Birlesken jumys nátıjege jeteleıdi

 Elimizdiń barlyq strategııalyq quja­tynda Ortalyq Azııa baılanysyna qatys­ty baǵyt bekitilgen. Sol sebepti el Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaevtyń Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń kezek­ti kezdesýine daıyndyqpen, birqatar usynys­pen barǵany anyq.

Qazirgi ýaqytta Ortalyq Azııa elderi ekijaqty jáne óńirlik kún tártibindegi ne­gizgi máselelerdi sheshýge batyl qadam jasap otyr. Aldyńǵy kezdesýlerdiń kún tár­­tibin eskere otyryp, aımaqtyq yntymaq­tas­tyq­tyń naqty jol kartasyn daıarlaý týraly aı­týǵa bolady. Tranzıt, saýda, ener­ge­tı­ka máselelerimen qatar, sý, ekologııa, klı­mat­tyń ózgerýi máseleleri basty na­zarda bol­dy. Bıylǵy jyly Aýǵan­stan­daǵy ahýal­dyń shıelenisýimen qatar, koro­na­vı­rýs­tyq ınfeksııaǵa qarsy is-qımyl máse­le­­lerin qosa alǵanda, óńirlik jáne halyq­ara­lyq qa­ýip­sizdik máseleleri kún tártibine qoıyldy.

О́ńir elderi úshin ózekti máselelerdiń biri – sý máselesin retteý bolyp qala beredi. Qar­qyndy aýylsharýashylyq, ónerkásiptik qyz­metke, transshekaralyq basseınder aıma­ǵynda halyqtyń kóptep qonystanýyna baı­lan­ysty sý tutynýdyń ósýimen qatar, klı­mat­tyń ózgerýi, muzdyqtardyń erýi sekil­di birqatar shıelenisken jaǵdaı áleý­met­tik-ekonomıkalyq máselelerdi ýshyq­ty­ra túsedi. Sondyqtan taraptardyń sý máse­le­­lerin retteýdegi ymyrany kózdeıtin jáne ózara qolaıly tásilderi – jalǵyz tıimdi jol ekeni anyq. Barlyq taraptyń saıası erik-ji­geriniń bolýy osy saladaǵy máselelerdi ashyq jáne jedel kóterýge, ózara talqylaýǵa múm­kindik beredi. Bul kúrdeli problemanyń eko­­lo­gııalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq ma­­ńyzy bar. Qazirgi kezeńde Qazaqstan Or­ta­­lyq Azııanyń Memleketaralyq sý-ener­getı­ka­lyq konsorsıýmyn qurýdy, son­daı-aq «Syrdarııa» jáne «Ámýdarııa» bas­seındik sý sharýashylyǵy birlestikterin kú­sheıtýdi usynady. Budan basqa, Ortalyq Azııa­nyń barlyq eli men halyqaralyq árip­tes­ter­diń qoldaýymen Aral teńiziniń soltús­tik bó­ligin qalpyna keltirý jobasyn aıaqtaý qajet.

О́ńir elderiniń kún tártibinde kólik tran­zıtiniń áleýetin arttyrý máselesi de mańyzdy bolyp otyr. Aımaq memleket­terinde kólik salasyndaǵy ynty­maqtas­tyq­ty nyǵaıtý taýarlar men qyzmetterdiń erkin qozǵalysyna yqpalyn tıgizetinine, áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastardy damy­týdyń mańyzdy quraly retinde áreket etetinine jáne saıyp kelgende, haly­qtyń ómir súrý jaǵdaıy men sapasyn jaq­sar­tatyny týraly túsinik artty. Sarapshy­lardyń baǵalaýy boıynsha, Ortalyq Azııa elderiniń shekaradan ótý rásimderiniń jetildirilmeýine baılanysty halyqaralyq baǵyttar boıynsha taýarlardy jetkizýge qajetti barlyq ýaqyttyń 40 paıyzy osy­ǵan jumsalady. Ortalyq Azııa elderi ishin­degi jáne arasyndaǵy kólik baılanysyn jaqsartý óńirlik elderdiń ishki jalpy óniminiń 15 paıyzǵa ulǵaıýyna múmkindik beretin bolady. Memleketter aýmaǵy ar­qyly ha­lyqaralyq kólik dálizderi, son­daı-aq Ortalyq Azııa elderiniń Reseımen, EO-men, QHR-men, Úndistanmen, Túrkııamen, Aýǵanstanmen, Iranmen saýda baılanysy túrli óńirlik dálizder ótetini belgili. О́ńirdiń kóliktik baılanysyn kúsheıtý maqsatynda Qazaqstan Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizin damytýǵa Ortalyq Azııanyń barlyq eliniń qatysýyna múddeli.

Saýda-ekonomıkalyq salada da mańyz­dy ózgeristerdi kóre alamyz. О́zara tıimdi negizde perspektıvasy óte joǵary joba­lar júzege asyrylýda. Sońǵy iri bastama­lar­dyń qa­tarynda Qazaqstan men О́zbek­stan she­­ka­rasynda «Ortalyq Azııa» halyq­­ara­lyq saý­da-ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyq orta­ly­ǵyn qurý bar. Bul – aımaq­tyq deńgeıde bola­shaǵy zor joba. Ol búkil óńirdegi saýda-ekono­mı­kalyq baıla­nys­tardyń damýyna serpin berip, óńirara­lyq ınfraqurylymdyq jáne saýda joba­larynyń ilgerileýine sep bolady.

Osylaısha, birlesken jáne júıeli ju­mys arqyly ulttyq múddelerdi qorǵaý jáne alǵa jyljytý ońaıyraq ári tıimdirek bolmaq. Tıisinshe, Ortalyq Azııanyń óńirlik mańyzyn kúsheıtý – bul ulttyq ustanymdy kúsheıtýmen teń.

Sanat KО́ShKIMBAEV,

Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary