Jyl basynda Ulttyq banktiń tóraǵasy Erbolat Dosaev halyqtyń bankter aldyndaǵy qaryzy shekten asyp bara jatqanyn, sondaı-aq onyń kólemin azaıtýdyń tetikterin qarastyrýǵa kirisetinin aıtqanda, sarapshylar halyqtyń nesıesiz ómir súre almaıtynyn jetkizip, dabyl qaqqan edi. Demek, halyqtyń nesıege táýeldiligi Úkimettiń qalaýymen emes, jeke basynyń qajettiligine táýeldi bolyp qalǵanyn ańǵartady.
2019 jylǵy nesıe raqymshylyǵynyń nátıjesinde zańdy tulǵalardyń qaıtarylýy kúmándi nesıesi 9,68 paıyzǵa azaısa da mıkro qarjy uıymdary aldyndaǵy bereshegi 26,8 paıyzǵa kóbeıip ketken edi. Sol sebepti sarapshylar halyqtyń bankterden nesıe alý múmkindigin shekteý aınalyp kelgende problemaly nesıe deńgeıin 50 paıyzdan asyryp jiberý múmkin ekenin ashyp aıtty. Basqa eldermen salystyrsaq, 2017 jyly Reseıde merzimi ótken nesıelerdiń úlesi 8 paıyz bolsa, bıyl 4,65 paıyzǵa azaıǵan. Mamyrda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ekinshi deńgeıli bankter aktıvteriniń sapasyn baǵalaý úshin jyl saıyn aýdıt júrgizetinin, nesıe berýdiń jańartylǵan prosesterin is júzinde júzege asyratynyn jáne kepil qunyn durys baǵalaý men qaryz alýshylardyń tólem qabilettiligin taldaýǵa basa nazar aýdarylatynyn aıtqany esimizde. Endi sarapshylar sol aýdıtte aktıvterdiń sapasy ǵana emes, ótelmegen nesıe úlesi týraly málimetter de qamtylatyn shyǵar dep úmittenip otyr.
Moody’s agenttiginiń Qazaqstan boıynsha bank sektorynyń jetekshi taldaýshysy Semen Isakovtyń aıtýynsha, mundaı nesıelerdiń qazirgi deńgeıi 18 paıyzdan asady. Jyl aıaǵyna deıin ol 2 paıyzǵa tómendep, 16 paıyzben toqtalýy múmkin. Fitch Ratings reıtıng agenttiginiń taǵy bir baǵalaýyna sáıkes, 2020 jyldyń aıaǵynda Qazaqstanda úshinshi satydaǵy (qaıtarymsyz) nesıelerdiń ortasha deńgeıi shamamen 15 paıyzdy quraǵan bolatyn. Mamyrdyń sońynda Fitch vebınarynda agenttiktiń ókili Dmıtrıı Vasılev «Qazaqstandyq bankterdegi problemalyq nesıelerdiń edáýir joǵary deńgeıi pandemııamen emes, uzaq ýaqyt boıy jınaqtalǵanymen baılanysty» degen pikirin jetkizgen-di. Onyń sózine sensek, pandemııa jáne IJО́ tómendeýi jaǵdaıynda bankter, kerisinshe óz teńgerimindegi osy problemalyq nesıelerdiń kólemin, negizinen aktıvterdi ishinara satyp alý esebinen azaıtýǵa múmkindik alǵan. D.Vasılev aıtqandaı, Qazaqstannyń bank sektoryndaǵy aktıvter sapasynyń negizgi problemalary dál osy korporatıvtik nesıelermen baılanysty. Zańdy tulǵalardyń alǵan nesıesi de kepilsiz berilgendikten problemaly nesıelerdiń qatarynda tur.
Bızneske nesıe alý áli qalyptasa qoıǵan joq
Elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznes eń aldymen memlekettiń qoldaýyna súıenetinin eskersek, bizde bıznestiń bankterden nesıe alý jáne bankterdiń bıznesti qarjylandyrý básekesi áli qalyptaspaǵanyn baıqaý qıyn emes. Sarapshylar ekonomıkadaǵy memlekettiń úlesi kemimeı, bul qubylystyń qaıtalana beretinin aıtady. Memleket bankterdi de, bıznesti de qajet dep tapsa qoldap, qarjylandyrady. Biraq soǵan qaramastan nesıe paıyzy ózgergen joq. Ulttyq bankten 9-10 paıyzben nesıe alǵan EDB halyqqa ony 25 paıyzben beredi.
Bıyl ekinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha árbir qazaqstandyqtyń orta eseppen 450 myń teńge kóleminde nesıesi bar ekeni anyqtaldy. Nesıelendirýdiń eń joǵary dınamıkasy mamyrda baıqalyp, jeke tulǵalarǵa berilgen jalpy nesıe portfeliniń (7,9 trln teńge) úshten biri turǵyn úı zaemdaryna tıesili bolsa, jartysynan kóbi tutynýshylyq nesıelerdiń úlesine tıgen.
Qarjyger Erlan Ibragımniń pikirine súıensek, qoǵamdyq pikirtalastardaǵy saıasatkerlerdiń, ekonomısterdiń, kásipkerler men qarjygerlerdiń adamdardy óz qalaýyn basqara almaǵany úshin jıi aıyptaýy jalpy álemdik úrdiske tán. Keıbir adamdar ál-aýqaty nege jetetinin baǵamdaı almaı, nesıe arqyly qymbat kólikti tizgindep, záýlim úılerde turǵysy keledi. Mamandardyń paıymdaýynsha, nesıelik táýeldilikke ákeletin birden-bir faktor osynda jatyr.
«Damyǵan elderde jyljymaıtyn múlikti, avtokólikterdi, elektr energııasyn, azyq-túlik ónimderin satýdan jáne medısınalyq saqtandyrýdan túsken aqsha kapıtaly qor naryǵyna qatysýshylarǵa úlken paıda ákeledi. Bul halyqaralyq naryqtaǵy qarjy aınalymynyń eselep kóbeıýine alyp kelgen. 1983 jyldarǵa deıin halyqaralyq naryqtaǵy qarjy aınalymy 2,3 mlrd dollar bolsa, 2001 jyly 130 mlrd dollar, 2020 jyldyń aıaǵynda 72 trln dollarǵa deıin jetipti. 2007-2021 jyldar aralyǵyndaǵy álem boıynsha nesıelendirý 51 trln dollarǵa jetti. Munyń 80 paıyzy bank pen salymshylar arasyndaǵy nesılendirý ıntegrasııasy arqyly júzege asty», dedi E.Ibragım.
Nesıemen turmysty jaqsartýǵa bolady deıtinder jeterlik
E.Ibragım áleýmettanýshy, fılosof Maýrısıo Lassarattonyń: «Álemdik ekonomıkanyń kúretamyryna qan júgirtip turǵan sala – qaryz ekonomıkasy» teorııasyn keltirip, adamdar kólikti, páterdi, turmysqa qajetti zattardy bankterden nesıe alý arqyly qol jetkizip, bul qurylys kompanııalarynyń da, sol tehnologııalardy aınalymǵa shyǵaryp otyrǵan zaýyttardyń da jumysyn júrgizetinin aıtady. Qaryz ekonomıkasy qoǵamdy nesıe berýshiler men qaryz alýshylarǵa bólip, áleýmettik qatynastardyń jańa modelin qalyptastyrdy. Iаǵnı bizdiń qarjy saıasatyndaǵy ustanymymyz M.Lassarattonyń tujyrymdamasymen úılesedi. Byltyrdan bastap tólem qabileti tómen rezıdentterdi nesıe alýdan shettetý qajettiligi týraly sheshim shyǵaryldy.
«Qazir bank salasyna ǵana emes, ekonomıkaǵa jańa saıasat kerek ekenin, onyń turǵyndardyń tabysyn kóterýge baǵyttalýy tıis ekenin kórip otyrmyz. Bankten nesıe alýdan shettetilgender mıkro qarjy uıymdarynyń kómegine júginýge májbúr. Adamdardyń nesıege degen tábetin endi tejeý múmkin emes. Biz halyqty bul dertten aılyq tabysyn kóterý arqyly ǵana qutqara alamyz», dedi qarjyger.
Sarapshynyń oıyna qulaq túrsek, elimizdiń qarjy sektoryndaǵy nesıelendirý mádenıeti – Batystaǵy tájirıbeniń saýatsyz jańǵyryǵy. 90-shy jyldardaǵy Batys elderi, onyń ishinde AQSh-taǵy qarjy daǵdarysyna problemaly nesıe sebep boldy. Adamdar turmysyn jaqsartyp, ádemi ómir súrýdi eńbegi men tabysy arqyly emes, banktiń nesıesimen sheshýge táýeldi bolyp qaldy. Batystyń qarjy júıesin qurdymǵa alyp kele jazdaǵan júıeniń sebep-saldaryn zerttemeı, qoldanysqa engizip jiberdik. Bul júıe syrttan qaraǵanda jas balany jasandy bótelkedegi sútpen tamaqtandyrýmen birdeı.
Aldaǵy ýaqyt qarjy sektoryna da, halyqqa da syn bolǵaly tur. Sebebi elimizde aılyq tabysynyń 70 paıyzyn nesıege salyp, qalǵan 30 paıyzyn kommýnaldyq tólem men nan-sútine jumsap otyrǵan otbasylar jeterlik. Taıaý arada EDB ǵana emes, shaǵyn qarjy uıymdary da problemaly nesıesi arqyly Úkimet pen Ulttyq banktiń moınyna minip ala ma degen qaýip bar deıdi sarapshylar. Memleket ekonomıkadan da, bankten de aldaǵy eki-úsh jyl ketem dese de kete almaıdy. Nege deseńiz, bank tyǵyryqqa tirelse, ekonomıka qurdymǵa ketedi.
«Memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi IJО́-ge qandaı áser etti?» degen saýal – jeke-dara taldaýdy kerek etetin kúrdeli másele. Sebebi barlyǵy úkimet kútkendeı bolsa, bankterdiń ekonomıkany qarjylandyrý deńgeıi, nesıe paıyzy qazirgideı bolmas edi», dedi sarapshy.
Qarjyger halyqaralyq tájirıbede nesıeniń yqpaly kóp jaǵdaıda damýdyń qozǵaltqyshy sanalatynyn aıtty. Al Qazaqstanda bankter ekonomıkaǵa emes, jekelegen tulǵalarǵa nesıe berýge múddeli. Sebebi Ulttyq bankte monetarlyq saıasattyń túpqazyǵy – baǵany ustap turýmen baılanystyratyn ustanym basym.
«Inflıasııa shekten tys tutynýdan týady» degen ustanymǵa basymdyq beretinderdiń qarasy kóp. Mundaı kózqarasty Ulttyq bank te qup kóredi. Nesıemen ómir súrý keıbir zamandastarymyz úshin hobbıge aınalyp ketti. Tipti ózi o dúnıelik bolyp, artynda qalǵan nesıesin áıeline nemese 10 jastaǵy balasyna muraǵa qaldyryp ketkender de bar», dedi E.Ibragım.
Kedeılik nesıege ákelip soqtyrdy
TeleTrade aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń jetekshisi Sergeı Lysakovtyń sózine sensek, otbasylyq kiristiń basym bóligin nesıeni tóleýge jumsaý – bizdiń qoǵam úshin qalypty jaǵdaı. Bul qubylys tereńdegen saıyn nesıege degen táýeldilik te artyp, jalqylyq sıpattan jalpylyq sıpatqa aınalyp barady. 2020 jyldyń sońynda halyqtyń moınyndaǵy nesıe IJО́-niń 10,9 paıyzyn quraǵan. Bylaı qaraǵanda bul úles – tym qorqynyshty emes, qalypty jaǵdaı. Reseıde bul kórsetkish 20,2 paıyz, Qyrǵyzstanda 5,7 paıyz, al О́zbekstanda 3,2 paıyzben shegerilip tur.
S.Lysakov osy tusta IJО́-degi nesıeniń úlesine emes, otbasylyq tabystyń qansha paıyzynyń nesıege ketetinine nazar aýdarý qajettigin eskertti. Halyqtyń tólem qabileti de naq osy kórsetkishke qarap baǵalanady. Reseıde bul kórsetkish orta eseppen 22 paıyz bolsa, Qyrǵyzstanda – 18 paıyz. Demek, kórshiles elder kórpege qarap kósilý qajettigin bizden buryn túsinip alǵan.
Al elimizdegi resmı derek áli naqtylanǵan joq. Respýblıkada tutynýshylyq nesıelerdiń ósimi halyqtyń nomınaldy tabysynan 15 paıyzǵa artyq ekenin Esep komıteti ashyq málimdep otyr. Túıindep aıtsaq, biz áli de bank nesıesi arqyly ádemi ómir súrý ıllıýzııasynan arylyp bitken joqpyz.
ALMATY