«El bolsa, er týǵyzbaı tura almaıdy» deıdi. Eldiktiń ózi nede? Álde sannyń kóptigi sapaǵa yqpal etip, ishinen ozyq oıly erleri iriktelip shyǵa ma eken? Másele sanymyzdyń azdyǵynda, bodandyq qamytyn kóp jyl ilip júrgenimizde, ulyqqa ǵana bas uryp, óz arańnan shyǵyp órge qaraı órmelegendi etekten tartqan ishtarlyqtyń qurty jegen bos keýek keýdege aınalǵanymyzda ma? Quldyq sana ma kedergi?
Tarıhty tulǵalar jasaıdy. Erdi eli er etedi. Er sol eline qaltqysyz qyzmet etedi, sol jolda basyn báıgege de tigedi. Keshegi Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptardaı. Sol eńbegine esh aqy suramastan, esh mindetsimeı, «El búginshil, al meniki erteń úshin» dep bir kúngisin emes, eliniń erteńine qyzmet jasaıdy. Al erden ez jasasa she? Bizdiń qoǵam erdi tanı ala ma? Qajetinde qoldap, óz basy sheshpese de eń bolmaǵanda sońynan ere ala ma? Soǵan qaraǵanda bizdiń jurt dimkás, emdeýdi qajet etedi. Daýasyn taýyp emdelýimiz, saýyǵýymyz kerek tárizdi.
Ystanbuldaǵy ónerkásipke arnalǵan Rahmı Koch mýzeıin aralap júrgende osy oı maza bermedi. Túrkııada dáýletti otbasynda dúnıege kelip, joǵary bilimdi Dj.Hopkıns ýnıversıtetinde (AQSh) ónerkásip menedjmenti boıynsha alǵan Rahmı ákesiniń kompanııasyna kelip eńbek etedi. Jastyqqa tán jalynmen qulshyna kirisken ol áke baılyǵyn eseleıdi. Búginde holdıngtiń jyldyq tabysy 12 mlrd shamasynda kórinedi. Túrkııada shyǵarylatyn turmystyq tehnıka, mashına jasaý, tamaq ónerkásibi, qurylys, týrızm, aqparattyq tehnologııa syndy taǵy da basqa kóptegen salany qamtyp, 40 myń adamǵa jumys taýyp berip otyrǵan magnattyń el erteńine salyp otyrǵan ınvestısııasynyń biri osy mýzeı me dedim. 1550 jyldar eskertkishi, keıin túrli maqsatqa, tipti qoıma bolyp ketken saraıdy alyp, jóndep mýzeıge aınaldyrýynyń ózi bólek áńgime desek, mundaǵy ár eksponat ónerkásip tarıhyn sóıletedi. Baılyqty tek óz aınalasy men otbasynyń ǵana ıgiligi etpeı, el muratyna, bolashaǵyna qyzmet etkizý qandaı bıik parasat deseńizshi! Túrkııada osymen ekinshi ret jeke adamnyń óz baılyǵyn el ıgiligine, urpaq tárbıesi men elin tanytýǵa jumsaǵanyn kórdim. Alǵashqysy Oıynshyqtar mýzeıi bolatyn.
Jer-jerdi aralaǵanda shetelderde balalardyń tanymyn keńeıtetin mádenı oryndardy qalaı uıymdastyra biletinine qyzyǵa qaraısyń. Meıli ol úkimet, meıli jeke qaltaly azamat bolsyn, áıteýir balanyń rýhanı damýyna ınvestısııa salýdyń erteńmen baılanysyn baǵamdap, oǵan zor yjdahattylyq tanytyp jatady. О́kinishke qaraı, biz bul jaǵynan uıattymyz.
Kóne Ystanbuldyń Azııa tarapy, Kadykeıdiń Geztepesinde ornalasqan Oıynshyqtar mýzeıin jeke adamnyń balalarǵa jasaǵan syıy dese syıǵandaı. 2005 jyly aqyn, kolleksıoner Sýnaı Akyn óziniń jıǵan oıynshyqtarynan osy mýzeıdi jasaqtapty. Negizi onyń kolleksııasynda 7 myń oıynshyq bolsa, sonyń jartysynan kóbi osynda. Oıynshyqtar jaı qoıyla salmaı, belgili bir sıýjetterge, teatrlyq kórinisterge qurylǵan eken. Eń kóne oıynshyq 1817 jylǵy bolsa, ár zaman, ár ǵasyr men jyldardy kózge elesteter oıynshyqtardyń jalpy sany 4 myńnan asady. Olardy Sýnaı Akyn 20 jyl boıyna álemdegi túrli aýksıondar men jeke kolleksıonerlerden satyp alyp otyrǵan kórinedi.
Jertólesinen bastap joǵaryǵa kóterilgen saıyn neshe túrli qyzyq oıynshyqtarmen qaýyshasyz. Álemniń túrli elderi, materıkter men qurlyqtardan jınalǵan oıynshyq álemi óte qyzyqty. Ne joq deısiz?! Asúıdiń jıhazy, ydys aıaǵy, úı buıymdary, qýyrshaqtyń san túri. Jáne ár zalda soǵan sáıkes mýzyka oınap, parovoz, poıyzǵa arnalǵan zalda vagondaǵydaı otyrǵyshtar qoıylypty. Bala otyra qalsa, ysh-pysh etip daýys shyǵaryp uzaq vagondar tizbegi qozǵalyp bara jatqandaı. Al myna zalda er balalardyń qııalyn sharyqtatar qaraqshylar olardyń kóz baılaǵyshtary men qarýlary, baıraqtary, kemeleriniń san túri tur. Bir zal ár ǵasyrdaǵy Germanııa oıynshyqtarynan quralypty. Syzylǵan alman bıkeshteri, jıhazdar, nemis fashıst áskeri de tur. Jazylǵan hattar, sýretter de qabyrǵaǵa ornalasypty. Fashısterden tyǵylyp tórt jyl kúndelik jazyp, odan aıaǵynda ustalyp, atylyp ketken kishkentaı qyz Anna Franktyń sýreti de ilinipti.
Qarap júrip, bizdiń eldiń dáýlettisi osyndaı bir sharýa atqara aldy ma, baılyǵynyń jemisi bir kúnge ǵana emes, el erteńine baǵyttalyp jatyr ma degen saýal qoıyp, soǵan jaýap taba almadym. Soǵan qaraǵanda tek dáýletti bolý azdyq etedi, tulǵalyq deńgeıge ósýdi buıyrtpasa.