Kólik qyzmeti – ekonomıkanyń serpindi draıveri

Qazaqstan kólik salasyn jáne kólik dálizderiniń tranzıttik áleýetin damytý úshin zor kúsh-jiger jumsaýda. Biz bir­qatar salalyq baǵdarlamalardy iske asyr­dyq, salanyń quqyqtyq negizin qa­­lyp­­tas­tyrdyq. Kólik qyzmetterin kór­setýd­iń qolaıly básekelestik ortasy quryldy.

Búgingi tańda damyǵan ınfraqury­lym­dy eskere otyryp, Qazaqstan aýmaǵy arqyly 11 halyqaralyq tran­zıt­­tik dáliz, onyń ishinde 5 temir jol já­­ne 6 avtomobıl dálizi ótedi. Jibek jo­ly jo­basy qarqyndy damyp, Shy­ǵys pen Batys arasyndaǵy tran­zıt­­tik kó­­pir­­ge aınaldy, bul Qazaqstan eko­no­­mı­­ka­­synyń damýyna jańa serpin beredi.

Kólik – qashan da eldiń ekonomıka­lyq jáne saıası ómiriniń mańyzdy salasy. Qazaqstannyń orasan zor aýmaǵy, halyq tyǵyzdyǵynyń tómen­digi, eldi meken­der­diń bir-birinen alshaqtyǵy, álemdegi ın­te­grasııa men jahandanýdyń údemeli pro­sesteri bul salany eldegi damýdyń basym baǵyttarynyń birine aınaldyrady.

 

Temir jol kóligi

Otandyq temir jol salasynyń ǵa­syr­­­dan astam tarıhy bar. Osy kezeń­de temir ­jol tek el aýmaǵynda ǵana emes, sonymen qatar odan tys jerlerde de jo­laý­shylar men júk tasymalyn jú­zege asyrý boıynsha mańyzdy mem­le­kettik mindetterdi qamtamasyz etti.

Sońǵy jyldary sala aıtarlyqtaı damýǵa qol jetkizdi: 2 myń shaqyrymnan asa jańa temir jol ýchaskeleri salyndy, kólik-logıstıkalyq ortalyqtar jedel qarqynmen salynýda, otandyq jáne sheteldik júk jóneltýshiler úshin jańa tartymdy baǵyttar qurylýda.

Qazaqstannyń táýelsizdik jylda­ryn­­da mynadaı temir jol jeli­­leri sa­­lyn­dy: 2001 jyly uzyndyǵy 184 km Aqsý – Degeleń temir jol je­lisi sa­­lyndy, ol Pavlodardy Semeı­­men baı­­­lanystyrdy; 2004 jyly Qos­­ta­naı jáne Aqtóbe oblystaryn jal­ǵ­a­ǵan uzyn­dyǵy 402 km Hromtaý – Al­tyn­sarın temir jol jelisi salyn­dy; 2008 jyly Shyǵys óńiriniń biryń­ǵaı temir jol ınfraqurylymyn qalyptas­tyrǵan uzyndyǵy 151 km Shar – О́ske­men temir jol jelisi salyndy.

Joǵaryda kórsetilgen temir jol jelileri eldiń temir jol jelisin ońtaı­lan­dyrýǵa jáne Reseı Federasııasy­nyń shekarasyn kesip ótý qajettiliginsiz el óńirleri arasynda tasymaldaýdy júzege asyrýǵa múmkindik berdi.

– 2012 jyly Qazaqstannyń batysynan Túrikmenstan men Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna deıin tikeleı marshrýtty qamtamasyz etetin uzyndyǵy 146 km Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Túrikmenstanmen mem­lekettik shekarasy temir jol jelisi salyndy.

– 2012 jyly uzyndyǵy 293 km Jeti­gen – Qorǵas temir jol jelisi salyn­dy, bul Qazaqstannyń tranzıt­tik áleýe­tin arttyrýǵa baǵyttalǵan, Qytaı­dan Qazaq­stannyń ońtústik óńir­leri men Ortalyq Azııa elderine deıingi qa­shyq­tyqty 550 km qysqartýǵa múm­kindik berdi.

– 2015 jyly uzyndyǵy 214 km Arqalyq – Shubarkól temir jol jelisi salyndy, bul Ortalyq Qazaqstannan sol­tústik óńirlerge deıingi qashyq­tyq­ty 540 km qysqartty.

– 2016 jyly uzyndyǵy 1 036 km bolatyn Jezqazǵan – Beıneý temir jol je­lisi salyndy, bul Qytaıdan Eýropa­ǵa de­ıingi qashyqtyqty 1 200 km-ge qysqartty.

– 2016 jyly uzaqtyǵy 14 km Bor­jaq­ty – Ersaı temir jol jelisi salyn­dy, bul Quryq perspektıvalyq por­tyn temir jol magıstralimen baılanystyrdy.

– 2017 jyly «Nurly jol» mem­le­kettik baǵdarlamasy aıasynda uzyndyǵy 110 km Almaty – Shý ýchas­kesinde ekin­­shi joldar salyndy, bul jeli jet­­kizý merzimderin qysqartý jáne tıi­­sin­­she kólik shyǵystaryn azaıtý ese­bi­nen shet­eldik júk jóneltý­shiler úshin qazaq­standyq baǵyttyń tartym­dylyǵyn arttyrdy.

Táýelsizdik jyldary salynǵan temir­ jol qatynastary temir jol jelisin oń­taı­landyrýǵa múmkindik berdi jáne el­diń júk tasymalyn qysqartty, osy­laı­sha júk jóneltý­shiler úshin kólik shy­­ǵyn­daryn aıtar­lyqtaı únemdedi. Bul tizimde Dosjan temir joly aksıo­ner­­lik qoǵamy paıdalanatyn Shar – О́s­ke­m­en temir jol ýchaskesi erekshe oryn ala­dy. 2005 jylǵy naýryzda Úk­i­met qaý­ly­sy bo­ıynsha qurylǵan ak­sıo­­ner­lik qoǵam óz fýnksııalaryn 15 jyl­dan asa ýaqyt tabysty júzege asyryp keledi.

Atalǵan temir jol ýchaskesiniń ashylýy jol júrý kezindegi tehnologııalyq ýaqytty edáýir qysqartty, sonymen qatar Reseı Federasııasymen she­kara­dan ótý kezinde qajet bolatyn qosymsha kedendik jáne she­kara­­lyq rásimderdi aınalyp ótip, júk­terdi mejeli oryndarǵa jetkizýdi jeńil­detti. Bul rette júkterdi jetkizý mer­zimi 12-14 saǵatqa deıin qysqardy. Osy­laı­sha, jańa temir jol ýchaskesi Shyǵys Qazaq­stannyń iri temir jol tora­byn Reseı aýmaǵyn aınalyp ótip, ti­keleı qaty­naıtyn «Túrksib» tran­zıt­tik magıstra­limen baılanystyrdy.

Shar – О́skemen temir jolyn paıdalaný 2009 jyly bastaldy. 2018 jyl­dyń basynan bastap turaqty negiz­de konteınerlik tasymaldar júzege asyrylýda.

Barlyq tasymaldaý prosesi jáne temir jol ýchaskesin paıdalaný «QTJ» UK» AQ jáne onyń qurylymdyq bólimsheleri – «QTJ-Júk tasymaldary» jáne «Magıstraldyq jeli dıreksııasy» fılıalymen tyǵyz ózara is-qımyl kezinde júzege asyrylatynyn atap ótý qajet.

Shar – О́skemen temir jol ýchaskesi – búgingi tańda tehnıkalyq jabdyqtalý jaǵynan Qazaqstandaǵy aldyńǵy qa­tar­ly temir jol ýchaskeleriniń biri. Munda tehnıkanyń eń zamanaýı jetis­tikteri engizilgen.

Tasymaldaý qaýipsizdigin qamtama­syz etý maqsatynda ýchaskedegi po­ıyzdar qozǵalysyn basqarý «Dıalog» mıkroprosessorlyq ortalyqtandyrý júıesin paıdalaný arqyly júzege asyrylady. Bul – avtomatty baqylaý­dy jáne tasymaldaý qaýipsizdigin qam­tama­syz etetin qurylǵylar kesheni.

Shar – О́skemen ýchaskesinde joǵa­ry teh­nologııalarmen jumys isteı­tin bilikti qyzmetkerler – osy kásip­oryn­­­nyń tabysty jumysynyń negizgi kepili. Búginde óndiristik kórset­kish­terdi jaq­sartý úshin barlyq jaǵdaı ja­sal­ǵan. Uıymdyq qurylymnyń bar­lyq deńgeıinde ákimshilikten óndi­ris­tik personalǵa deıin ujymdyq shart­ta kózdelgen áleýmettik paket qamta­ma­syz etiledi, sondaı-aq adal eńbekti yntalandyrý júıesi jumys isteıdi.

Buǵan qosa, damý strategııasyn iske asyrý jáne uıymnyń tıimdi qyzmetin qamtamasyz etý maqsatynda árbir qyz­­metker úshin yntalandyrý júıesi en­gizilgen. Demek, sońǵy eki-úsh jyl­daǵy oń nátıjeler kompanııanyń durys ba­ǵytta kele jatqanyn baıqatady.

Bolashaqta júk aınalymynyń jyl saıynǵy ósimi, sáıkesinshe tasymaldardan túsetin tabys ta ulǵaıady dep boljanýda. Bul birinshi kezekte kompanııanyń Úkimet aldyndaǵy oblıgasııalyq jáne kredıttik min­det­temelerin ýaqtyly oryndalýyn qamtamasyz etýge, sondaı-aq aktıv­terdi jańǵyrtýǵa, temir jol kóligi salasynda jańa tehnologııalyq sheshim­der­di engizýge jáne  belgili bir shyǵys­tardy óteýge múmkindik beredi.

 

Avtomobıl kóligi

Qazaqstannyń teńizge tikeleı shyǵý­ǵa múmkindigi joq ekenin eskersek, avto­kólik baǵyty Eýropa men Azııany syrtqy saýdamen qamtamasyz etýdegi asa mańyzdy sala ekenin ańǵarýǵa bolady. Qazir elimiz halyqaralyq avtomobıl tasymaly aıasynda 42 ekijaqty úkimetaralyq kelisimge qol qoıǵanyn aıta ketken oryndy. Nátıjesinde, res­pýblıka aýmaǵynda halyqaralyq júk tasymalyn 7,6 myńǵa jýyq kólik pen 370 kompanııa júzege asyryp jatyr.

Jolaýshylardy turaqty túrde tasymaldaý isi 2684 baǵytta júzege asyrylyp, avtobýs parki 15 myńnan asa kólikpen qamtylǵan. Bul salada 1 myńǵa jýyq tasymaldaýshy jumys istep júr. Eskirgen avtobýstardyń úlesi 46%-ǵa qysqartyldy. Buǵan qalalyq avtobýs parkin jańartýǵa baılanysty memlekettik qoldaý sharalary yqpal etti. Atap aıtqanda, jeńil lızıngtik baǵdarlama arqyly 2018-2020 jyldar aralyǵynda respýblıkalyq bıýdjetten 57,2 mlrd teńge bólinip, 8 óńirde 1618 avtobýs satyp alyndy. So­ny­men qosa habarlama berý tárti­bi­niń en­gizilýi taksı qyzmetindegi resmı ta­sy­mal­daýshylardyń sanyn 5353-ke deıin arttyrýǵa múmkindik berdi. Elimizde jergilikti atqarýshy organ­dardyń tizimine engizilgen 38 avtovokzal men 113 avtostansa jumys isteıdi.

Bıyl Kólik qujattaryn basqarýdyń biryńǵaı júıesi tájirıbelik maqsatta iske qosylǵanyn aıta ketý kerek. Bul júr­­gizý­­shilerine kólik qujattaryn ózi­­­men bir­ge alyp júrýge qatysty rá­sim­­­der­­di oń­­taı­landyrýǵa múmkindik beredi.

 

Teńiz kóligi

Sý kóligi salasyndaǵy qyzmet túr­lerin Kaspıı teńizinde Aqtaý jáne Baýtıno porttarynda «Qazaqteńiz­kó­lik­­­floty» otandyq keme qatynasy kom­­panııasy, ishki sý joldarynda mı­­nıstr­­likke qarasty «Qazaqstan sý jol­­­dary» kásiporny, Pavlodar jáne Aty­raý ózen porttaryndaǵy uıymdar, son­­daı-aq jeke keme ıeleri usynyp keledi.

Qazir Aqtaý teńiz porty Kaspıı teńiziniń júk aǵyndaryn qalyptas­ty­ryp, tıeýde jetekshi oryndardyń birin alady. 2003-2005 jyldary port aılaqtaryn qaıta jańartý boıyn­sha jumystar júrgizildi. Bul 13 myń ton­nany quraıtyn tankerlerdi qabyl­daý­ǵa múmkindik berdi. 2015 jyly «Aqtaý portyn soltústik baǵyt­ta keńeıtý» jo­basy sheńberinde 3 qur­ǵaq júk ter­mı­nalynyń qurylysy aıaq­ta­lyp, ná­tı­­jesinde porttyń ótkizý qabi­leti sha­mamen 21 mln tonnany qurady.

Baýtıno porty Túpqaraǵan shyǵa­na­ǵynda ornalasqan jáne Kaspıı teńizi­niń qazaqstandyq sektoryn ıgerý sheń­berinde teńiz operasııalaryn júrgizý bazasy retinde qyzmet etedi. Teńizde júzý qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etý maqsatynda 2007 jyly Keme­ler qozǵalysyn basqarý júıesi paı­dalanýǵa engizildi. Bul 20 mıl radıýs­ta kemelerdiń qozǵalysyn baqylaýǵa jáne jylyna 5 myń kemege deıin qam­tamasyz etýge jol ashady.

«Nurly jol» memlekettik baǵdar­la­masyn iske asyrý sheńberinde 2015-2018 jyldary qýaty jylyna 6 mln tonna júk qabyldaýǵa qaýqarly Quryq portynda parom keshenin salý jo­ba­sy iske asyryldy.

2016 jyly Quryq portynda qýaty 4 mln tonna temir jol paromdyq termınaly iske qosylyp, onyń qyz­meti 2017 jyly bastaldy. Júkterdiń negizgi nomenklatýrasyn munaı ónim­deri (gaz­oıl), halyq tutynatyn taýar­lar, hımıkattar, jabdyqtar men metall ónimderi quraıdy.

2018 jyly Quryq porty quryly­sy­nyń ekinshi kezeńi aıaqtalyp, dońǵa­laqty tehnıkany óńdeýdi qamta­masyz etetin qýaty jylyna 2 mln avto­­mo­­­bıl paromdyq termınaly salyn­dy. Nátıjesinde, otandyq teńiz port­­tary­­nyń ótkizý qabilettiligi 27 mln tonnaǵa jetti. Búgingi tańda Qazaq­stan­nyń mem­lekettik teńiz keme tizi­min­de 300-den asa keme tirkeldi, onyń ishinde 9-y – saýda kemesi. Bul rette 10 jyl buryn barlyǵy 80-aq keme bol­ǵanyn eske sala ketken artyq bolmaıdy.

