Qazaq eliniń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ómirge kelgen “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy aıasynda, Almatydaǵy “Daık-Press” baspasynan 2005 jyly jaryq kórgen “Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri – tarıhı-mádenı jádigerler” atty eńbektiń II tomynyń sońǵy bóliminde Qytaı elin bılegen eń sońǵy dınastııalyq áýlet – Sın ımperııasy dáýirinde salynǵan, jazylyp-syzylǵan sýret-kartınalar qazaq halqynyń tarıhy, etnografııasy men mádenıetine tikeleı qatystylyǵy zerdelenýde. Sol qoldanbaly kórkem óner týyndylary ǵylymı turǵydan tuńǵysh ret qarastyrylyp, tarıhı jazba derekter men óner týyndylary salystyra zerttelý ústinde.
Jońǵar kúıregennen keıin Qazaq eli Sın ımperııasymen ǵasyrdan astam ýaqyt boıyna saıası-dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq jáne shekaralyq ister boıynsha tyǵyz qarym-qatynas ornatty. Osy kezeń týraly Qytaı muraǵattarynda asa qundy resmı tarıhı jazba derekter, qujattar molynan saqtalǵan. Sondaı-aq, hattalǵan tarıhı-mádenı kórkemóner eskertkishteri sanatynda Qazaq handyqtary tarapynan Sın ımperatorlarynyń ordasyna arnaıy jiberilgen keıbir elshilerdiń, rýbasylar men olardyń áıelderiniń, qarapaıym qazaq sharýalary, t.b. týraly tarıhı-etnografııalyq qundylyǵy asa zor sýret-kartınalar kezdesedi. Bul baǵa jetpes eskertkishterdiń, kórkem óner týyndylarynyń edáýir bóligi Qytaı, Eýropa elderiniń murajaılary men kitaphanalarynyń sırek qorlarynda saqtaǵan. Sol jádigerlerdiń ishindegi biregeıi, jaýhary “Hasake gýn ma tý”, ıaǵnı “Qazaqtardyń Sın patshasyna sáıgúlik syılaýy” dep atalady. Sýrettiń túpnusqasy qazir Parıj qalasyndaǵy GIME – Shyǵys óneri murajaıynyń qorynda saqtaýly tur. Onyń fotokóshirmesin Almatydaǵy R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor M.Ábýseıitova 2004 jyly túsirip ákelgen.
“Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleriniń” II tomynda jarııalanǵan “Sın dáýiri sýretterindegi qazaqtar” atty maqalanyń “Djýzeppe Kastılonı salǵan “Hasake gýn ma tý atty sýret” dep atalatyn birinshi paragrafynda kórsetilgen. Osy arada sýret avtory týraly oqyrmandarǵa az-kem málimet bere ketsek deımiz. Djýzeppe Kastılonı (Giusseppe Castilione, qytaısha esimi Lan Shının) katolık mıssıoneri retinde 1715 jyly Qytaıǵa baryp, Sın patshasynyń saraı sýretshisi bolyp, sınniń úshinshi dárejeli laýazym shenin alǵan. Sınniń úsh patshasyna (Kansı, Iýnchjen jáne Sıanlýnǵa) qyzmet kórsetken. Onyń tarıhta atyn qaldyrǵan eńbekteri: 1) áıgili patshalyq saıabaǵy ári saraı kesheni – “Iýanmınıýandi” jobalaý jumysy sol sekildi “Jońǵar men Hýeıbýdy (Qashqarııany) tynyshtandyrý operasııalar”, “Sıanlýn buǵy aýlaýda”, “Júz arǵymaq”, osylardyń qatarynda “Qazaqtardyń Sın patshasyna arǵymaq syılaýy” da bar. Sýret týraly maqala avtorlardyń biri (B.Ejenhan) tarapynan bul sýret týraly “Abylaı han qatarly qazaq kósemderiniń Sın patshasy Sıanlýnǵa jibergen elshileri (1757 jyly) jáne olardyń Sıanlýnǵa aparǵan arǵymaqtary beınelengen” degen tujyrymdama jasalǵan. Bul jerde biz ózimiz tómende keltiretin tarıhı jazba derek kózderin eskermegendeımiz. Mysaly, joǵaryda keltirgen “Qazaqstan tarıhy” týraly derektemeleriniń ekinshi tomynyń 50-51 betterinde “...Abylaı Ámirsananyń jáne Jońǵar handyǵynyń dáýreni kelmeske ketkenin, óz irgesine joıqyn kúshtiń aqyry myqtap kelip jetkenin, endigi jerde Qazaq eliniń múddesin dıplomatııalyq joldarmen qorǵaý qajet ekenin túsindi. Sondyqtan Sın patshalyǵymen bitimge otyrý úshin jáne Qazaq-Sın arasyndaǵy shekara jer máselesin sheshý jolyn izdestirý úshin Sın patshasy Sıanlýnǵa óz elshilerin jiberdi. ...Sın patshasynyń jońǵarlardy janyshtaý armııasynyń oń qolbasshysy general Chjaý Hýeıdiń óz patshasyna jibergen málimdemesinde bylaı delinedi: “Abylaı... ...ótinish hatymen birge 4 arǵymaq syılap, Henszıgeer (Kenjeqara) qatarly jeti adamdy elshi etip, patshamen júzdesýge jiberipti. Budan tys ol elshi jiberip, syılyq retinde maǵan da arǵymaq bergen eken”.
Kórip otyrǵanymyzdaı, general óziniń málimdemesinde patshaǵa syılyq retinde Abylaı hannyń 4 arǵymaq jibergenin, jeti elshiniń sanyn, aty-jónin anyq kórsetken. Al, “Hasake gýn ma tý” sýret-kartınasynda 3 arǵymaq, úsh elshi jáne eki qyzmetshi beınelengen. “Hasake gýn ma tý” sýret-kartınasynda beınelengen bul elshilerdiń 1757 jyly Sın ımperııasyna Abylaı han jibergen elshiler emes, 1758 jyly Tashkent shaharynan Tóle bıdiń Sın ımperatory Sıanlýnǵa jibergen elshileri ekendigin tolyq dáleldep turǵandaı. Olar Sıanlýn patshaǵa “beretin syılyq retindegi 3 bólik at” alyp barǵan Tóle bı uly Jolan (bas elshi), Pusyrman bı jáne Meńnııaz qoja ekendigi kúmán keltirmeıtindeı.
“Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri” “Sın patshalyq dáýiriniń muraǵat qujattary” serııasynyń III tomynda jarııalanǵan №10 qujattaǵy Amban Fýdeniń (Sın ımperatorynyń generaly) óziniń áskerin bastap Qazaq jerine baryp, Qasaqshırany tutqyndaý isin oryndaı almaǵandyǵy jáne patshamen dıdarlaspaq bolǵan qazaq jáne hýeıszı (otyryqshy musylman) elshilerin qorǵap ákele jatqandyǵy týraly manchjýr tilinde jazǵan 1758 jylǵy 5 qyrkúıektegi málimdemesindegi myna joldar sózimizge mysal bola alady. “Men, patshanyń quly Fýde, osy málimdemeni jazyp jiberdim. Patsha aǵzam tómendegi aıtylǵan is týraly habar alǵaı. Jaqynda men, patshanyń quly, Mońǵoldaı men Heshan qatarlylardy Batys bólik qazaqtarǵa jibergen kezimde olarǵa egjeı-tegjeıine deıin túsindire otyryp mynadaı tapsyrma bergem: “Sender Batys bólik qazaqtarǵa barǵannan soń, eger Qasaqshıranyń sonda ekendigin anyqtasańdar, onda ony qaıtseńder de tutqyndap, aıdap ákelińder. Al eger ol rasynda da ol jerde bolmaǵan jaǵdaıda, sender mindetti túrde Tóle bı (mátinde Tıliai) men Tileýke (mátinde Teliuke) qatarlylardy ózderińmen birge ertip kelińder”, – deıdi de, “Ábiliz han men barlyq batyr, qojalar biraýyzdan: “Sizder aıtqan opasyz qaraqshylar shynynda da bizge kelmegen. Eger olar bizde bolsa, biz olardy qalaısha sizderden jasyryp alyp qalmaq edik! Bizdiń osy Qazaq jerindegi bolyp jatqan barlyq ister Tóle bıdiń basshylyǵymen sheshiledi. Erteń Tóle bıdiń ózi osynda kelmek. Erteń biz bas qosyp aqyldasqannan keıin sizdermen kezdesip, bir kelisimge keleıik” degendi aıtty”.
Sonymen “Ábiliz, Tóle bı, Qoıgeldi jáne Sasyq bı aqyldasa kelip, Tóle bıdiń uly Jolan, Hangeldiniń atalas baýyry Pusurmandy elshi etip jiberip, bizdiń atymyzdan patshamen dıdarlasyp kelsin degen sheshimge keldik. Olar ózderimen birge patshaǵa beretin syılyq retindegi 3 bólik at pen ambanǵa (generalǵa) beretin syılyq retindegi 1 bólik atty aparmaq”, – degen derekten keıin elshilikke jiberetin úshinshi adamǵa Tashkent musylman otyryqshylarynyń bir basshysy, Qoja Moldashámshi de óz elshisin qosýdy ótinedi. Sóıtip, Meńnııaz Qojany attandyrady. Kartına-sýrettegi úsh adamnyń biri – bas elshi Tóle- bıuly Jolan bolsa, ekinshisi – Pusyrman bı, úshinshisi – Meńnııaz qoja ekeni esh shúbá keltirmeıdi. Qalǵan ekeýi qyzmetshileri bolsa kerek.
Bul aradaǵy negizgi aıtaıyq degenimiz, “Qazaqtardyń Sın ımperatoryna sáıgúlik syılaý sýret-kartınasynyń ıdeıasymen jasalǵan jańa ınterpretasııa ekenin aıta ketýdi paryz sanaımyz. Buǵan qosa sýrettiń fotokóshirmesinen kóshirmesin jasaǵan reprodýksııa” sýretshi Aseın Jumabekov, joba jetekshisi Erbolat Tólepbaı ekenin de aıta ketken jón. Tarıhı derekterde ártúrli pikirler bolyp jatady. Biraq onyń bárin qolymen qoıǵandaı, úzildi-kesildi Abylaı hannyń, bolmasa ne Tóle bıdiń elshileri deýge kelmeıdi dep topshylaımyz. Sońǵy aıtarymyz, búgin Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda tusýkeser rásimi ótkizilgeli otyrǵan “Qazaqtardyń Sın ımperatoryna sáıgúlik syılaý” sýret-kartınasyn ol zamandaǵy qazaq jurtynyń sózin sóılep, bılik aıtqan, kórshi memlekettermen qaıtsek qarym-qatynasty jaqsartyp, bereke-birlikte halqymyzdy saqtap, urpaǵymyzdy alańsyz ósiremiz degen uly tulǵalardyń kórshi memleketke jibergen elshileriniń jıyntyq beınesi desek, utylmaımyz. Tarıh kóshi qıly kezeńderde qaıtalanyp otyrady. Dál sol Abylaıhan men Tóle bı zamanyndaǵydaı elshilik jiberip, el bıligin bekitý búginde de jalǵasyn taýyp otyrǵanyna kýá bolýdamyz.
Baqyt EJENHAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory,
Seıtqalı MADÝAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.