Álemdik ekonomıka áldenip keledi

Dúnıejúzilik bank sarapshylary Ortalyq Azııa memleketteri ekonomıkasyn qaıta jandandyryp, ın­vestısııalyq ahýalyn jaq­sartyp kele jatqanyn aıtady. Byltyr bul el­derde shetel ınvestısııalarynyń jalpy aǵymy 21 mlrd dollardy qu­raǵan. Dúnıe júzin sharpyǵan in­detke qaramastan, Ortalyq Azııa el­deriniń ekonomıkasy jyldyq 3,5% ósimdi kórsetken. Syrtqy ınves­tısııa tartý jaǵynan bárinen oza sha­ýyp, alda kele jatqan О́zbekstan eken. finprom.kz málimetinshe, bıylǵy jyl qorytyndysynda О́zbekstan men Tájiks­tanda eń joǵarǵy ekonomıkalyq ósim bolady. Sarapshylar olardyń jyldyq ósimin 4,8% jáne 5,3% bolady dep boljap otyr. Odan keıingi ósim Qyrǵyzstanda – 3,8%. Al Qazaq­stannyń ekonomıkalyq ósimi 3,2% deńgeıinde artpaq.

Halyqaralyq qarjy sarap­shy­la­rynyń pikirinshe, korona­daǵ­da­rys­tan keıingi Ortalyq Azııa el­deriniń ekonomıkalyq ósýine shetel­dik ınves­tı­sııalar erekshe yqpal etedi. Son­dyq­tan qaı el bolsyn, ınves­tı­sııalyq tar­tymdylyǵyn saqtap qalýǵa tyrysý qajet.

Álbette, Ortalyq Azııa el­derin­de ınvestorlarǵa qolaıly orta qalyp­tasyp keledi. Salynǵan kapıtaldy eselep qaıtarýǵa bolatyn pozıtıvti faktorlar da munda jetkilikti. Atap aıt­qan­da, paıdaly qazbalar, saýda-sat­tyqtan tys sektorlardyń jańa na­ryǵy, makro­ekonomıkalyq tu­raq­tylyq, iri kólem­degi ishki naryq, ekonomıka salasyn damytýǵa baǵyttalǵan joǵary áleýet taǵy basqa da faktorlar sheteldik ınvestorlardy beıjaı qaldyrmasy anyq. Buǵan qosa arzan jumys kúshi de – ınves­­torlardy tartýdyń negizgi kilti.

Buryn koronadaǵdarysyna deıingi 2019 jyly da Ortalyq Azııa mem­le­ketterine salynǵan ınves­tısııa ózin ózi aqtap kelgen. Onyń qarqyny jalpy álemdik ekonomıkanyń damý deń­geıinen de asyp túsken, deıdi sa­rap­shylar. Naqtyraq aıtqanda, Orta­lyq Azııa memleketterine qu­ıyl­ǵan tikeleı shetelik ınvestısııa kólemi 10%-ǵa ulǵaıyp, 32,2 mlrd dollardy quraǵan. Al ol kezde dúnıe­­júzilik ekonomıkanyń jalpy ınvestısııalyq ahýa­ly bar-joǵy 3%-ǵa ǵana ósken. De­gen­men de byltyr koronavırýsqa baılanys­ty Ortalyq Azııa memleketterine quıylǵan jalpy tikeleı ınvestısııa 20,7 mlrd dollarǵa deıin qysqarǵan.

Qazirgi tańda Ortalyq Azııa memle­ketteri ınvestısııa tartý jaǵy­nan bir-birimen básekeles. Ár memleket ınves­torlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý jaǵynan jarysyp, barynsha ekonomıkalyq ahýa­lyn túzeýge talpynyp keledi. Ásirese О́zbekstannyń ınvestorlardy tartýdaǵy umtylysy erekshe. Ol 2019 jyly syrt­tyń qarjysyn tartý jaǵynan Ortalyq Azııa elderinde kóshbasshy bolyp keledi. Bul elde sheteldik ınvestısııa aǵymy bir jyldyń ishinde birden 2,3 esege ulǵaıyp, 4,2 mlrd dollardy quraǵan. Negizinen ınvestorlar О́zbekstannyń munaı óńdeý, óndirý jáne hımııa ónerkásibi salalaryna qarajat salǵan. Bul elge, ásirese Qytaı, Germanııa, AQSh, Reseı qyzyǵýshylyq tanytqan.

О́zbekterdiń jetistikke jetý «qu­pııa­syna» úńilgen sarapshylar ın­ves­tısııalyq klımatty jaqsartý ba­ǵytynda kóptegen sharany qolǵa alǵanyn aıtady. Investorlardyń kóńilin ózine aýdarǵan jumystardyń arqasynda ózbekter Doing business bıznesti jeńil júrgizý halyqaralyq reı­tın­ginde óz pozısııalaryn 7 saty­ǵa joǵary kóterip, 69-shy oryn­dy ıelengen. Reıtıng jasaý­shy­lar­dyń málimetinshe, О́zbek­stan tórt basty ındıkatordy jaq­sar­­týǵa baryn salǵan. Aıtalyq ak­sıo­nerlerdiń quqyn ke­ńeıtip, olardyń korporatıvtik sheshim­derdegi rólin kúsheıtken. Sondaı-aq salyqty jeńildetip, eki tó­lem­di bi­reýge qysqartqan. Trans­she­ka­ra­lyq saýda keńistiginiń keńeıýine jol ashyp, ımporttyq qujattarǵa degen talapty jeńildetken. Im­port­talatyn taýarlarǵa keden baj­dary men salyq salý máselesin rettep, tarıftik retteý sharalaryn da ońtaılandyra túsken.

Al óz elimizdegi ahýalǵa toq­tal­saq, Qa­zaqstan ekonomıkasyna quıylǵan ti­ke­leı sheteldik ınves­tısııa kólemi 2019 jyly aldyńǵy jyldan kóp óz­germegen. Degenmen de Qazaq eli reı­tıngtegi 28-shi orynnan 25-ke kó­te­rilgen. Bul da – jaqsy kórset­kish­terdiń biri. Deıturǵanmen, ınvestısııa tartý jaǵynan ózgelerden úırenerimiz kóp-aq.

Ortalyq Azııa memleketteriniń ın­ves­tısııalyq tartymdylyǵyn aıǵaq­taıtyn taǵy bir faktor – pandemııa men daǵdarys kezeńindegi jınaqtalǵan ınvestısııa kólemi. 2021 jyldyń 1 qańtardaǵy jaǵ­daı boıynsha mundaı ınvestısııa kólemi 6,7%-ǵa artqan. Bul ja­ǵy­nan Qazaqstannyń ósimi 3,6% bolsa, Tájikstandiki – 1,6%. Al ózbek­ter­di­ki – 29,8%.