О́ner muraty tań qaldyrý bolǵan soń adamzat balasy oǵan tym bıik talaptar qoıady. Sonyń biri – «qurbandyq jasa» deıtin talap. «О́ner qurbandyqty talap etedi, ǵajap, ólmes óner týdyrǵyń kelse, bodaýyna birdeńe ber» deıdi talapshyl, «aqyldy bastar» shimirikpesten. Myń-mıllıon boıaýly sezimder men salmaǵy kerýenge júk bolarlyq oılardy bastan keshetin óner ıesine «birdeńeńdi qı» deý qısyndy ma?
Biraq qoǵamdyq pikirdiń ústemdiginen keıbir tujyrymdar men pikirler máńgige bekip, shegelenip qalady. Onyń zardabyn jas sana nemese jartykesh sana tartyp jatady. О́zin «óner adamy» sanaıtyn solar kópshilikti tańǵaldyratyn óner týdyrmaı jatyp, «qurbandyq berýge» beıil bolady. О́z basym osy bir zulym talaptyń astarynan haosty kórem...
Ras, ónerdiń arǵy-bergi tarıhynda bıik óner týdyryp, adamzatty tańǵaldyrý úshin azdy-kópti qurbandyqqa barǵan erekshe talantty adamdardy sanap taýysý qıyn. Onyń ishinde sýretshilerdiń asa aýyr taǵdyryn oqyp otyryp, janyń qınalyp ketedi. «Mynadaı tamasha týyndyny ómirge ákelgen adam osynshalyqty essiz be edi?» deısiń. Olar nege adam túsinip bolmaıtyn anomalııalyq áreketter jasaǵan? Tańdap alǵan jalǵyzdyqtaryn jar etip, únemi ashqursaq júrý, noqtaǵa basy syımaı, «el aralaımyn» degen syltaýmen qańǵı berý, eń sońynda qaıyrshylyqpen tirshiliktegi saparyn aıaqtaý solardyń jazmyshy sııaqty qabyldanady. Ondaı sýretshiler óte kóp, tipti arǵy dáýirdi aıtpaǵanda, on toǵyzynshy ǵasyrdyń ortan belinen bylaı qaraı esepteseń de, taǵdyry tálkekke túsken tanymal sýretshilerdiń esebinen jańylasyń. Tipti olar týraly zertteýlerdi sholsań, dál sol sýretshi, mysaly, nıderlandyq ataqty Vınsent Van-Gog otyz jeti jasynda óz ózine qol salǵany ábden qısyndy sııaqty. О́ner odan sondaı qurbandyqty talap etti! Eki myńnan astam týyndyny ómirge ákelý úshin ol qarapaıym adamı baqytty sezinbeýi kerek edi... Sol sııaqty nebary elý tórt jyl ómir súrgen ataqty Pol Gogenniń de qańǵybas ǵumyryn, ylǵı kedeılikpen betpe-bet kelýin, tabıǵatpen tabysý úshin qalalyq órkenıetten, qoǵamynan, úıinen baz keship, aqyr sońynda Polınezııa araldarynda depressııaǵa túsip, jazylmaıtyn aýrýǵa ushyrap qaıtys bolýyn da zertteýshiler «ónerge degen adaldyq», «ómirin óner jolyna qurbandyqqa shaldy» dep qarastyrady. Qyzyǵy, ekeýi de ólgen soń asa tanymal óner ıeleriniń qataryna qosylyp, týyndylary joǵary baǵalana bastaıdy...
Fransýz áleýmettanýshysy ári fılosofy Emıl Dıýrkgeım «genıı» jáne «jyndy» degen uǵymdar bir-birine óte jaqyn deıdi. О́ıtkeni onyń oıynsha shyǵarmashylyq esalańdyqpen shektesedi. Talantty óner ıeleri shyǵarmashylyqtyń nátıjesimen emes, shyǵarmashylyq úderistiń ózimen shabyttanady. Onyń bitken týyndysy qalaı baǵalanady, ony qoldap-qolpashtaıdy ma, joq álde eleýsiz qaldyra ma – mine bul ekinshi kezektegi másele. Dıýrkgeım shyn mánindegi shyǵarmashylyqtyń sońyna túsken adam aýytqyp ketýi múmkin nemese óz ómirin sýısıdpen aıaqtaıdy degen tujyrym aıtady ári oǵan eń ataqty fılosoftardyń, jazýshylardyń, sýretshilerdiń ómirinen mysaldar keltiredi.
Árıne, asa talantty adamdardyń óner úshin qurbandyqqa barýynyń astarynda olardyń «esalańdyqtarynan» bólek kóptegen faktorlar bar ekeni anyq. Biraq talanttyń fızıologııalyq jáne psıhologııalyq, áleýmettik jaı-kúıi aıtylǵanymen, oǵan áser etken saıası jáne qoǵamdyq faktorlar tereń turǵyda taldana bermeıdi. Sol úshin eń aldymen talanttyń «búlingen psıhologııasy» nazarǵa alynyp, «qurbandyqqa barý, qurban bolý» qalypty jaǵdaı sııaqty qabyldanady. Biraq bul shynymen solaı ma? Álem ádebıetinde osy jaǵdaıdy sheberlikpen, tereńdikpen sýrettep, oqyrmanǵa ózgeshe oı aıta bilgen jazýshylardyń qatarynda Akýtagava bar emes pe edi?
Onyń keıipkeri Esıhıde sýretshi, ıaǵnı «Tozaq azabynyń» keıipkeri óner úshin tym qymbat qun tóleıdi. Biraq jazýshy osy bir jan túrshigerlik týyndyny jazǵanda óner adamynyń qurbandyqqa barýy týraly ıdeıany nasıhattamaǵan dep senimmen aıta alamyz.
Esıhıde óz zamanynyń belgili sýretshisi edi. Sol jyldary jasy shamamen elýge kelgen, sińirine ilingen aryq qara shaldyń qabaǵy ashylmaıtyn. Akýtagava osy keıipkerin jan-jaqty, barlyq janama tásilderdi paıdalanyp erekshe sıpattaǵan. «Onyń mineziniń sıqy mynadaı edi. Sý shyǵarmas sarań, uıalýdy bilmeıtin betpaq, jalqaý, ashkóz, ol az bolsa shadyr, órkókirek. Búkil elde menen asqan sýretshi joq dep oılaıtyny bar bolmysynan kórinip turatyn. Eger bar másele sýret ónerine tirelip tursa birsári ǵoı. Basqa máselelerde de ózeýrep qoımaıtyn». Shyǵarmada sýretshiniń shákirtteri aıtqan áńgimelerden bastap, «deıdige» súıenetin saraı mańynyń ósekteriniń ózi onyń beınesin ashýǵa qyzmet etedi. «Aqsúıek áıeldiń úıinde áıgili abyzǵaısha Hıgakıge qudaı aıan berip, ol jan túrshigerlik daýyspen boljaý jasaı bastaıdy. Sóıtse sýretshi qulaq qoıyp tyńdaǵannyń ornyna qylqalamyn alyp, abyzǵaıshanyń álemtapyryq júzin salýǵa kirisipti». «Aıtýly sýretshi bolý úshin bar qyzyqtan bas tartyp, bul dúnıeden túk kórmeı óteıin dep qudaıǵa ant beripti» desken sybystardy da aınalasy taratady. Tipti keıbireýler Esıhıde jumys istep jatqanda jasyryn qarap tursań, onyń tóńireginde túrli saıtan-ibilisterdiń elesteri júrgenin baıqaısyń degen áńgimeler aıtady.
Qudaı ana Kıssetendi keskindegende jaı bir jeńiltek áıeldiń sýretin sala salýy, Fýdo qudaıdyń túrin qanypezerden aınytpaı qoıýy, shákirtterine túrli tájirıbeler jasap, olardyń qoryqqan, shoshyǵan kezderindegi sýretterin keskindeýi de sýretshi týraly biraz málimet beredi. Osy bir erni qyp-qyzyl, túr-tulǵasy áldebir haıýanǵa uqsaıtyn sýretshini eshkim jaqsy kórmeıdi. Jaqsy kórmek túgili, syrtynan kelemejdeıdi, mazaq etedi. «Sarýhıde» (maımyl) atandyrady. Ol týraly ósek-aıańdar taratady. Biraq beıneleý ónerine basy bútin berilgen onyń ózi týraly ósek-aıańdardy tyńdaýǵa, «jaýap berýge», bireýlermen qastasýǵa ýaqyty joq edi. Onyń bar muraty – kórgen adamdy tań qaldyratyn, sıqyrymen baýrap alatyn óner týdyrý.
Jazýshy Esıhıdeni aqtap alýǵa, onyń jaqsy qasıetterin tizbeleýge tyryspaıdy. Kerisinshe, túsiniksiz, súıkimsiz, kespirsiz, «birtúrli» adamnyń beınesin jasaıdy. Sebebi túsinikti. Basqasha oılaıtyn «birtúrli» adamdardyń qoǵamda súıkimi bola bermeıtini túsinikti. Esıhıde – bir adamnyń boıynda ónerge basy bútin berilý seziminiń, asqan tákapparlyq pen súıkimsizdiktiń toǵysýynyń sımvoly. Aınalasynyń ony jek kórýi, kemsitýi tegin emes. О́ıtkeni ol da aınalasyndaǵylardy tobyr sanaıdy, ishteı mensinbeıdi. Muny sezingen adamdar da oǵan dál sondaı jaýap qaıtarady. Olar sýretshiniń qudaı bergen talantyn moıyndaǵanymen, ózine aıaýshylyq tanytpaıdy. Onyń ishinde eldiń patshasy da bar. «Tozaq azabynyń» sýretin salýǵa buıryq bergen patsha onyń basyn beısanaly túrde qaterge tigedi.
Sonymen sýretshi eń jaqynynyń da, óziniń de ómirin jutqan tozaq azabyn qalaı beıneledi? Ol beınelegen sıqyrly kartınadaǵy «kúnáharlar» túrli dárejedegi adamdar. Aqsúıekten bastap qaıyrshyǵa deıin bar. Saraıdyń mańǵaz sheneýnikteri, úlde men búldege bólengen bıbi-bıkeler, taspıyq ustaǵan býdda-sopylar, súıretpe aıaq kıim kıgen malaılar. Sonyń ishindegi eń sumdyǵy – jyrtqysh ańnyń azý tisine uqsaǵan qanjar aǵashtyń tóbesinen tómen qaraı quldılap qulap kele jatqan kúıme. Onyń ishinde otyrǵan jas áıel qara shashy jaıylyp, appaq moıny artqa qaraı shalqaıyp, tirideı otqa janyp bara jatyr. Alasurǵan áıel, ot oraǵan kúıme... Naǵyz tozaq azaby deýge bolarlyq kórinis. Biraq osy kórinisti salý úshin sýretshiniń kóz aldynda kúımeni órtedi emes pe? Al kúımeniń ishindegi óz qyzy bolatyn...
Japon jazýshysy bul shyǵarmasynda bıik óner qurbandyqty talap etedi degen ıdeıany aıtpaıdy. Kerisinshe, qurbandyq talap etý jazaǵa laıyqty deıtin pikirdi shegeleıdi. Sondyqtan nápsige erip, elirgen sýretshiniń patshaǵa «kóz aldymda ishinde adamy bar kúımeni órteńiz» degen «qurbanshyl» talaby tym qymbatqa tústi... Ataqty kartınany salǵan soń sýretshiniń ózi de ómirmen qosh aıtysady. О́ner úshin óziniń de, qyzynyń da ómirin qurbandyqqa shalǵan «esalań» sýretshiniń bul qylyǵyn japon jazýshysy eshteńemen de aqtaýǵa kelmeıtindeı etip, óte sheber sýrettegen. Ol sýretshini ǵana emes, ony jek kórgen, mazaq etken, yzalandyrǵan qoǵamyn da aıaýsyz synaıdy...