Kúlli jaratylys ýaqytqa táýeldi. Sol sııaqty aqyl-parasaty kemel adam balasy úshin eń qymbat, eń qundy dúnıe – ýaqyt. Mysaly, siz 63 jyl ómir súrip, kúnine segiz saǵat jumys isteseńiz, barlyq ǵumyryńyzdyń 21 jyly jumys isteýge ketedi eken. Táýligine segiz saǵat uıyqtasańyz, taǵy bir 21 jyl uıqyǵa ketedi. Onyń syrtynda alty jyl tamaq ishýge, bes jyl ártúrli saparlarǵa, bir jyl telefonmen sóılesýge, sondaı-aq qazirgi áleýmettik jeli damyǵan zamanda eń az degende kúnine úsh saǵat smartfonǵa úńiler bolsańyz, 63 jyl ǵumyryńyzdyń segiz jyly tek telefon shuqylaýmen ótedi degen sóz.
Qazir dúnıe, shirkin, dóńgelenip, aqparat kózi jedel damyǵan myna zaman adamdardy ýaqytty ıgerý, ózin ózi meńgerý qabiletinen aıyrýda. Tanymal sosıolog Kevın Krýz «Ýaqytty basqarýdyń 15 syry» atty eńbeginde, adam balasy úshin qazirgi tańda eń úlken maıdan – ýaqytty óz erkine baǵyndyrý depti. Rasynda solaı. Eger siz ýaqytty meńgere almasańyz, ýaqyt sizdi meńgeredi, nátıjesinde ǵumyryńyzdyń berekesi ketedi.
Ýaqyttyń quny – asa úlken, óte kúrdeli qubylys. Ásirese, búgingi tańdaǵy ınternetke táýeldilik shekten shyǵyp barady. Qazir adamdar qolyndaǵy smartfonyna árbir jıyrma sekýnd saıyn úńilip, ınstagram men feısbýkke jarııalaǵan sýretine basylǵan laıktarǵa súısinip ýaqytyn ótkizýde. Bundaı baıansyz táýeldilik, túkke paıdasy joq laık sanaý, adamdardyń pikirine degen qyzyǵýshylyq, aınalyp kelgende ýaqyt-ǵumyrdyń berekesin ketirip, adam balasy óziniń ishki únin estimeıtindeı kúıge jetkizýde.
Internetke táýeldilik ýaqyt óte kele adamǵa zııan keltirmeı qoımaıdy. Psıhologııalyq turǵydan adam aýytqýshylyqqa ushyrap, mánsiz ómirden, baıansyz ábigerlikten jany jabyrqap, mazasyz kúı keshedi. Sóıtip, ózinniń adamı maqsat-múdesine qol jetkizerlik jol tappaı, san túrli shaıtanı áreketke boı aldyrady. Aqyry, ishki mazasyzdyǵynan qutylý úshin túrli jol izdeıdi. Ol túngi klýb pa, joq álde, araq, esirtki, anasha ma... Munyń aqyry adamdy rýhanı ashtyqqa, ýaıymsyz boıkúıezdikke uryndyrady.
Onyń syrtynda, qazir teledıdar ataýly halyqty uzyn-sonar mánsiz-maǵynasyz serıaldarmen aldarqatýda. Ásirese, qyr qazaqtarynyń ómiri túrik, káris, úndi kınolaryn tamashalaýmen ótip jatyr. Olar bir kúnde eki nemese úsh serıal kóredi. Árbir serıal – 40-60 mınýttan. Endi eseptep kep jibereıik. Eki serıalǵa baqandaı 2 saǵat ýaqytyńyz ketedi. Aptasyna 12-14 saǵat kıno kóresiz. Bir aıda 48-52 saǵat serıal kórýge jumsaısyz. Jylyna qanshama ýaqyt teledıdarǵa telmirýmen ótip jatyr, eseptep kórińiz! Osy serıaldar kórgennen ne utasyz? Túk paıdasy joq. Ánsheıin bosqa ótken ýaqyt. Aqyldy adam kıno kórip ýaqyt ótkizgenshe, eki dúnıede paıdasy bar áreketpen aınalysar edi. Bala-shaǵa nesibesi úshin eńbek eter edi, aýyryp-syrqaǵan aǵaıyn-jekjattyń kóńilin suraýǵa barar edi...
Osy oraıda ýaqyttyń qunyn túsindiretin myna bir támsildi tyńdańyz: Birde patshaǵa nókerleri shombal adamdy ertip kelipti. Bul adam asa epti eken. Úlken tebendi alty attam jerge shanshyp qoıyp, qolyndaǵy jipti laqtyrǵanda álgi tebenniń kózinen ótkizip jiberedi. Patsha kórip qaıran qalady. Sheberden: «Osy isti úırený úshin qansha jyl jumsadyń?» dep suraıdy. Sheber: «Qyryq jyl ýaqytym ketti», deıdi. Han aıtady: «Myna adamǵa 40 dilda altyn berińder, oǵan qosa aıamaı 40 dúre soǵyńdar», depti. Sheber: «Taqsyr, han ıem, 40 dúre soǵatyndaı qandaı aıybym bar, túsinsem buıyrmasyn…» deıdi. Sonda han aıtypty: «40 altyn dilda eńbegiń úshin, 40 dúre paıdasyz ispen aınalysyp 40 jyl ǵumyryńdy bosqa ótkizgenińniń jazasy», depti. Oılap kórińiz, shynynda teben ınege alty attam jerden jip laqtyryp kózinen ótkizgenniń halyq úshin qandaı paıdasy bar. Myna serıaldar da – sol sııaqty paıdasyz ári mazmuny tómen, tárbıelik máni nashar dúnıeler.
Erte dáýirde ómir súrgen tanymal taqýa Abdýlla ıbn Masǵud: «О́kinishten ózegimdi órteıtin dúnıe: bosqa ótken ýaqyttarym» dese, paıǵambarymyz Muhammedten (s.a.ý.) jetken hadıste: Adam balasy qadirin bilýge tıis eki uly nyǵmet bar, birinshisi – densaýlyq, ekinshisi ýaqyt delingen. Al úlken ilim ıesi Qoja Ahmet Iаsaýı: «Kitabyna úńilgen bala, egin egýmen aınalysqan eginshi, qoly istegi tiginshi, as úıde tamaq pisirgen áıel jamandyq jasaýǵa ýaqyt tappaıdy» dese, Abaıdyń: «tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq azdyrar adam balasyn» degeni de osyndaǵy ýaqyt quny jaıly maǵlumattarmen ushtasyp jatyr.