Otandyq flottyń Kaspıı naryǵyna kirýi «Qazaqteńizkólikfloty» ulttyq teńiz tasymaldaýshysy qurylǵan kezden (1998 jyl) bastaldy. Osy kom­panııanyń negizgi qyzmeti ulttyq teńiz saýda flotyn damytýǵa baǵytta­lyp, bul elimizdegi sý kóligi salasyn álemdik kólik júıesine ıntegrasııalaýǵa jol ashty. 2013 jyly qazaqstandyq flot júk kóterý qabileti 5 myń tonna bolatyn eki qurǵaq júk kemeleri­men tolyq­tyryldy. 2017 jyly júk kóterim­diligi 7 myń tonnany quraıtyn taǵy 2 qurǵaq júk kemesi sýǵa túsirildi.

Qazir joǵaryda atalǵan kemeler Kaspııde qurǵaq júkterdi tasymal­daýdy júzege asyryp, sondaı-aq Aqtaý jáne Baký porttary arasyndaǵy kon­teınerlerdi tasymaldaý boıynsha fı­der­lik jelige tartylǵan. Sondaı-aq ashyq teńizderde 115 myń tonnaly Aframax tıpti 2 tanker jumys istep keledi. Sońǵy on jylda kemelerdegi ekı­­pajda Qazaqstan azamattarynyń úlesi úsh esege ósip, 73%-dy jáne ko­man­­d­alyq quram deńgeıinde 29%-dy qurady.

2012 jyly Qazaqstan-Brıtan teh­nı­kalyq ýnıversıteti janynda teńiz­­shiler daıarlaýda halyqaralyq deń­geı­de júzege asyratyn Qazaqstan teńiz aka­demııasy ashyldy. Akademııaǵa jetek­shi golland teńiz mektebiniń oqy­tý­­shy­lary tartyldy. Qurylǵan sát­ten bas­tap atalǵan akademııada keme­degi bas­shy­lyq quramynyń 111 mamany daıar­landy. 2015 jyly Qazaqstan teńiz­shisiniń jeke kýálikterin berý bas­ta­lyp, bul teńizshilerge sheteldik port­tar­daǵy jaǵalaýǵa shyǵýǵa múmkindik berdi.

 

О́zen kóligi

2004 jyly keme qatynasyn qamta­masyz etý maqsatynda Ertis ózeni­niń qazaqstandyq bóliginde qurylysy 1978 jyly bastalǵan Shúlbi keme shlıýzi paıdalanýǵa berildi. 2005 jyly Jaıyq-Kaspıı kanalyn qaıta qurý jobasy aıaqtaldy. 2012 jyly úzdiksiz paıdalanýda bolǵan jáne ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń basynda jabdyqtary bar 50 jyldan astam ýaqyt bolǵan О́skemen jáne Buqtyrma shlıýzderin qaıta jańartý jobasy aıaqtaldy. Nátı­jesinde, Ertis, Jaıyq-Kaspıı jáne Ile-Balqash basseınderindegi paıdalanylatyn keme qatynasy sý joldarynyń uzyndyǵy 3,5 myń shaqyrymnan 4 myń shaqyrymǵa deıin ulǵaıyp, júk tasymaldaý kólemi 132 myń tonnadan 1,2 mln tonnaǵa deıin ósti.

Osy oraıda Qazaqstan Halyqara­lyq teńiz uıymynyń (IMO) múshesi sanalatynyn, sol sekildi IMO jáne Halyqaralyq eńbek uıymy arqyly qabyl­danǵan 12 negizgi konvensııaǵa qo­sylǵanyn aıta ketken jón. Byltyr Mem­leket basshysy «Keme qatynasy tý­ra­ly kelisimdi ratıfıkasııalaý týra­ly» Zańǵa qol qoıǵan edi. Bolashaqta keli­sim normalaryn eskerip, ózen tasy­mal­darynyń kólemin jylyna 1,5 mln tonnaǵa deıin jáne tranzıt tasyma­lynyń kólemin jylyna 250-300 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparlanýda.

 

Berik QAMALIEV,

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri