HHHII Olımpıadanyń «jyry» kelesi Olımpıadaǵa deıin jalǵasatyn túri bar. Oǵan sebep te joq emes. Altyn alady-aý degen birneshe sportshy el senimin aqtamady.
Bokstan Rıo Olımpıadasynyń fınalısi Vasılıı Levıt nokaýt aldy, álem chempıony Bekzat Nurdáýletov alǵashqy jekpe-jeginde jeńilis tapty, Tý ustaýshy Qamshybek Qońqabaev ta jartylaı fınalda toqtady. Júzýden Rıo Olımpıadasynyń chempıony Balandın de júldesiz qaldy. Veloshabandoz Alekseı Lýsenkony úzdik otyzdyqtyń arasynan taba almadyq... Osylaı jalǵasa beredi. Kúnshyǵys eline attanǵan 100-ge jýyq sportshynyń tek segizi ǵana el qorjynyna qola medal saldy.
«Jattyqtyrýshylardyń jalaqysy tómen»
Jaqynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev twitter-degi paraqshasynda Tokıoda ótken Olımpııa oıyndaryna Qazaqstannan attanǵan sportshylarǵa alǵysyn bildirip, Olımpıadanyń qola júldegerlerin quttyqtady. Memleket basshysynyń aıtýynsha, ulttyq quramanyń Olımpıadadaǵy kórsetkishi sport sekildi asa mańyzdy salada shuǵyl ári tıimdi reformalar júrgizý qajet ekenin kórsetti. Buqaralyq jáne balalar sportyn damytýǵa kóńil bólip, sol arqyly álemdik arenada úlken tabystarǵa qol jetkizýge umtylý qajet.
Sóz sońynda 8 qola medal alyp, jalpy komandalyq esepte 83-orynǵa taban tiregen Ulttyq quramanyń bul kórsetkishi Qazaqstannyń sporttaǵy áleýetine jáne memleket tarapynan sportty damytýǵa bólinip otyrǵan mol qarajatqa sáıkes kelmeıtinin aıtqan Memleket basshysy Tokıo Olımpıadasynan sabaq alyp, Parıjde ótetin kelesi oıyndarda halyq úmitin aqtaıtyndaı nátıjege qol jetkizý kerek ekenin naqtylady.
UOK Sport dıreksııasynyń dırektory Elsııar Qanaǵatovtyń aıtýynsha, sońǵy Olımpıadalarda altyn, kúmis medaldardy boks, aýyr atletıka, kúres túrleri sekildi jekpe-jek sport túrlerinen alǵanbyz. Jekeleı syndarda tek Aleksandr Vınokýrov (velosport), Olga Shıshıgına, Olga Rypakova (jeńil atletıka), Dmıtrıı Balandın (sý sporty) syndy sportshylarymyz top jarǵan.
– Árıne, jekpe-jek sport túrlerin qoldaımyz, óıtkeni bizdiń halyq ony jaqsy kóredi. Alaıda basqa da sport túrlerin Ulttyq Olımpıada komıteti ǵana emes, jergilikti ákimdikter de qoldaý kerek. Mysaly, sadaq atýdan Ilfat Abdýllın shırek fınalǵa deıin jetti. Mılad Karımı degen jas atletimiz de sporttyq gımnastıkadan jalǵyz ózi jeti joldama jeńip aldy. Jeńil atletıka, júzý sporty túrlerinen qanshama medal sarapqa salynady. Osyndaı sport túrlerine jergilikti ákimdik sport federasııalarymen birlesip óz óńirinde jetkilikti kóńil bólse, az ǵana ýaqyttyń ishinde nátıje berer edi. Sebebi árbir sportshy quramaǵa deıin aýdan, qalalarda pisip-jetiledi, qanshama jarystarǵa qatysady. Chempıonatta jeńimpaz bolsa, quramaǵa alynady. Mine, sodan keıin biz olarǵa meılinshe jaǵdaı jasaımyz. Taǵy bir ózekti másele bolashaq chempıondardy daıarlaıtyn jattyqtyrýshylardyń jalaqysyn kóterý kerek. Olardyń alatyn aılyǵy óte tómen. Birinshi kezektegi másele osy, – deıdi E.Qanaǵatov.
Qazir áleýmettik jelide sportshylardy Olımpıadaǵa daıarlaýǵa qomaqty qarjy bólingeni týraly aqparat tarap jatyr. Sport dıreksııasynyń dırektory atalǵan aqparat shyndyqqa janaspaıtynyn aıtady.
– Pandemııaǵa baılanysty 2020 jyly biraz qarjy únemdelgenniń nátıjesinde 10,9 mlrd teńge shyǵyndadyq. Al bıyl Tokıo Olımpıadasy ótetin bolǵandyqtan jáne 2022 jyly aqpan aıynda Beıjińde jalaýy jelbireıtin qysqy Olımpıadaǵa daıyndyq retinde 15,6 mlrd teńge qarjy qarastyrylǵan. Buǵan bir jyldan keıin ótetin jazǵy Azııa oıyndaryn qosyńyz. Bul qarjynyń ishine sportshylarǵa medısınalyq kómek, qurama jattyǵýlary, sporttyq qural-jabdyqtar jáne sportshylardyń aılyǵy sekildi shyǵyndar kiredi.
Olımpıadalyq delegasııanyń quramynda kóp adam bolǵan joq. Qarastyrylǵan bıýdjetti de shamamen 300 mln teńgege deıin qysqarttyq. Pandemııaǵa baılanysty Olımpıadalyq komıtettiń uıymdastyrýshylary da árbir elden keletin delegattardy meılinshe qysqartýdy surady. Sol sebepti meılinshe az adam aparýǵa tyrystyq. Tokıoǵa sportshylardan bólek, medısına qyzmetkerleri, sportshylardy jaıǵastyrý, olardy alyp júrý sekildi kózge kórinbeıtin usaq-túıekterge jaýap beretin adamdar ǵana bardy. Sonyń nátıjesinde eshqandaı sportshy vırýspen aýyrǵan joq. Tokıoǵa eshkim «týrıst» bolyp barǵan joq. Barlyǵy kúndiz-túni tynbaı jumys istedi. Al bireý qyzmetinen kete me, ketpeı me ony biz sheshpeımiz. Federasııalar qoǵamdyq uıym ekenin bilesizder. Olardyń sharýasyna kirise almaımyz. Soǵan qaramastan árbir federasııa óz qorytyndysyn jasaıdy. Ony ótkizýge kerek bolsa biz de muryndyq bolamyz. Sol kezde birge otyryp, kemshilikterdi júıeli túrde sheshemiz, – deıdi E.Qanaǵatov.
«Osylaı bolatynyn áldeqashan aıtqan edim»
Al sport jýrnalıstıkasynyń ardageri, 11 Olımpıadanyń kýágeri Nesip Júnisbaıuly otandyq sporttyń kórsetkishi tómen syrǵyp bara jatqanyn osydan birneshe jyl buryn aıtqan edim deıdi.
– Biz Olımpıadaǵa barmasaq ta, sportshylarymyz úshin taqymymyzdy qysyp otyrdyq. Tokıoda 83-orynda qalǵanymyzdy oılaǵanda, tabaǵa túsken balyqtaı qýyrylyp qalǵanymyz janǵa batady. Eger de komandalyq esepte aldyńda AQSh, Qytaı, Reseı sekildi alyp elder tursa, «jaraısyń» deısiń ǵoı. Al aldyńda aral memleketter turǵanda kóńil kúıiń eki ese túsedi emes pe. Biz 2004 jyly Afına Olımpıadasynda 39-orynnan kórinip, eń tómen nátıje kórsetken edik. Tokıodaǵy sátsizdik sportshylardan emes, el sportyn damytýdaǵy óreskel qatelikterden bolyp otyr. Árıne, munymen qosa myna indettiń býyp turǵan jaǵdaıy da sebep. Áıtkenmen, pandemııa basqa elderdiń de basynda bar jaǵdaı. Altyndy topyrlatyp alǵan AQSh koronavırýstan qaıtys bolǵan adam sany jóninen birinshi orynda, Qytaı vırýs uıalaǵan el, Japonııa da birese sýnamı, birese ereýil sııaqty qıyndyqty basynan ótkizýde. Sondyqtan bizge aqtalýǵa bolmaıdy. Men sportty damytý burys baǵytqa bet alǵanyn birneshe jyl buryn jazǵan edim. Bul maqalany «Olımpııskıı marshrýt» degen kitabymda tolyq aıttym. Sol maqalam úshin de jumysymnan qýyldym. Endi meniń aıtqanym dál kelip otyr. Aldaǵy ýaqytta kimniń kináli ekenin mamandar, jattyqtyrýshylar, Olımpıadalyq komıtettiń basshylary anyqtaı jatar. Biraq kórsetken, jetken nátıje tarıhta qalady, – dep kúıinedi belgili qalamger.
«Kásipqoı boksshylardy shaqyrý kerek»
Afına Olımpıadasynyń chempıony, bokstan memlekettik jattyqtyrýshy Baqtııar Artaev halyqty sabyrǵa shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, túrli orynsyz synı pikirler, onsyz da jigeri qum bolǵan sportshylarǵa «jyǵylǵan ústine judyryq» bolýy múmkin.
– Olımpıadada eki qola medal alǵan boksshylarymyzdyń kórsetkishi kóńil kónshitpeıdi. Biraq tómen nátıje kórsetti dep olardy jerden alyp, jerden salýǵa taǵy bolmaıdy. Kezinde 2008 jylǵy Beıjiń Olımpıadasynda Kýba boksshylary eline altyn medalsiz oraldy. 1996 jyldan bastap birneshe Olımpıada boıy О́zbekstan quramasy altyn ala almaı keldi. Qazir olardy altyn almady dep eshkim sókpeıdi. Sol sııaqty biz de aldaǵy ýaqytta jaqsy nátıje kórsetip jatsaq, Tokıo Olımpıadasyndaǵy sátsizdik umytylady. Qazan aıynda Serbııada álem chempıonaty ótedi. Soǵan meılinshe jaqsy daıyndalý kerek, – deıdi Olımpıada chempıony.
Memlekettik jattyqtyrýshynyń aıtýynsha, búginde boks álemde aıryqsha damyp ketken. Sondyqtan ońaı qarsylas joq. Áıtpese, bizdegi bylǵary qolǵap sheberleriniń tehnıkasy da, fızıkasy da ornynda.
– Ekaterınbýrgtegi álem chempıonatynda altyn alǵan Bekzat Nurdáýletov qandaı keremet bokstasty. Barlyǵy Bekzattyń jolyn bersin dep jatqan edi. Keshegi Olımpıadada jeńilip qalyp edi, ony barlyǵy jerden alyp, jerge saldy. Olaı bolmaıdy. Qazir quramaǵa basshylyqqa Tursynǵalı Edilov nemese Ermahan Ybyraıymov sekildi boks mamandary kelse de bir jyldyń ishinde olar eshteńe isteı almaıdy.
Taǵy mynany eskerý kerek. Tokıoda tóreshiler jaǵynan qysym kóp boldy. Biz AIBA-men kúresip, Reseı men О́zbekstanmen básekelesemiz dep júrgende, boksshylarymyz Halyqaralyq olımpıadalyq komıtetten (HOK) qysym kórdi. HOK-tyń atynan bas tóreshi qyzmetin amerıkalyq maman atqardy, tóreshilerdiń jumysyn úılestirýshi de amerıkalyq, tehnıkalyq delegat aýstralııalyq. Mine, biz osy elderdiń boksshylarynan basym bola almadyq. Sondaı-aq olar 2:3 esebin tirkep, barlyǵyn ádemi úılestirip otyrady, – dedi memlekettik jattyqtyrýshy.
Olımpıadaǵa deıin alda Azııa, álem chempıonattary, Azııa oıyndary ótetini belgili. Baqtııar Ǵarıfollaulynyń sózine sensek, bolashaqta quramaǵa kásipqoı boksshylarymyzdy shaqyrý kerek.
– Báseke kóp bolǵan jerde, nátıje de jaqsy bolady. Sol sebepti boks federasııasy tarapynan quramany kúsheıtý úshin kásipqoı boksta júrgen jerlesterimizdi shaqyrsaq dep otyrmyz. Olardyń birazymen kelissóz júrgizilýde. Birqatarymen kelisip te qoıdyq. Búginde áýesqoı boksty damytý úshin AIBA jańa baǵdarlamalar jasap jatyr. Bokstyń deńgeıin kóterý úshin Serbııada ótetin álem chempıonatynda jeńiske jetken árbir boksshyǵa 100 myń AQSh dollar syıaqy belgilengen. Ekinshi, úshinshi orynǵa da qomaqty qarjy tóleıdi. Bul da sportshylardy qanattandyratyny sózsiz. Sondaı-aq Mádenıet jáne sport mınıstrligin bólý kerek dep biraz adam aıtyp júr. Men bul usynysty tolyqtaı qoldaımyn. Sebebi sportty damytý úshin barlyǵyn bir jerge shoǵyrlandyrý qajet. Oblystaǵy sport basqarmalarynyń basshylaryn oblys ákimderi emes, mınıstrlik taǵaıyndaýy kerek. О́kinishke qaraı, qazir osy qyzmetti keıbir oblystarda ekonomıster sekildi basqa maman ıeleri atqaryp júr. Bir oblystyń ózinde fýtbolǵa mıllıardtaǵan teńge bólinetini belgili. Osy aqshaǵa bir oblysqa 10-20 sport keshenin salýǵa bolady ǵoı. Bul degenimiz úsh jyldyń ishinde bir oblysta birneshe sport kesheni salynady degen sóz. Osylaısha, buqaralyq sportty kóteremiz, qanshama balany júıeli túrde sportqa baýlıtyn bolamyz, – dedi B.Artaev.
«Sylbyr jekpe-jek kútken joq edim»
Reseıdiń RIA Novostı aqparat agenttiginiń boks sarapshysy Vasılıı Konov qazaq boksshylarynan mundaı sátsizdikti kútpegenin aıtty.
– Imam Hataev pen Bekzat Nurdáýletov arasyndaǵy jekpe-jekte bizdiń boksshynyń taktıkalyq turǵyda jaqsy daıyndalǵany baıqalady. Bekzat boıynyń, qolynyń uzyndyǵyn durys paıdalana almaı, bul kezdesýge tyńǵylyqty daıyndalmaǵanyn kórsetti. Bul boksshylar ekeýara, qatelespesem, tórt ret kezdesip otyr. Ázirge esep teń. Sondaı-aq Vasılıı Levıttiń nokaýtpen jeńilgeni qatty tańǵaldyrdy. Rıodan keıin Levıttiń jekpe-jekterin kóp kórgen joqpyn. Biraq 91 kıloǵa deıingi salmaqta basty favorıt sizderdiń boksshylaryńyz dep oılaǵan edim. Aıtpaqshy, 69 kıloda synǵa túsken Abylaıhan Júsipovtiń jeńilip qalǵany kishigirim sensasııa boldy. Bul kezdesýde Abylaıhan ózin tolyqtaı kórsete almady. Men ony álem chempıonatynyń júldegeri retinde tanımyn, sondyqtan odan sylbyr jekpe-jek kútken joqpyn. Jalpy, qazaq boksshylarynyń joly bolmady. Sizderdiń boksshylaryńyz árdaıym altyn tuǵyrdan kórinýshi edi. «Barker» kýbogin de birneshe ret ıelendińizder. Bul joly olaı bolmaǵany ókinishti-aq, – dedi reseılik jýrnalıst.
«Jeńiske jetetin jastarymyz bar»
Al tuńǵysh ret Olımpıadadan altynsyz oralǵan boksshylardyń ne sebepti jeńilgenin Qazaqstan quramasynyń bas jattyqtyrýshysy Ǵalymbek Kenjebaev tómendegishe túsindirip berdi.
– Olımpıadaǵa deıin biz 14 kún «Aq bulaq» olımpıadalyq ortalyǵynda daıyndaldyq. Olımpıada aldynda birneshe sparrıng ótkizdik. Jergilikti aýa raıyna beıimdelip úlgerý úshin 17 shildede Tokıoǵa bardyq. Bizdiń boksshylardyń alǵashqysy 24 shildede rıngke kóterildi. Jigitterdiń barlyǵy tájirıbeli. Olar fızıkalyq turǵyda daıyn bolǵanymen, psıhologııalyq turǵyda daıyn bolmady dep oılaımyn. Áıtpese, biz árbir boksshydan úmit kútemiz. Eń mańyzdysy, kim Olımpıadaǵa jaqsy daıyndalyp kelse, sol chempıon bolady. Sáken Bıbosynovtan kóp úmit kútip edik, alaıda jartylaı fınalda tóreshilerdiń ne istegenin bilesizder. Jalpy, Tokıo Olımpıadasynda shaǵym túsire almaıtynymyzdy oıyndar bastalmaı turyp eskertken edi. Sondyqtan qolymyz qysqa boldy, – degen bas jattyqtyrýshy, bolashaqta úlken dodalarda top jaratyn jastarymyz áli de bar dep otyr. – Búginde quramada halyqaralyq arenada top jara alatyn ekinshi-úshinshi nómirli boksshylarymyz bar. Aıbek pen Nurbek Oralbaı, Saǵyndyq Toǵanbaı, Mahmud Sabyrhan, Sabyrjan Aqhalyqov syndy jastar qazirdiń ózinde kez kelgen nómiri birinshi boksshymen qolǵan túıistire alatyn jaǵdaıda.
P.S. Qalaı bolǵanda da Tokıo Olımpıadasy Qazaq eli úshin jetistikter jylnamasyna engenimen, jeńisterdiń bastaýynda turmaıtyny anyq. Jeńilis boıynda jigeri bar jandardy qaıta talpyndyryp, jańa belesterdi baǵyndyrýǵa, paıdalanylmaǵan múmkindikterdi eńserýge jol ashatynyn eskersek, Tokıo Olımpıadasy bolashaq jeńisterge serpin beretini sózsiz.