Janyńdy júz sezimge bóleıtin teatr atty tylsym da tańǵajaıyp, syrly da sıqyrly óner ordasynda kimder oınamady deńiz! Búkil sanaly ǵumyryn teatrǵa, sahnaǵa arnaǵan qanshama óner sańlaqtarynyń qaıtalanbas aıshyqty ónerleri áli kúnge deıin jadymyzda saırap turǵandaı.
Osy oraıda Qazaq KSR-niń halyq ártisi atanǵan erekshe talant ıesi Seıfolla Pirimuly Telǵaraev týraly sóz ete otyryp, onyń jeke ómirine qatysty tyń derekterdi de oqyrmanǵa usynbaqpyz.
Toǵysqan taǵdyrlar
On jetige endi tolǵan balań jigit 1927 jyly Qyzylordadan Almatyǵa arman qýyp kelgen-di. Ásem qalany unatqany sonsha – kúni boıy kóshe kezýshi edi. Birde keshke qaraı Saýda kóshesiniń (qazirgi Jibek joly) boıymen qydyrystap kele jatyp, qolmen bir japyraq qaǵazǵa jazylǵan habarlandyrýǵa kózi túsedi. Onda «toǵyz jyldyq mektep-ınternatta Kamal Qarmysuly men Kúlásh Beıisova konsert kórsetedi, án salady» dep jazylǵan. Astynda bastalatyn ýaqyty da jazylǵan. Saǵatyna qarap edi, ýaqyt taıap qalypty. Jyldamdata solaı qaraı bettedi.
Mektepke jınalǵandardyń deni jasóspirimder eken. Biren-saran úlkender de baıqalady. Sálden soń shymyldyq retinde eki ushyn baılap qoıǵan mata aıqara ashyldy da oıyn-saýyq bastaldy. Aldymen Asqar Toqmaǵambetovtiń «Eki zań» pesasyna negizdelgen qoıylym kórsetildi. Onda Kúlásh qyzdyń, Kamal jigittiń rólin oınady. Sońynan Kúlásh pen Kamal kezek-kezek án saldy.
Jastardyń ónerine tánti bolǵan Seıfolla konsertten soń ile-shala ekeýimen kezdesip, tez-aq til tabysyp ketedi. Dál osy kúni bastalǵan tanystyq ári qaraı tamyryn tereńdete tústi. Bertin kele olar ajyramas dos, joldas bolyp, ónerdegi ózektes, úzeńgiles áripteske aınaldy. 1972 jyly Kamal dosy 60 jasqa tolǵanda Seıfolla «Sosıalıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaqstan») gazetine «Talant tabıǵaty» (22 sáýir, 1972 jyl) degen taqyryppen úlken maqala jazyp, óziniń biraz syryn aqtardy. Degenmen bul maqalada aıtylmaı qalǵan jaılar az emes edi.
1927 jyly Almaty qalalyq komsomol uıymy «Jumysshy jastar teatry» (TRAM) dep atalatyn Búkilqalalyq jastar úıirmesin uıymdastyrady. Úıirmege ónerden habary bar, azdy-kópti shyǵarmashylyq tájirıbe jınaqtaǵan, osyǵan deıin ártúrli mektepterden ótken, erekshe darynymen tanylǵan ónerpazdar tartyldy. Onyń alǵashqy músheleri bolyp bolashaq Qazaq ulttyq teatrynyń ártisteri Qapan Badyrov, Kúlásh Beıisova (Baıseıitova), Kamal Qarmysov, Seıfolla Telǵaraev qabyldandy.
Mine, osy kezden bastap Seıfollanyń teatr, sahna, kórermen týraly túsinigi qalyptasa bastady, alǵashqy sátten-aq «óner» degen qudiretti kúshke ańsary aýyp, bar yqylasymen den qoıady.
