Jeńis – 65
Tarıh qatparyna úńilsek, onyń qaıǵyly da qasıetti, qaharman betteriniń biri – 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyna oralmaı ketý múmkin emes. Otan úshin janyn pıda etken bozdaqtar eli men jerin qorǵap, eren erlikter jasady.
Osy jankeshti kúreste qolyna qarý alýmen qatar, óziniń óre-deńgeıin, biliktiligi men bilimin, rýhanı bıiktigin qosa jumsaǵan barlaýshylar haqynda sóz qozǵaýdyń mańyzdylyǵyn túsinsek kerek. Sol qaharmandarymyzdyń qatarynda Uly Otan soǵysy kezinde keńestik syrtqy barlaý da gıtlerlik Germanııa men onyń jandaıshaptaryn talqandaýǵa úlken úles qosty. Búgingi tańda Jeńis kúnin jaqyndatqan barlyq qaharman barlaýshylardyń atyn atap aıtýǵa áli de bolsa múmkindik joq. Olar urys alańdary men jaý tylyndaǵy qupııa kúreste Otanynyń bostandyǵy men táýelsizdigin abyroımen saqtap qalýda óz boryshtaryn ótedi.
Keńes barlaýshylarynyń jetistigin sıpattaı otyryp, “Barlaý óneri” kitabynyń avtory Alen Dalles keńes barlaýshylary izdep tapqan málimetter álem barlaýshylarynyń armany bolyp tabylatyn materıaldar qatarynda ekendigin aıtady. Bul dáıeksiz sózder emes. Germanııada keńes barlaý ortalyqtary belsendi túrde áreket etti. Sondaı-aq Italııadaǵy Mýssolını keńsesinde, Japonııada áskerı barlaýda is-qımyl júrgizdi. 1942 jyldyń mamyrynda Gıtler: “Bolshevıkter bizden bir ǵana jaǵynan – tyńshylyq jaǵynan myqty”, dep moıyndaǵan bolatyn. Gıtlerdiń jaqyn úzeńgilesteriniń biri Keıtel bul jóninde: “Shyǵystaǵy soǵys barysynda bizdiń agentýradan túsken derekter tek taktıkalyq aımaqqa qatysty boldy. Biz áskerı operasııalardyń damýyna yqpal etetin birde-bir málimet alǵan emespiz”, – degen.
Al keńes barlaýy soǵys jyldary qarsylastyń strategııalyq jospary men jaý týraly basqa da mańyzdy, senimdi jáne aldyn alý málimetterin tabýdy qamtamasyz ete aldy. Soǵys bastalǵannan keńes barlaýy basyp alynǵan aýdandarǵa derbes nemese partızan otrıadtary quramynda áreket etken jedel-barlaý otrıadtary men toptaryn engizýdi júzege asyra bastady. Bul toptardyń mindeti – qarsylastar tarapynan dıversııalyq aktilerdiń iske asyrylýy týraly barlaý derekterin tabý boldy.
Jaý tylynda jergilikti partııa-keńes organdary qurǵan partızan otrıadtarymen qatar chekıst-partızandar áreket etti. Sońǵylary munda barlaý jáne qarsy barlaý mindetterin oryndaý úshin jiberilip, Úlken jer men memlekettik qaýipsizdik organdarynyń “resmı” ókilderi bolyp tabyldy da, Ortalyqpen jedel sıpattaǵy júıeli jáne turaqty baılanysta boldy.
Solardyń qatarynda Ájiǵalı Jumaǵalıevti de ataýǵa bolady. Chekıst-partızan 1943 jylǵy jazda shuǵyl túrde Máskeýge shaqyrylyp, chekıst-barlaýshy retinde qajet qosymsha daıarlyqtan ótedi de, “Vostok” arnaıy taǵaıyndalǵan jedel-barlaý tobynda Túrkistan legıonynyń arasynda ydyratý jumystaryn júrgizip, ári qaraı bul adamdardy partızandar jaǵyna shyǵarý úshin áreket etti.
Ol kezde legıonerler vermahtyń tyl jaqtaǵy bóligin qamtamasyz etip, Ýkraınanyń Rovensk oblysy aýmaǵynda ornalasady. Biraq toptyń tapsyrma ornyna kelýi qarsańynda jaǵdaı ózgeredi, oń jaǵalyq Ýkraına, onyń ishinde Rovensk oblysy azat etilip, Túrkistan legıonynyń bóligi gıtler áskeriniń alys tylyna jiberildi.
Osyǵan baılanysty top tylǵa – maıdannyń basqa ýchaskesine qarsylas áskeriniń qarqyndy qozǵalysy men qaıta toptasýy júrip jatqan Kovel – Maloryto – Lıýmbol temir joly men Kovel – Ratno tas jolyna qarsylas týraly barlaý derekterin jınaý úshin jiberiledi.
Tapsyrmany oryndap, tylǵa oralǵannan keıin maıdan shebine jaqyndaǵanda “Vostok” chekıst-partızandaryn ÝUU (Ýkraın ultshyldar uıymy) qorshaıdy da, olar aýyr urysty qabyldaıdy.
