Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda jaýyngerlerdi kıim-keshekpen, azyq-túlikpen, qarý-jaraq sııaqty qajetti zattarmen qamtamasyz etkenderdiń qatarynda áıelderdiń bar ekeni aıtpasaq ta belgili. Olar elde qalǵan qarttaryna qaraılasyp, bala-shaǵanyń qamyn oılap, maıdandaǵy jaqyndarynan jyraq júrse de jeńis týyn jelbiretýge zor úles qosty. Sondaı názik jandylardyń biri – tyl eńbekkeri Záken Syǵaeva. 98 jastan asqan keıýana búginde Almaty oblysy, Qarasaı aýdanyna qarasty Abaı aýylynda turady. Sum soǵysty áli kúnge deıin sanasynan óshirmegen ájemiz ótken kúnge kóz tastap, eskirmegen estelikterin bólisti.
Záken Zaryqpaıqyzy – Shyǵys Qazaqstan oblysy, Marqakól aýdanynyń týmasy. 1923 jyly, qazaqtyń áz Naýryzy toılanatyn 22 naýryzda dúnıege kelgen. Ata-anasy qolónerge jaqyn sheber adamdar bolǵan. Záken ájemizge de osy qasıetter ákeniń qanymen, ananyń sútimen daryǵan desek, artyq aıtqandyq emes. Áli kúnge deıin quraq kórpe, syrmaq tigýmen aınalysady.
Ákesinen eki jasynda aıyrylǵan Záken ájemiz búginde soǵys jyldaryn da, oǵan deıingi kúnderdi de aýyr kúrsinispen eske alady.
«Aýyldan 5-6 shaqyrym jerde ornalasqan mektepke saı-saıdy aralap, taý-tasty kezip jaıaý baryp-kelip oqıtynbyz. Alǵashynda latyn tilinde, keıin 5 synypqa kóshkende oryssha bilim alatyn boldyq», dep apamyz balalyq shaqqa saıahat jasap, qan maıdan bastalǵan kezeńdi bylaı eske aldy:
«Soǵys bastalǵan kezde búkil el azamattary qarý asynyp, Otan qorǵaýǵa attandy. El-jurt bolyp azan-qazan kúıde abdyrap qaldyq. Aýylda óńkeı kempir-shaldar men alapat alańyna jaramsyz jandar ǵana qaldy. Biz solarǵa bas-kóz bolyp, azamattardyń amandyǵyn tiledik.
Tyldaǵylarǵa aýyrtpashylyq birden tústi. Synaqqa tózip, shyńdala bildi. Záken apamyzdyń ápkesi kıim tigýmen aınalyssa, anasy alasha toqyp, teri ılep, shulyq, qolǵap toqyǵan. Olardyń barlyǵyn soǵysqa attanǵan azamattarǵa jiberip otyrdy. Osylaısha qarýly urysqa jaramaıtyndar jaýyngerlerin kerek-jaraqtarmen jabdyqtaǵan.
Ýaqyt ótip, tiri adam tirshiligin jasaıtyn shaqta Záken ájemiz «Altaı zoloto» degen óndiris ornynda qyzmet istedi. Onda altyn qazyp, el qatarly eńbek etti.
Ken ornynda tańnan kún batqanǵa deıin aıaǵymyzben tik turyp, uzyn etikten yzǵar qaryp ótse de shydadyq. Qymbat metaldy aǵash astaýda jýyp tazalap, kereksiz artyq zattaryn synap arqyly bólip otyrdyq. Keıin soǵysqa qajetti altynnyń ornyna qola óndiretin iske de kiristik. Demalmaı, úzdiksiz jaýapty mindetti buljytpaı oryndadyq. Tylda osylaısha eńbek ettik. Biz jaqsy jumys atqarǵan saıyn kóp qıynshylyq artta qalyp, jaqyndarymyz tezirek oralyp, ańsap kútetin jeńis kúnimiz jaqyndaıtyndaı kórinetin», deıdi taǵy da bir ǵasyrǵa aıaq basqan ájemiz kórgen qıyn kúnderin eske alyp.
Soǵys jyldary Záken Syǵaeva eńbek etken óndiris ornynda radıohabarlaǵysh jumys istep turǵan eken. Qurylǵy anda-sanda maıdan dalasynan jańalyq taratyp, kenshilerdi atys-shabystyń ortasyndaǵy jaǵdaıdan habardar etip otyrǵan. Ájemizdiń aıtýynsha, bir kúni «Keńester jeńdi» degen daýys estilgende barlyǵy bir-birimizdi qushaqtap, kóz jasyna ábden erik bergen.
Mine, osylaısha jeńis týy jelbirep, qarýly arpalystan aman-esen qalǵandar týǵan jerine oraldy. Kóbisi jaraqat alyp, múgedek kúıde jaqyndarymen qaýyshty. Elde beıbitshilik ornap, qalypty ómir jalǵasyp jatty.
1947 jyly jyly Záken Zaryqpaıqyzy taǵdyr qosyp, maıdanger Mútán Syǵaevqa turmysqa shyqty. Jeńistiń jaýyngeri de jaraly kúıge túsken azamattardyń biri bolatyn. Ol soǵys dalasynda keremet tehnıka bolyp sanalatyn «Katıýshany» basqaryp, oń qolynan jaraqat alǵan.
Syǵaevtar otbasy úlken áýletke aınaldy. Záken ájemiz ben Mútán atamyz 9 ul-qyzdy tárbıelep, baǵyp-qaqty. 1995 jyly densaýlyq jaǵdaılaryna baılanysty týǵan ólke – Shyǵys Qazaqstan oblysynan Jetisý óńirine qonys aýdardy. Ardager ata Mútán Syǵaev – 1996 jyly 72 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozdy.
Qazynaly qarııaǵa aınalǵan Záken Syǵaeva búginde 98 jasqa keldi. 22 nemere, 30 shóbere súıip otyrǵan baqytty áje. Ol kisiden osylaı uzaq jasaýdaǵy syry nede dep bilgenimizde, qımyly shıraq áje munyń barlyǵyn tabıǵı ónimmen baılanystyrady. Aıtýynsha, týǵan ólkeniń taza aýasy, qymyz-shubat qana iship, salamatty ómir saltyn ustaný adamnyń qashanda sergek júrýine septigin tıgizedi.
Kitapqumar keıýana áli kúnge deıin qazaq aqyn-jazýshylarynyń týyndylaryn súıip oqıdy. Tipti Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn birneshe ret oqyǵan.
Quraq kórpe tigip, iskerlik isin de áli toqtatqan emes. Kórshi-qolań, týǵan-týysqanǵa osy qolónerlik týyndylaryn syıǵa tartqany da bar eken. Osy bir ismerlikti apamyz nemere-shóberelerine de úıretýden jalyqqan emes. Aıaýly da ardaqty anamyz osylaısha Uly Jeńistiń ońaıshylyqpen kelmegenin aıtyp, taǵdyr talqysyna ushyraǵan aýyr kúnderdi bastan-aıaq baıandady.
Kópti kórgen qarııa áńgime barysynda únemi jaǵdaıyna alańdap, syı-qurmetimen erekshelenip júretin Qarasaı aýdany ákiminiń orynbasary Aıdyn Áýesbaıǵa, osy aýdandaǵy Raıymbek aýyldyq okrýginiń ákimi Eljan Týlenbaevqa, jergilikti ákimdiktiń qyzmetkerlerine, atalǵan aýyldyq okrýgtegi analar keńesiniń tóraǵasy Bátıma Úrpedjanova men basqa da osy uıymnyń múshelerine rızashylyǵyn bildire kele, Qazaqstan halqyna degen ystyq yqylasyn jetkizdi.
«El irgesi tynysh, beıbit zamanymyz máńgilik bolsyn! Halqymyz aman bolyp, túrli qıyndyqty eńserip, jaqsy kúndermen qaýyshyp júre bereıik. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qutty bolsyn! Egemen elimizdiń erteńi jarqyn, kemel keleshegimiz jaqsy kúndermen jalǵasa bersin. Urpaǵymyz ulaǵatty, baqytty ǵumyr keshsin», dep aq jaýlyqty ájemiz aq batasyn arnady.
Dıdar MÁLIKULY
Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany