DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Osydan bir apta buryn Polsha memleketiniń basshysy qyzmetin atqarýshy, Polsha seıminiń tóraǵasy Bronıslav Komorovskıı kezekten tys prezıdent saılaýy 20 maýsymda ótetinin, ekinshi týr qajettigi týsa, 4 shildede ótetinin jarııalady. Polıaktar jańa prezıdentin tańdaıdy Búkil álem jurtshylyǵy keńinen habardar bolǵan Polsha prezıdenti Leh Kachınskııdiń avıaapattan qaza tabýynan keıin bul elde kezekten tys prezıdent saı­laýy ótetin bolyp otyr. Jalpy, kezekti pre­zıdent saılaýy da bıylǵy kúzde ótýge tıis edi. Oǵan da daıyndyq naýqany keńinen bas­talyp ketip, kúreske túsetinder tizimi belgilenip qalǵandaı-tyn. Biraq Kachın­skıı­diń qazasynan keıin jaǵdaı birshama ózgergeni bar. Áńgime mar­qumnyń ózi sol saılaý naýqanyna qatyspaq bolǵandyǵy emes, jańa úmitkerler paıda bolyp, buryn­ǵylardyń keıbireýleri ekinshi kezekke ysyrylǵandaı. О́tken jyldyń aıaǵynda-aq bul eldegi belgili qaıratkerlerdiń qaısysynyń múmkindigi qandaı ekeni jóninde saýaldamalar júr­gizilgeni bar. Alǵashynda premer-mınıstr Donald Týsk saılaýǵa túser bolsa, báıgeni shappaı alady degen tujyrymdar jasalǵan. Kóp qaıratkerler onymen taıtalasqa túsýge taısaqtaǵandaı bolyp, óz nıetterin bildire qoımap edi. Kenetten Týsk saılaýǵa túspeı­tinin málimdep, sodan keıin úmit­kerler sany kúrt kóbeıgen. Árıne, jeke qaıratkerlerdiń bedelderi de aıryqsha ról atqa­rady. Sóıtse de saılaýda partııa­lardyń yqpaly kúshti. Jurt óz partııalarynyń ókiline daýys beredi. Qazirgi úmitkerler arasynda sol bıliktegi “Azamattyq plat­forma” partııasynyń ókili, seım spıkeri, sondaı-aq el basshysy qyzmetin atqarýshy Bronıslav Komorovskııdiń reıtıngi joǵary bolyp tur. Saýaldamalarǵa qara­ǵan­da, ol marqum Kachıns­kııdiń “Quqyq jáne ádilettilik” par­tııasynyń ókilinen eki jarym ese daýysty kóp jınaıtyn kórinedi. Áńgime sol partııalarda. Belgili dárejede “Azamattyq platfor­mamen” beldesýge sol “Quqyq jáne ádilettilik” partııasy ǵana qaý­qarly. Biraq bul partııa da báı­gege kimdi qosaryn tolyq aı­qyndaı almaı otyr. Qısynǵa qa­ra­ǵanda, marqum Leh Ka­chın­skııdiń syńary, burynǵy pre­mer-mınıstr Iаroslav Ka­chın­skıı la­ıyq sııaq­ty. Biraq onyń reı­tıngi qazir aı­tar­lyq­taı jo­ǵa­ry emes kórinedi. Oǵan da ózi kináli eken. Ol óziniń syńary – Leh Ka­chınskııdi Krakovtaǵy korolder men ulylar qorymyna jerleýdi talap etip qasarysyp otyryp alsa kerek. Al halyqtyń kóp bóligi qatardaǵy qaıratker Kachınskııdi Adam Mıskevıch, Iýzef Pıl­sýdskıı, Tadeýsh Kos­tıýsh­komen qatar qoıǵandy qalamaı, endi sony talap etken Iаroslavtan da kóńili qalǵandaı. Sondyqtan onyń saılaýǵa túsýi ekitalaı. Sóıtip, biraz jurttyń piki­rinshe, aldaǵy saılaýda jeńiske jetedi degen Bronıslav Komorov­skıımen kim taıtalasady degende, jeke-dara bir tulǵa ańǵaryla qoımaı tur. Biraq partııalar, jeke qaıratkerler saılaýdan syrt qalmaıdy. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, sporttyq tilmen aıtqanda, júldeli oryndar da jaman emes. Sodan da partııalar óz adamdaryn báıgege qospaı tura almaıdy. Kóp partııalardyń saılaýǵa qatysatyndyǵynan da alǵashqy týr Polsha prezıdentin anyqtaı qoımas, B.Komorovskııdiń birden 50 paıyzdyq mejege jetýi qıyndaý bolar. Al jeke bir adammen tússe, onyń jóni bólek. “Quqyq jáne ádilettik” partııasynyń ókilinen basqa, konservatorlardan Iаnýsh Korvın-Mıkke, sentrısterden Tomash Nalench, sharýalar partııa­synan Valdemar Pavlıak júldeli oryn úshin kúreske qosylatyn kórinedi. Ataqty “Solı­darn­ost­tyń” kósemi Leh Valensa da taǵy bir táýekelge barmaq oıda degen sóz bar. Olardyń báriniń de sońynan eretin jurt bar. Sondyqtan da polıaktar jańa prezıdentin 20 maýsymda emes, 4 shildede aıqyndaıtyn bolar. Aıatolla Hameneı: ıadrolyq qarýdy ıemdený – haram Vashıngtonda ótken ıadrolyq qaýipsizdik sammıtine balama retinde Tehranda ótken “Atom qýaty – jurttyń bárine, ıadrolyq qarý – eshkimge” degen konferensııada Iran Islam Respýblıkasynyń rýhanı kósemi aıatolla Álı Hameneı osylaı dedi. Jón aıtylǵan sóz, ıadrolyq qarýǵa berilgen jaqsy sı­pat­tama. Osynaý sı­­pattamany Iran­nyń ózi, onyń bas­shy­lyǵy ustanar bolsa, álemdegi ıadro­lyq ahýal aı­tar­lyqtaı saýyǵar edi. Sóz júzinde olardyń sol atom qýatyn beıbit maqsatta paıdalanamyz degenmen, is júzinde oǵan kereǵar áreketterge baryp otyrǵany jurttyń bárine belgili. Jeke memleketter emes, bul eldiń Halyqaralyq atom qýatyn paıdalaný jónindegi agenttikpen (MAGATE) de til tabysa almaı júrgeni málim. Iаdrolyq qarý jó­nin­degi eń úlken daýdyń Iranǵa qa­tysty týyn­daǵanyna da biraz ýaqyt boldy. Álemniń jetekshi el­deri ony ke­lissózge, mámilege shaqyrady. Biraq Iranmen kelisý qıyn. Bul jaıynda talaı aı­tylǵan, talaı jazylǵan. Endi mynaý Tehranda ótken jı­ynǵa kelsek, onyń da parasatty qa­damnan góri búırekten sıraq shy­ǵarý, ortaq iske qalaı da qyr­syq tıgizý áreketi ekeni daýsyz. Aq nıetti adam, sara saıasatty kózdegen el osydan shamaly ǵana buryn ótken ıadrolyq derjavalar bas­shy­lyǵy bas qosqan jıynǵa – ıadro­lyq qarýdy taratpaýdy maqsat etken úlken jıynǵa qatyspas pa edi, tipti basqalarǵa aıtar sózi bol­sa, sonda aıtpas pa edi deısiń. Joq, bular óıtpeıdi, álem jurt­shylyǵy qoldaǵan ıgi iske topyraq shash­qandy, aıaqtan shalǵandy qalaıdy. Bul jerde Vashıngtonda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte qandaı sóz bolǵany, ony álem jurtshylyǵy qalaı qabyl­da­ǵany jóninde jan-jaqty aıtyp jatýdyń ózi artyqtaý kórinedi. Ol ja­ıynda kóp aıtyldy, onyń úlken ke­zeńdik oqıǵa bolǵanyn jurt mo­ıyndady. Bul ıadrolyq qaýiptiń aldyn alǵandaı sharaǵa aınaldy. Oǵan 47 eldiń basshylary, halyq­ara­lyq uıymdardyń jetek­shileri qa­tysqandyǵynan da onyń she­shi­miniń baǵdarlamalyq máni joǵary. Tehrandaǵy basqosýǵa 60 eldi sha­qyrǵan eken, onyń 56-synan delegasııa kelipti. Memleket, ne úkimet basshysynan eshkim kel­me­gen, 14 el syrtqy ister mı­nıs­tr­le­rin jiberse, endi bir 10 el mı­nıs­tr­diń oryn­ba­sar­laryn jiberipti. Eý­­ropanyń elderi bul jıynǵa qa­tysýdy jón kór­megen. Osyǵan qa­rap-aq kon­fe­ren­sııanyń bedeli men deńgeıin ańǵarýǵa bolǵandaı. Árıne, Va­shıng­tondaǵy sam­mıt pen Te­hran­daǵy jıyndy sa­lystyrýǵa kel­meıtinin árkim-aq ańǵarar. Biraq Teh­ran­daǵy aıqaı sózdiń báseń bol­maı­tyny bul jı­ynnyń maqsa­ty­nan-aq aıqyn edi. Iran prezıdenti Mahmýd Ah­madınejad ıadrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń jarshylary ózderi ekenin, barlyq pále sondaı qarýlary barlarda ekenin, qaýip solardan týyndaıtynyn dáleldep baqty. Ásirese, AQSh-qa qatty shúılikti. Atom bombasyn birinshi qoldanǵan solar dep, olardy Halyq­ara­lyq atom qýaty jónindegi agent­tikten de shyǵaryp tastaýdy talap etti. Maqsat solaı bolǵan soń, jı­ynǵa qatysqandardyń birazy Irandy qoldap, qolpashtap sóı­ledi. Sırııa men Irak dele­ga­sııasy Iz­raıldi synap, ıadrolyq baǵ­darlamasy úshin Iranǵa qysym jasaýdy aıyptady. Irannyń kút­keni Reseı men Qytaıdyń qoldaýy edi. Reseı syrtqy ister mınıs­tri­niń orynbasary Sergeı Rıabov ıran­dyqtardy óz ıadrolyq baǵ­dar­lamasyna halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń senimin qalyptastyrýǵa shaqyrdy. Tek Qytaı syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Chen Gopınniń: “Iаdrolyq baǵdarlamasy úshin Iranǵa qosymsha sanksııa belgileýge Pekın qarsylyq bil­diredi”, degen sózi olarǵa unaǵany daýsyz. Tehrandaǵy ıadrolyq kon­fe­ren­sııa Irannyń halyqaralyq oqshaý qalýǵa qarsy áreketi ekeni belgili. Soǵan jete aldy ma de­gende, olardyń ózderi shimirikpeı úlken tabysqa jettik deıdi. Tipti bas­qa­daı jıyn ótkizýdiń jóni joq, ár­qashan Tehranǵa jınalý kerek de­gendi de aıtyp jiberdi. Al ıadro­lyq qaýipsizdik máselesin sheshý úshin úlken basqosý, jetekshi elder bas­shylary qatysatyn bedeldi jıyn kerek ekenin dáleldep jatý artyq.