Rejısserlikten –
akterlikke
«Jumysshy jastar teatry» eki-úsh jyldyń bederinde kórermenderine kádimgideı-aq tanylyp qaldy. Onyń músheleri de eseıe tústi. О́zindik birshama tájirıbe jınaqtap, sheberlikterin shyńdap, akterlik daǵdylaryn jetildire bilgen kórkemónerpazdar bolashaqta kásibı teatr ashýǵa umtyldy. Eger 1931 jyly Qyzylordadaǵy teatr ujymy Almatyǵa kóship kelmegende, bálkim ashar ma edi, kim bilsin?
«Jumysshy jastar teatrynyń» jumysyna áý bastan-aq muryndyq bolyp júrgen qalalyq komsomol uıymynyń jetekshileri olarǵa odan ári qamqorlyq jasaýdy uıǵaryp, ujym ishindegi talantty, qabiletti bir jasty oqýǵa jiberýge sheshim qabyldaıdy. Sáti túsip, bul tańdaý Seıfollaǵa buıyrady. Sóıtip 1931 jyly ol Máskeýdegi Búkilodaqtyq Lenınshil komsomol jastar odaǵy Ortalyq Komıtetiniń (VLKSM) janyndaǵy «Jumysshy jastar teatry» rejısserleriniń kýrsyna oqýǵa jiberiledi.
Máskeýdegi kýrsta oqyǵan az ǵana ýaqyttyń ishinde Seıfolla akterlik sheberlik mektebiniń klassıkalyq úlgisimen alǵash ret tanysty. Teatrdaǵy rejıssýra, sahnadaǵy sóıleý máneri, qımyldaý tehnıkasy, tipti grım men jaryq túsirý sııaqty qarapaıym máselelermen de betpe-bet keldi. «Teatr» degen ǵalamat álemniń endi ǵana esigin ashqandaı áserde bolǵan ol erekshe qanattandy. Keıin, onyń oqýda kókeıine túıgen, kórgen, bilgenderi men úırengenderi teatr sahnasynda shyn máninde kádege asty.
Oqýdan soń ony komsomoldyq joldamamen Qaraǵandyǵa jiberedi. Munda shahterlerdiń «Jumysshy jastar teatrynyń» jetekshisi retinde shyǵarmashylyq ári uıymdastyrýshylyq jumyspen shuǵyldanady. Ásirese rejısserlikke, jańa spektaklder qoıýǵa basa nazar aýdarady. Qys ortasyna deıin bes-alty spektakldi sahnalaıdy. Biraq jergilikti jerdegi shaǵyn toppen shaǵyn spektaklder qoıýdy mise tutpaǵan jas talant qulashyn keńge sermep, úlken sahnalardy baǵyndyrýdy armandaıdy. Osy armannyń jetegimen Seıfolla 1932 jyly Almatyǵa keledi de, memlekettik teatrǵa akter bolyp jumysqa ornalasady.
Ǵumyr boıy bir teatrda
Otyzynshy jyldardyń basy teatr ujymynyń jańasha bir qalyptasý, shyǵarmashylyq jaǵynan ósý, alǵa umtylý kezeńi boldy. Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Qanabek Baıseıitov, Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, taǵy basqa da qazaq teatrynyń negizin qalaýshylardyń izinen ergen ekinshi tolqyn talanttar legin tolyqtyrdy. Sháken Aımanov, Qalken Ádilshinov, Kamal Qarmysov, Sábıra Maıqanova, Jaǵda О́gizbaev jáne basqalary teatrǵa jańa lep ala keldi. Osy tizimniń bel ortasynda Seıfolla Telǵaraev ta bar edi. Bul atalǵan akterler ondaǵan jyldar boıy teatr ujymynyń negizgi tiregine aınaldy.
Atalǵan kezeńde de jáne odan keıin de Seıfolla oınaǵan rólder eki baǵytta – dramalyq jáne komedııalyq janrda órbidi. Tipti bir kúldirip, bir jylatatyn trago-komedııalyq sıpattaǵy rólder de az bolmady. «Abaı» tragedııasyndaǵy Baımaǵambet pen Jırenshe, «Eńlik-Kebektegi» Japal, «Amangeldidegi» Tymaqbaı, «Qobylandydaǵy» Qaraman, «Shoqan Ýálıhanovtaǵy» Jaınaq, taǵy basqa tolyp jatqan sahna keıipkerleri kóp jyl ótse de áli kúnge deıin aǵa urpaqtyń jadynda.
Otandyq avtorlardyń pesalary negizinde qoıylǵan spektaklderde jetkilikti dárejede oınaǵan akter sahnalanǵan aýdarma pesalardaǵy beınelerdi de sheber somdaıdy. «Otellodaǵy» Rodrıgo, «Revızordaǵy» Bobchınskıı, «Shyńyraý túbindegi» Lýka, «Eki qojaǵa bir qyzmetkerdegi» Trýfaldıno, «Asaýǵa tusaýdaǵy» Grýmıo, taǵy basqalary tutas bir sahnalyq keıipkerler galereıasyn quraıdy.
Búkil ónersúıer qaýymnyń, jazýshy, dramatýrgter men teatr zertteýshileriniń yqylasyna bólengen Seıfollanyń kezinde Muhtar Áýezovtiń de nazaryna ilikkenin aıta ketken jón. Jańa qoıylǵan spektaklderdi mindetti túrde kórip, ol týraly óz pikirin únemi bildirip otyratyn Muhań 1937 jyly «Qazaq sahnasyndaǵy aýdarma pesalar» (M.Áýezov, «Ýaqyt jáne ádebıet». Qazaq memlekettik ádebıet baspasy, 1962 j.,) degen maqalasynda sátti shyqqan «Revızor» spektaklin «qazaq teatry úshin tarıhı tabys» dep ataı kelip, «akterlerdiń ishinde Qalıbek, Kamal, Elýbaı, Málıke, Serke, Sháken, Seıfolla, Aısha, Sábıra, Áben, Jynyspekter... súısinerlikteı eńbek etip shyqty» dep jazdy.
Uly jazýshymyz sońǵy jyldary jazǵan maqalalarynda da S.Telǵaraevtyń «sahnadaǵy ómiri» týraly ár kez sóz etip otyrǵan. Tipti 1949 jyly jazǵan bir maqalasynda (joǵaryda atalǵan jınaqta) pesada keıipkerdi óz dárejesine jetkize almaǵan avtordyń kemshiligin tilge tıek etip, sol róldi spektaklde oınaǵan Seıfollanyń kinási joǵyn aıtyp, arasha túsedi. «Telǵaraevqa Qoqym obrazynyń ózi ekiudaı bolǵandyqtan ázirshe qoıar kiná da joq» dep naqtylaıdy. Onyń bul pikiri «áý basta tolyqqandy keıipkerge aınalmaǵan obrazdyń sahnalyq nusqasynyń solǵyn shyǵýyn akterge jappaıyq» degenge saıatyn sııaqty.
Akter sahnada qyryq jyldan asa eńbek etip, eki júzdeı róldi oınaǵan eken. Álemdik, orys jáne qazaq dramatýrgııasynyń injý-marjandary sanalatyn spektaklder elimizdiń teatr tarıhyn qalyptastyrǵan kesek dúnıeler desek, sol spektaklderdiń bárine derlik qatysqan S.Telǵaraev tutas bir zamannyń san qyrly, alýan-alýan keıipkerlerin somdaǵan sahna-nyń sańlaq sardary ispetti.
Komedııa qudireti
Seıfollanyń búkil ártistik ónerin sóz etkende shyǵarmashylyǵynyń óne boıyna negizgi arqaý bolyp óriletin komedııa janryn aıtpaı ketý múmkin emes. Jaratylysynan jany jaısań, aqkóńil, adal da ańqaý jan – úlken adamgershiligimen de erekshelenetin tulǵa. Ol – sol ishki jan dúnıesindegi páktik pen tazalyqty ózi oınaǵan rólderdiń boıyna «daryta» alatyn, sol shynaıylyqty kórermenge aına-qatesiz jetkize alatyn talant ıesi. Ásirese «Eńlik-Kebektegi» Japal róli akterdiń «tólqujatyna» aınaldy. Róldi oınaǵan Seıfolla men Japal bir qoldyń salasyndaı birigip, qabysyp ketken tárizdi. Bul, árıne, onyń sol rólmen ishteı úılesimdiligi, jan dúnıesiniń soǵan jaqyndyǵy. Sol arqyly ol kórermenin ózine kámil sendiredi.
Japal, «Shoqan Ýálıhanovtaǵy» Jaınaq, «Kek kettidegi» qoıshy bala – bir-birine óte uqsas, jaqyn tulǵalar. Úsheýi birin-biri tolyqtyryp, qazaq sahnasynda tuńǵysh ret klassıkalyq nusqadaǵy komedııalyq keıipkerler tobynyń paıda bolýyna tikeleı áser etti. Osy izben tek qana komedııalyq emes, dramalyq jáne tragedııalyq beıneler toby da óner aıdynyna júzip shyqty.
Halyq ártisi týraly kólemdi tamasha zertteý maqalasyn jazǵan Halyq jazýshysy Tahaýı Ahtanov onyń shyn máninde akter retindegi, qarapaıym adam retindegi asqan talantyn joǵary baǵalaıdy. «Sovettik Qazaqstannyń búgingi eń iri ártisteriniń biri Seıfolla Telǵaraev jaıly sóz qozǵaǵanda ony osy qazaq sahnasynyń qarashańyraǵyn kóterýshi alyp toptan bólip, jeke daralap ákete almaımyz. О́ıtkeni: onyń talanty ózgege uqsamaı oqshaý turǵanymen – ártistiń týǵan topyraǵy, tamyr tartyp ósken ortasy osy qaýym» dep jaza kelip, «Seıfolla Telǵaraev – negizinen kúldirgi akter. Ol qazirgi qazaq sahnasynyń iri komıkteriniń biri» dep atap kórsetti (T.Ahtanov. «Kókeıkesti». «Jalyn» baspasy, 1980 jyl).
Atalǵan kitaptaǵy «Aqjarqyn talant» degen maqalasynda jazýshy, dramatýrg myna bir oqıǵany erekshe tolǵanyspen eske alady. «Sáýle» dramasynda Qudaıbergenniń rólin oryndaǵan Seıfolla áıeline ashýlanyp, qatty ursýǵa tıis edi. Aıqaıy tym zársiz bolyp shyǵady. Rejısser men avtor eki-úsh kún áýrelengenmen onyń boıynan ashý taba almaı qoıady. Aqyry, rejısser basqa amal taýyp ketedi. Ol kisi ómirde de sondaı adam edi. Bireýge ursýdy, keıýdi bilmeıtin. Onyń qatty ashýlanǵandaǵy aıtatyny «óı, aqymaq!» degen sóz bolatyn.
Teatr sahnasynda oınaǵan dramalyq, komedııalyq rólderinen habardar rejısserler ony kınoǵa túsýge shaqyrady. Kınonyń sahnadan aıyrmashylyǵyna qaramastan, bul mindetti de tamasha oryndap, kıno túsirýshilerdiń úmitin aqtaǵan talant ıesi endi teatrdyń ǵana emes, kórermeni kóp, aýqymy keń kınonyń da belgili akterine aınalady. Qazaq kınosynyń «Altyn qoryna» engen birneshe fılmderge qatysýy – sonyń dáleli. «Altyn múıiz», «Biz osynda turamyz», «Shabandoz qyz», «Aldar Kóse», «Qyz Jibek», taǵy basqa jıyrmadan asa fılmde irili-usaqty keıipkerlerdi kórermenderge tartý etti. Buǵan onyń sol kezdegi áýe tolqynynda jıi beriletin kóptegen radıo qoıylymǵa qatysyp, tabıǵı daýsymen rólderdi dybystaýǵa atsalysýyn qossańyz, shyǵarmashylyqpen shuǵyldanýdyń jaýapkershiligin, qıyndyǵyn jete sezingendeı bolasyz.
Aıtylmaǵan aqıqat
Otyzynshy jyldardyń basynda qoǵamda neshe túrli keleńsizdikter oryn alǵany tarıhtan málim. Mundaı turaqsyz jaǵdaılar jergilikti halyqtyń azapty ómirin odan saıyn tozaqqa aınaldyrdy. Oǵan «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp kelgen asharshylyq atty zulmatty qosyńyz. Balalyq pen jasóspirim shaǵy «Balapan – basyna, turymtaı – tusyna» ketken sol zamanǵa týra kelgen Seıfollanyń basynan eshkim sıpaı qoıǵan joq. Búkil el sııaqty bir kún ash, bir kún toq bolyp kúneltip jatty.
Birde balalyq qııalǵa berilip, úlkenderge erip qalaǵa ketti de, keri qaıtpaı qaldy. Eki-úsh kún kóshede júrip, sharshap, súldesi quryp, bireýlerdiń silteýimen Qyzylordadaǵy «Balalar úıine» taban tireıdi. Munda ol «aty-jónimdi bilemin, biraq eshkimim joq» degen jaýaptan tanbaı qoıady. Sóıtip qujat boıynsha «tul jetim» bolyp shyǵa keldi. О́mirbaıanynda da «jetimmin, balalar úıinde tárbıelendim» degennen basqa málimet joq.
Biraq «taýyq joq bolsa, jumyrtqa qaıdan shyqty?» demekshi, shyn máninde onyń otbasy da, týǵan-týysqandary da bar edi. Kezindegi qatygez, zapyran qusqan zamannan qorqyp, jalǵan aıtqany úshin ony eshkim kinálaı qoımas. S.Telǵaraev Qyzylorda oblysyna qarasty Jalaǵash aýdanyndaǵy Alamesek degen jerde týǵan. Kishi júzden taraıtyn Shómekeı atalyǵyna jatatyn ákesiniń, aǵalarynyń, týǵan-týystarynyń ataqonysy da osy jer. Shómekeıden beri qaraı Bozǵyl, Sarbaı, Dáýren, Bólte, Sámet, Atkeltir, Telǵara bolyp jalǵasady. Al Telǵaradan týǵan eki uldyń – Erimbet pen Pirimniń urpaqtary barshylyq. Pirimnen Sádýaqas, Málik, Ábilmájin, Shahnama, Seıfolla degen bes ul týǵan. Aǵaıyndylardyń eń úlkeni 1901 jyly týsa, kenje uly Seıfolla 1910 jyly dúnıege kel-gen. Bul derekterdi onyń óz aýzynan estip, jazyp alǵandyqtan urpaqtaryna da, oqyrmandarǵa da jetkizýdi ózimizge paryz sanadyq.
Sahnada nemese kınoda oınaǵan keıipkerleriniń bolmysyn, jan dúnıesin, túısigi men sezimin kórermenniń júregine uıalata bilý, soǵan ılandyra bilý akterdiń eń basty muraty ekeni daýsyz. Osy murat údesinen shyqqan, eline, týǵan halqyna, sonyń ónerine ómir boıy qaltqysyz qyzmet etken talant ıesi 1975 jyly 27 tamyzda dúnıeden ótti. Maqalamyzdyń sońyn T.Ahtanovtyń joǵaryda atalǵan kitabynda jazǵanyndaı «Keıbir sýretkerlerdiń óneri ózderinen áldeqaıda buryn ólip qalyp, ataq-laýazym olardy qulatpaı demep turatyn baldaqqa aınalady. Al Telǵaraev bolsa sol ataqtyń ózine sán berip, salmaǵyn arttyryp turatyn sýretker» degen sózimen túıindeýdi jón kórdik. Endigi jerde onyń esimi eskerýsiz qalmaı elenip jatsa quba-qup bolar edi.
Baqtııar ERIMBET,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri