Tútinsiz, nıkotıni bar ónimderge tehnıkalyq reglament qajet pe?

Eger osynaý másele sheshimin ta­ýyp, ulttyq reglament qabyldana qalsa, múd­deli taraptarǵa ne beredi, onyń ón­di­rýshiler men eksporttaýshylarǵa, tu­tynýshylarǵa qandaı paıdasy bar? О́ıtkeni mundaı hattar teginnen tegin jazyla salmaıtyny aıan. Osynyń jaı-japsaryn baıandamas buryn, qazirgi ýa­qytta bul másele Úkimet deńgeıinde qa­­ralyp jatqanyn da aıta ketý kerek.

Qysqasy, bıznes qaýymdastyq Úki­met­ti tútinsiz, nıkotıni bar ónimderge teh­nıkalyq reglamentti qabyldaýǵa nege shaqyryp otyr? Iаǵnı qazir naryqta elektrondy sıgarettar, veıptar men tabaq qyzdyratyn buıymdar satylady. Biraq olardyń qaýipsizdigine eshqandaı kepildik berilmegen, talaptar joq.

Úkimetke hat joldap otyrǵan múddeli taraptardyń ýájine qulaq qoısaq, osynaý tehnıkalyq reglamentti qabyldaý úsh birdeı máseleni sheshedi eken. Hatta túsindirilgendeı, ulttyq tehnıkalyq reglamentti qabyldaý birinshi kezekte josyqsyz básekelestikti boldyrmaý, ónim qaýipsizdigi men sapasyna qo­ıy­latyn talaptardy belgileý úshin qajet. Búgingi tańda naryqta qaıdan, qalaı shyqqany belgisiz, kólemi úlken kontrafaktilik jáne sapasyz ónimder aı­nalymǵa túse alady, árıne, bul tu­ty­nýshyǵa da, memleketke de qaýip tón­diredi.

Qazir «Halyq densaýlyǵy jáne den­saý­­l­yq saqtaý júıesi týraly» ko­deksi quramynda nıkotıni bar tútinsiz ónim­derdi temeki ónimde­rine jatqyz­ǵa­nymen, bul EAEO Shartyna tikeleı qaıshy keledi. Bul rette Eýrazııalyq komıssııanyń qory­tyn­dysyna sáıkes temeki jáne qura­mynda nıkotıni bar ónimderdi retteıtin Densaýlyq týraly kodekstiń normalary biryńǵaı naryqta kedergi retinde tanylady. EAEO komıssııasy Qazaqstan Úkimetinen eldiń ulttyq zańnamasyn Odaq aktilerine sáı­kes­tendirýde qajetti sharalar qabyl­daý­dy suraǵan.

«Osyǵan baılanysty «Qazaqstannyń taýar óndirýshileri men eksporttaýshylar odaǵy» RZTB, sondaı-aq «Aman-saýlyq» QQ, «Qazaqstannyń tutynýshylar lıga­sy» qaýymdastyǵy» ZTB, saýda ká­si­p­oryn­­­dary qaýymdastyǵy jáne bas­qa­la­­ry ulttyq tehnıkalyq regla­ment­ti qa­byldaýdy ashyq qoldaı­dy», delingen hat­ta.

Jalpy osy arada tútin shyǵarmaıtyn shylymdarǵa qatysty túıtkilder buryn­nan da bar ekenin atap ótý kerek. 2019 jyldyń sońynda Tutynýshylar lıgasy temeki ónimderi men quramynda nıkotıni bar ónimderdi tutynýshylardyń, onyń ishinde qyzdyrylatyn temeki men elektrondy sıgaretterdi paıdalaný­shy­lardyń ótinishterin qaraý úshin shu­ǵyl jelini iske qosqany esimizde. Osy kezde tutynýshylardan 50 myńnan asa ótinish tirkelip, olardyń 70%-ynyń saýaly qurylǵylardyń qaýipsizdigimen, atap aıtqanda, quramynda nıkotıni bar ónim kádimgi temekige qaraǵanda qan­shalyqty qaýipsiz degen máselemen baı­la­nysty bolǵan.

Azamattardyń ótinishterin qaras­ty­ra otyryp, Tutynýshylar lıgasy AQSh-tyń Azyq-túlik jáne dári-dármek bas­qarmasy (FDA) adam aǵzasyna az áser etetin temeki ónimderi túrin­de elektrondy temeki qyzdyrý júıe­le­rin satýǵa ruqsat bergenin anyq­tady. Ame­rıkalyq zertteýlerde teme­ki­ni qyzdyrý júıesin paıdalaný ke­zinde temekimen salystyrǵanda janý prosesiniń oryn almaıtyny túsin­di­riledi. Bul mundaı qurylǵylarǵa zııandy jáne yqtımal zııandy zattardyń paıda bolýyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Osynyń negizinde temeki shegýden temekini qyzdyrý júıesin paıdalanýǵa tolyq kóshý adam aǵzasyna zııandy jáne yqtımal zııandy zattardyń áserin azaıtady degen qorytyndy jasaldy. Qazaqstanda mundaı zertteýler júr­gizil­­megendikten, tutynýshylarǵa keńes berý kezinde Lıga sheteldik derekterge súıendi.

Osyǵan baılanysty, 2020 jyldan bas­tap Tutynýshylar lıgasy nı­ko­tı­ni bar ónim­derge arnalǵan ulttyq teh­nı­ka­lyq reg­lamentti ázirleý pro­se­si­ne belsendi túr­­de qatysa bastaǵany belgili. Jáne olar bul qujatty qabyldaý qa­jet­tiligine senimdi, óıtkeni bul jerde tutynýshylardyń qaýipsizdigi týraly sóz bolyp otyr.

Qazirgi jaǵdaıǵa sáıkes, naryqta qura­my beımaǵlum, óndirýshiler qol­danyp otyrǵan qospalary men ıngredıentter, sondaı-aq olardyń batareıalary qanshalyqty qaýipsiz ekeni belgisiz kóptegen qaýipti ónimder aınalymǵa túse alady. Negizinen Qazaqstan naryǵynda EAEO, Qytaı, Amerıka jáne Ońtústik Azııa elderinde óndirilgen elektrondy temekiler usynylǵan.

«Mundaı jaǵdaı qazaqstandyq tuty­ný­shylarǵa qaýip tóndiredi, ázirshe reg­lamentter men standarttar joq, bul naryqty retteýdiń zańnamalyq tetikteri de joq. Osy sanattaǵy rastalmaǵan, ser­tı­fıkattalmaǵan taýarlardy elge ákelý­den týyndaıtyn yqtımal táýekel­der­di jete baǵalamaýǵa bolmaıdy. Qa­lyptasqan jaǵdaıdy nazarǵa ala otyryp, «Nıkotıni bar ónimderge jáne nı­kotındi jetkizý júıelerine arnal­ǵan toltyrǵyshtarǵa, onyń ishinde nıkotınsiz ónimderge qoıylatyn talaptar» tehnıkalyq reglamentin ázirleý jáne qabyldaý qajet dep sanaımyn», deıdi «Qazaqstan tutynýshylar lıgasy» Qaýymdastyǵy» ZTB basqarma tóraıymy Svetlana Romanovskaıa.

Sondaı-aq hatta «Qazaqstan temeki tútininsiz» ulttyq koalısııasynyń kósh­bas­shysy Jámıla Sadyqova Úki­metke, atap aıtqanda Premer-Mınıstr­diń orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan ashyq hatynda ulttyq tehnı­kalyq reglamentti qabyldamaýdy usynady. О́ıtkeni onyń pikirinshe, ónimniń qaýip­siz­digine mindetti talaptar qoıýdyń qa­jeti joq. Alaıda Tutynýshylar lıgasy ókilderiniń kózqarasy mynadaı: bul tásil AQSh-tyń kontrafaktilik elek­trondy temeki qurylǵylarda E dárý­meni asetaty bar bolǵandyqtan, júzdegen qoldanýshyny aýrýhanaǵa aparyp jatqyzǵan qaıǵyly jaǵdaılardyń mysalyna sáıkes, is júzinde onyń sońy qaıǵyly oqıǵalarǵa ákelýi múmkin.

Densaýlyq týraly kodeksinde qu­ra­myn­da nıkotıni bar tútinsiz ónimder de temeki ónimderine jatady, biraq bul rette olar temeki ónimderiniń tehnı­ka­lyq reglamentine saı kelmeıdi. О́ıtkeni olar qaǵıdatty túrde basqa ónim­der bolyp tabylady. Osylaısha, Qazaq­stannyń quqyqtyq órisi EAEO halyq­aralyq shartyna qaıshy kelip otyrǵan syńaıly.

Keden odaǵynyń tehnıkalyq regla­men­tinde temeki ónimderi dep dás­túrli temeki ónimderi retinde qarasty­rylady. Nátıjesinde, tútinsiz, nıkotıni bar ónim­derdi olarmen teńestirý sheshimi joq qarama-qaıshylyqty týdyrady. Eýrazııalyq komıssııa jańa tútinsiz ónim úshin jeke tehnıkalyq reglament ázirleýdi josparlap otyr. Al Qazaq­­­­standa kádimgi temekini quramynda nı­ko­tıni bar ónimdermen asyǵys teńes­ti­re oty­ryp, shyn máninde, osy ret­teýden shet­tetildi.

Biraq Densaýlyq týraly kodeks pen halyqaralyq aktiler arasyndaǵy kórsetilgen qaıshylyqtarǵa qaramastan, Qa­zaqstanda ulttyq tehnıkalyq reg­lament­ti qabyldaý Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń zańnamasyna qaıshy kel­meıdi. Birinshiden, bul memleket qazir el naryǵynda paıda bolǵan, jańadan shyǵyp jatqan tútinsiz ónimderdiń sa­pa­syna baqylaý júrgize alady. Ekin­shiden, tehnıkalyq reglament mun­daı qurylǵylarǵa qaýipsizdiktiń bire­geı, zańǵa qaıshy kelmeıtin bútin talabyn qoıýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar reglament qabyldaý Qazaqstan naryǵynda kontrafaktilik jáne kóshirme taýarlardyń satylymǵa shyǵýyna bóget bolady.

Qysqasy, bıznes qaýymdastyq eli­miz­de tútinsiz, nıkotındi ónimderge teh­nı­kalyq reglamentti qabyldaý qa­jet dep esepteıdi. Sheshimi – quzyrly meke­me­lerdiń enshisinde.

ALMATY