndarymyz kóp eken. Olar bizdi ózderiniń at-kólikterimen Oralǵa jetkizip tastady» - Bul Baljan Jurynbaıqyzynyń esteligi.

«Murat (Tólemurat) Shápekuly Nurpeıisov soǵysta erlikpen shaıqasty. Jaýynger M.Nurpeıisov 1941 jyly maıdanǵa óz erkimen attanyp, jaýdy jeńgenshe aıanbaı soǵysty. Murat Shápekuly «Berlındi alǵany úshin» medalimen, jaýyngerlik aıbynnyń eń joǵary ordeni – «Dańq» ordenimen marapattaldy. Maıdannan oralǵannan keıin M.Nurpeıisov uzaq ýaqyt KSRO IIM organdarynda jumys istedi» dep jazady ólketanýshy Asylbek Sıtalıev.

Murattyń alǵashqy joldasy Orynjannan bala bolmapty. Keıin Almataıǵa úılenedi de Nurlan, Jasulan, Baqtyǵul esimdi uldary, Kárıma atty qyzy ómirge kelgen. Nurlan men Jasulan dúnıeden erterek ótken, al Baqtyǵul (1956) men Kárıma (1958) Almaty qalasynda turady.

Bir qyzyǵy, Murat egde tartqan shaǵynda elge kelip, Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdany Kópjasar aýylynda turǵan. «Almatyny jersinbeı, eldi saǵynyp, «Beketaıdyń jaman shegeıinde ólsem» dep armandaıdy eken» dep Baǵıla Bıshaeva apaı eske alady. Al Dáribek О́tegenov Murat naǵashysynyń Baqtyly apaıymen kórshi turǵanyn, biraq áıeli aýylǵa úırenise almaı, Almatyǵa keri kóshkenin aıtady. Ol 1974 jyly Almaty qalasynda dúnıeden ótken.

 

Qajen Nurpeıisov (1916-1941)

Baljan Jurynbaıqyzy óz estelikterinde Dınadan týǵan Muratty «kenje bala» dep kórsetedi. Biraq Uly Otan soǵysynan qaıtpaı qalǵan Qajen Nurpeıisov 1916 jyly týǵan. Iаǵnı Murattan kishi. Qajenniń azan shaqyryp qoıǵan esimi – Qajymurat bolsa kerek.

«Memorıal OBD» saıtynda Hajen Nurpeıisovtiń 1916 jyly dúnıege kelgeni, Astrahan oblysy Krasnoıar aýdandyq áskerı komıssarıatynan 1940 jyly 8 shildede áskerge alynǵany, 1941 jyly shildede habarsyz ketkeni aıtylady. Astrahan oblysy Krasnyı Iаr aýylynda turǵan áıeli Balsan Nurpeıisovaǵa 1941 jyly qazan aıynda «qara qaǵaz» jiberilgen.

 

Dınanyń júrgen jerleri

Dına kúıshiniń 1937 jyly Astrahan ólkesinen Almatyǵa attanǵanǵa deıingi ómir joly tolyq zertteldi dep aıtý qıyn. Maqalamyzdyń basynda kórsetkenimizdeı, kúıshiniń Qurmanǵazymen jolyqqan ýaqytynda da birizdilik joq. Tek Astrahan arhıvinen tabylǵan metirkelik málimetter ǵana naqty qujat, kúmánsiz derek retinde qabyldansa kerek. Osyǵan oraı óz boljamymyzdy da aıta keteıik.

Birinshiden, osy kezge deıin qaǵazǵa túsken barlyq jazbada Dına 1861 jyly týǵan, 19 jasynda (ıaǵnı 1880 jyly) turmysqa shyqqan delinedi. Biraq biz Dınanyń alǵashqy kúıeýi Nurpeıistiń 1894 jyly dúnıeden ótkenin, onyń ishte qalǵan uly Jurynbaı sol jyly dúnıege kelgenin anyqtap otyrmyz. Osyǵan qarap Dınanyń ómirbaıanynda on shaqty jyldaı jańylys bar-aý degen kúmánimizdi jasyra almaımyz. Arhıv derekterin áli de aqtarsa, kúıshiniń týǵan, alǵash uzatylǵan jyldaryna qatysty málimetter tabylýy ábden múmkin.

Taǵy bir qyzyq málimet – Baǵıla apaıdyń aıtýynsha, Shápek orta sharýaly bolsa da ájeptáýir kólemdi jeri bolǵan kórinedi. Dına Shápekke tıgenimen, óz úıin jyqpaǵan, bala-shaǵasymen bólek turǵan.

Atyraýlyq ólketanýshy Mútıǵolla Násıhanov «О́rkendi óńir» gazetiniń 2015 jylǵy 3 naýryzdaǵy sanynda «Qum Naryn qoınyna búkken syrlar» atty maqala jarııalaǵan. Maqalada Qusaıyn Jumaǵalıuly degen aqsaqal: «Meniń anam Mádına – besqasqa berishtiń qyzy edi. Bala kezinde Dına sheshemizdi kórgen. «Balalary kóp, turmysy kedeı boldy. Dına sheshemiz el aralap, toı-tomalaqta kúı tartatyn. Dáýleti bar adamdar soǵym berip, jazda qoı atap, qurmet qylýshy edi. Shápek atamyz jýas kisi bolǵan, Dınanyń kúı tartýyna qarsy bolmaı, kerisinshe qoldap otyrǵan» degen esteligin aıtqan.

Estelik ıesi 1920 jyldary Naryn qumynda bolǵan alapat ashtyq kezinde Dına men Shápek bir-birinen ajyrap, Dına Astrahan jaǵynda kolhozǵa kirgen úlken uly Jurynbaıdy saǵalap ketkenin aıtady. «Bul 1921 jyl bolsa kerek» deıdi avtor.

1920 jyldardyń ortasynda Bókeılikte asharshylyq bolyp, el qatty qınalǵany ras. Sol jyldary úkimet oryndary qumdaǵy qazaqtardyń bir bóligin aq kazaktardan bosap qalǵan Shejin ólkesine – qazirgi Tasqala aýdany aýmaǵyna ornalastyrǵan. «1928 jyly Dına aq túıesimen kelip, Stepnoıdyń №4 fermasy Zamsınge bir qys qystap ketipti, úlkenderden estidim» deıdi tasqalalyq aqsaqal Ábýhan Qaıyrov. Bul derektiń anyq-qanyǵyn teksere almadyq.

Aıtpaqshy, 2002 jyly «Ana tili» gazetine Úmit Dáýletqalıqyzy degen kisiniń suqbaty shyǵyp, eldi bir shýlatqan bolatyn. Onda áńgimeshi: «Sonaý bir jyldary ámeńgerlikpen atastyrylǵan kúıeýi Shápek pen báıbishesinen shetqaqpaılyq kórgen Dına shesheıdi Qurmanǵazy izdep kelip, qamqorlyǵyna alypty. Bala-shaǵasymen kóshirip áketip, Kaspıı teńizine jaqyn, bir ózen ańǵaryndaǵy jertólege ornalastyrypty. Bul bir jaǵynan shesheıdiń sharýasyna qarasqany bolsa, ekinshi jaǵynan eki dúldúldiń armansyz kúı jarystyrǵan ǵajap mezgilderi bolsa kerek...» dep tolǵaıdy. Sosyn Dına shesheıdiń dúnıeden óter aldynda ózine ǵana syr etip: «Úmit qaraǵym, Qudaıdan jasyrmaǵandy adamnan jasyryp ne qylaıyn, Qurmanǵazy atańnan meniń bir balam boldy. Ol jasynda sýǵa ketti» dep aıtqanyn jarııalaǵan.

Árıne, bul derek kezinde Dınanyń urpaqtarynyń jáne halyqtyń ashý-yzasyn týdyryp, baspasóz betinde túrli talqylaý bolǵany ras. Uly kúıshiler, ustaz ben shákirt atanǵan tarıhı tulǵalardyń arasyn ashynalyqpen jalǵaǵan arzan áńgimege naqty tarıhı derekpen de núkte qoıýdyń reti kelgendeı. Iаǵnı Dına sheshemiz Shápekke jańadan qosylyp, Baqtyly qyzyna jerik bolyp júrgende, Qurmanǵazy babamyz 1896 jyly 73 jasynda Astrahan óńirindegi Altynjar aýylynda dúnıeden ótken bolatyn. О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam degen osy da.

 

P.S. Dına fenomeni, onyń mýzykalyq talanty týraly Ahmet Jubanov, Ǵafýra Bısenova, Qarshyǵa Ahmedııarov sekildi ónertanýshy marǵasqalar talaı-talaı maqala jazdy. Shynynda da tek qazaq ortasynda ǵana emes, álemniń ozyq elderinde de áıel quqyǵy ońaılyqpen moıyndala bermeıtin HIH ǵasyrda óner kóginde óshpes juldyz bolyp jarqyraǵan Dına Nurpeıisovanyń taǵdyry erekshe-aq. «Álemniń eń ataqty áıel-mýzykanttary» degen maqala jazyp, Kassııa Pesnopısısa, Hıldegarda Bıngenskaıa, Fannı Mendelson, Klara Shýman jáne Konsýelo Velaskesterdiń qataryna Dına Nurpeıisovany da qosqan avtor Lılıt Mazıkınamen kelispeý qıyn. Shynynda da Dına – álemdik tulǵa bolatyn.

 

Batys Qazaqstan