Soǵys jyldarynda Jumaǵalıevpen birge jaý tylynda, biraq basqa otrıadta bolǵan chekıst-radıst Ivan Ivanovıch Bortnık ótken kúnderdi eske ala otyryp, bylaı deıdi: “Men onyń, Jumaǵalıevtiń, barlaýshylarynan olardyń komandıriniń tapqyrlyǵy men batyldyǵy bolmasa, bul urystyń olar úshin nemen tynary belgisiz ekendigi týraly estidim... Tún ortasynda kenetten ÝUU-lar shabýyl jasaıdy. Oqtar jan-jaqtan burshaqtaı jaýyp, mınalar jarylyp, tus-tustan aıanyshty daýystar estiledi. Mundaı qıyn jaǵdaıda abyrjyp qalý da qıyn emes, biraq urys kúrsilinde barlaýshy-partızandar birden komandırleriniń qatań da sabyrly daýysyn estıdi. О́z kúshiniń bir bóligimen Jumaǵalıev jaýap atys uıymdastyrady da, basqalaryn jaýdy aınalyp ótýge ózi ertip barady. Bir saǵat ótpeı-aq ÝUU-lar urys alańynda ózderi jaǵynan ólgenderdi qaldyryp, qasha jóneledi”.
Ájiǵalı Jumaǵalıev soǵys aıaqtalǵannan keıin de shet memleketterdiń barlaý nıetine qarsy turýda, ásirese, ıadrolyq polıgon ornalasqan Semeı oblysy aýmaǵynda MQK organdaryndaǵy jedel múmkindikterdi keńeıtýge úlken úles qosty.
1941 jyly Pavlodar pedagogıka ýchılıshesiniń úshinshi kýrsynan óz erkimen áskerge ketip, 1942-1945 jyldary Uly Otan soǵysynyń ártúrli maıdanynda soǵysqan barlaýshy qaharmandarymyzdyń biri – Káken Ábenov óziniń jaýyngerlik jolyn Máskeýden bastap, Baltyq jaǵalaýynda aıaqtaıdy. Reseıdiń Kalının, Smolensk, Pskov oblystaryn, Belorýssııa men Prıbaltıka respýblıkalarynyń aýmaǵyn azat etýge qatysqan.
1944 jyly qaza tapqan atqyshtar batalonynyń komandıri maıor Kolchanovtyń ornynda qalǵan K.Ábenov teń emes urysta “Dom lesnıka” hýtoryn (Latvııa) azat etedi. Sol úshin ol Qyzyl Juldyz ordenimen nagradtalady.
Beıbit ómirde de ardaqty ardagerimiz jas urpaqpen óz tájirıbesin bólisip, barlaýdyń qyr-syryn meńgertýden jalyqpaıdy. Keýdesin eshkimge bastyrmaǵan ór minezdi aǵamyzdyń erlik shejiresin tize bersek taýsylmaıdy.
Er-azamattarmen qatar sonaý aýyr jyldary tize qosyp, soǵys aýyrtpalyǵyn birge keshken áıelder de óz erlikterimen kópten kútken Jeńisti jaqyndatýǵa aıanbaı úles qosty. Solardyń qatarynda chekıst-partızan Tatıana Nıkolaevna Savarovskaıa da boldy. 1942 jyly Máskeýge radıster mektebine jiberilip, ony aıaqtaǵan soń memlekettik qaýipsizdik organdaryna qyzmetke túsedi.
Ári qaraı arnaıy daıyndyqty chekıst-radıst retinde ótedi. Osy qıyn kásipti tabandylyqpen, jaý tylynda derbes áreket etý kezinde qajet bolatyn radıotehnıkany jetik meńgerip, kiltpen shapshań jumys isteýdi ıgeredi. Ol atys, kedergiler men tosqaýyldardan ótý, ormandy jerlerde jol tabý daıarlyǵynyń tolyq kýrsynan ótedi.
Savarovskaıa maıdan shebiniń arǵy jaǵynda aýyr joldan ótti. Ol tapanshany qolyna sırek alsa da, onyń efırge jibergen núkteleri men syzyqshalary Ortalyqqa jetip, pýlemet taspasy ispetti Jeńisti jaqyndatty.
Biz el basyna qıyn-qystaý kún týǵanda aıbyny jáne aıbatymen qatar, zerdeliligi men alǵyrlyǵyn, aqyldylyǵy men alymdylyǵyn qosa jumsaǵan barlaýshy-qaharmandardyń biren-sarańyn ǵana tilge tıek ettik. Batyrǵa ǵana tán batyldyqpen óz elin jat jurtqa baǵynyshty etpeı, quldyqqa túsirmeı, bostandyǵyn qorǵap, týǵan jerine kóz alartqan jaýdy oısyratyp, qýyp shyqqan óresi bıik azamattarymyzdyń erligin únemi jadymyzda jattap, olardyń tarıhı taǵylymyn este ustaý – basty paryzymyz.
Muhamedııa SAǴYNBAI, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.