«Máńgilik el» jáne Elbasy

Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Tarıh tolqynynda» atty eń­be­ginde: «Eger biz memleket bol­ǵymyz kelse, ózimizdiń mem­lekettigimizdi uzaq ýaqytqa meń­zep qurǵymyz kelse, onda halyq rýhanııatynyń bastaýlaryn túsingenimiz jón. Oǵan barar jol halyq danalyǵynyń ne­gizinde jatyr», degen edi. Endi mine «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bo­la­shaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda ejelgi ata-babalarymyz – túrkilerdiń Máńgilik El ıdeıa­syn – Qazaq eliniń ulttyq ıdeıa­sy retinde jarııalap otyr.

Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Tarıh tolqynynda» atty eń­be­ginde: «Eger biz memleket bol­ǵymyz kelse, ózimizdiń mem­lekettigimizdi uzaq ýaqytqa meń­zep qurǵymyz kelse, onda halyq rýhanııatynyń bastaýlaryn túsingenimiz jón. Oǵan barar jol halyq danalyǵynyń ne­gizinde jatyr», degen edi. Endi mine «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bo­la­shaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda ejelgi ata-babalarymyz – túrkilerdiń Máńgilik El ıdeıa­syn – Qazaq eliniń ulttyq ıdeıa­sy retinde jarııalap otyr.

Jalpy, ejelgi túrkilerdiń «Máńgilik el» ıdeıasyn eki ma­ǵynada alyp qarastyrǵan durys. Birinshisi – keń maǵynada, ıaǵnı­ birtutas túrki eli nemese qaǵa­nat, birneshe ulystar men rý-taı­palyq memleketterdi birik­tir­gen iri birlestik, al ekinshisi – tar maǵynada, ıaǵnı jekelegen túrki memleketteri nemese han­dyqtar men ulystar. «Máńgilik El» ıdeıasynyń alǵash ret manıfest, ıaǵnı úndeý turǵysynan jarııalanǵany – keń maǵynalyq sıpatta edi. О́ıtkeni, ol kezde túrki jurty – Uly Túrki qaǵanatyn, ıaǵnı birtutas elin quraǵan zaman bolatyn.

Ejelgi túrkilerdiń «Máńgilik El» ıdeıasy úsh tuǵyrdan, ıaǵnı úsh negizden turady: onyń birin­shisi – kóne túrki jazba eskert­kish­terindegi «Máńgilik El» ma­nı­fesi, ekinshisi – ál-Farabıdiń fı­losofııalyq shyǵarmalarynda, ásirese, «Qaıyrymdy qalada» bul ıdeıanyń teorııalyq-meto­dologııalyq turǵydan tııanaq­ta­lýy jáne úshinshisi – Júsip Bala­saǵunnyń osy ıdeıany negiz­de­gen «Qutty Bilik» dastany. Bulardyń bári bir-birimen ty­ǵyz baılanysty, bir zamannyń jemisi jáne ózine deıingi babalar muratymen jalǵasa otyryp, keıingi urpaqtarynyń qurǵan memleketshildik, ıaǵnı «Máńgilik El» ıdeıasymen sabaqtasady.

Tonykók eskertkishinde mem­lekettiń turaqty bolýy úshin bılikti ustap otyrǵan qaǵan men aqylgóı dana biraýyzdylyǵy, sóz ben istiń ajyramaýy, eldiń tutastyǵy úshin yntymaqtyń, barlyq kúshterdiń uıytqysy bolý qajettigi túp nysana retinde aıtylady. Túrki halqynyń eldiginen aıyrylyp, qaǵansyz qalyp, taǵy da basqalarǵa baǵynyp, odan qaıta kóterile bastaǵany, jańa qaǵan otyrǵannan keıin eldiń basyn biriktirý sharalary, ıaǵnı «túnde uıyqtamaı, kúndiz otyrmaı, túrki eli úshin qyzyl qanyn aǵyzyp, qara terin tókkeni, kúsh-qýatyn bergeni» pash etiledi.

Osynyń bári keıingi urpaqqa da úndeý retinde aıtylǵany kórinedi. Sonymen qatar, bul jerde «Máńgilik El» uǵymy, táýelsizdik rýhy, azattyq ıdeıasy bir-birimen úndesip tur.

Kóne túrki jazba eskertkishterin alyp qarastyrsaq, birinshiden, olardyń zattyq, ıaǵnı materıaldyq sıpatqa ıe bolyp, erkindik, azattyq pen táýelsizdiktiń nyshandaryn aıǵaqtaıtyn memlekettik rámizder belgilerin kórýge bolady. Mysaly, Kúltegin eskertkishiniń ushar basy bóri beıneli besburyshty qalqan túrinde oıylýy kezdeısoq emes. Kók bóri túrki halyqtarynyń ejelgi totemdik nanymyna negizdelgendigi belgili. Túrkiler áýletiniń negizin qalaǵan Ashına Altaı taýyna qonys tepkennen keıin, «óziniń tegin umytpaıtyndyǵyn elge jarııa etý úshin qaqpasyna qasqyr basty týyn ilip qoıdy», delingen qytaı jylnamalarynda. Tolyq bóri beınesin onyń basy arqyly berý «tutastyqty bólshek arqyly berý» degen ǵylymı prınsıpine negizdelgen. Mundaǵy bóri beınesi kórkemdik emes, saıası-áleýmettik, ıaǵnı eldik pen erkindikti, táýelsizdik pen azattyqty aıshyqtaıtyn týdyń rámizdik nyshany. Bóriniń beınesi kóptegen túrki taıpalary men rýlarynyń tańbasy bolǵan. Qazir de keıbir túrkitildes halyqtar qaýymdastyǵynyń rámizi retinde qoldanysta.

L.N.Gýmılev te Orhon-Enıseı eskert­­­­kishterine taldaý jasaǵanda rýnıka­­lyq jazýlar epıtafııalyq emes, pýblısıs­tıkalyq sıpatta dep jańa bir pikirdi bildirgen bolatyn: «úsh jazýdyń mátin­­­­deri de túrkilerdiń barlyq qoǵam múshe­­­­le­rine úndeý turǵysynda aıtylǵan, onyń ózinde eshteńemen búrkemelemeı, halyqty sendirgisi keledi. Endeshe, jazý – úndeý, ondaǵy berilgen materıal tańdap alynǵan. Mundaı janrdyń bolýy­­­nyń ózi sózdiń túrki qoǵamynda naqty kúsh ekendigin kórsetedi. Olaı bolsa, damyǵan qoǵam jáne qoǵamdyq pikir de bar». Endeshe, budan shyǵatyn qory­­­tyndy: «Máńgilik El» – kóne túrki jazba eskert­­kishterinde Uly Túrki qaǵana­ty memle­­ketiniń manıfesi retinde jarııa etilgen.

Ál-Farabı ejelgi grek fılosofııasy men shyǵystyń musylman ilimderin baılanystyra otyryp, túrki dúnıesiniń «Máńgilik El» fılosofııasynyń teorııalyq negizdemesin jasap berdi. Ǵalym «Máńgilik El» teorııasynyń negizgi erejelerin «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary týraly», «Azamattyq saıa­sat», «Mem­leket bıleýshiniń naqyl sózderi» shyǵar­malarynda baıandaıdy. Baqytqa jetý jolynda adamdardyń arasyndaǵy qaıyrymdylyq pen túsi­nýshilik, bir-birine kómek berý, dostyq pen beıbitshilik, tárbıe men tálim – Ál-Farabıdiń tutas áleýmettik-saıası teorııasynyń ajyra­mas bir bóligin quraıdy. Memleket pen qoǵamnyń kemeldenýi týraly áleýmettik-saıası teo­rııasynda memleket basqarýshylary men sol qoǵamda ómir súretin adamdardyń da ustanýy tıis memleketti basqarýdyń ımperatıvteri men mehanızmderi ashyldy. Sondyqtan, bulardyń bári qazirgi tańda túrkitildes memleketterdiń ulttyq qundylyqtary retinde sanalýy tıis.

Farabı memlekettiń mindetin jáne onyń ishki jáne syrtqy mindetterin tolyq anyqtap beredi. Syrtqy mindeti retinde memlekettiń qaıyrymdy qala turǵyndaryn nemese memleketti syrtqy jaýlardan qorǵaý, ıaǵnı kúshti qorǵanys uıymdastyrýmen júkteledi. Ishki mindeti retinde memlekettiń óz halqynyń baqytqa jetýi úshin kórnekti sharalardy iske asyrý kerek: olar – ádilettilikti ornatý, halyqty oqytý, olardy kerekti ǵylymmen tolyqtyrý, adamgershilikke tárbıeleý, qaıyrymdylyqty taratý jáne eń jaqsy baqytqa jetkizetin ádetterdi boıǵa sińirý. Qalǵan máselelerdiń bári – ekonomıkalyq jáne saıası máseleler – negizgi mindetke baǵynady, ıaǵnı adamdardyń baqytqa jetýi olardyń rýhanı jetilýine táýeldi.

«Qutty bilik» dastany orta ǵasyrlarda órkenıetti el bolǵan Qarahan áýleti memleketi túrikteriniń tilinde jazylǵany belgili. Júsip Balasaǵun «Qutty bilikti» 1069-1070 jyldary Balasaǵun qalasynda bastap, on segiz aıdyń ishinde Qashqar qalasynda aıaqtaǵan. Qarahan áýleti bılik júrgizgen dáýirde ulan-ǵaıyr ólkeni alyp jatqan osy memlekettiń basqarý tártibin belgileıtin erejeler, sondaı-aq, qoǵam músheleriniń quqyqtary men mindetterin aıqyndaıtyn tıisti zańdar joq edi. Mine, eldegi osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen Júsip Balasaǵun óziniń «Qutty bilik» dastanyn jazdy. Demek, dastan belgili bir maǵynada eldegi Ata Zań (Konstıtýsııa) qyzmetin atqarǵan. Shyǵarmada el basqarýdyń, ekonomıkany, əleýmettik-turmystyq ahýaldy, əskerı isti uıymdastyrýdyń, sharýashylyqty, taǵy basqa da memlekettiń əl-aýqatyn jaqsartýdyń erekshelikteri sýretkerlik-fılosofııalyq tilmen baıandalady. Júsip Balasaǵun dastanda patshalar men ýázirlerdiń, han saraıy qyzmetkerleri men elshilerdiń, áskerbasylar men nókerlerdiń, táýipter men aspazdardyń, dıqandar men malshylardyń, t.b. qoǵam músheleriniń minez-qulqy, bilim dárejesi, aqyl-parasaty, quqyqtary men mindetteri qandaı bolý kerektigin jeke-jeke baıandap shyǵady.

Árıne, «Máńgilik El» ıdeıasynyń negizderin Elbasy Joldaýynan keıin jedeǵabyl jazylǵan gazet maqalasynda tolyq ǵylymı taldaý múmkin emes. Biz ony tezıstik turǵydan qysqasha baıandaýǵa tyrystyq. Bul másele keıin úlken ǵylymı jobalarda zerttelýi tıis.

Túrki memleketteriniń sabaqtastyǵyn jekelegen handyqtar qurylǵan zamanda jalǵastyrǵan tulǵalar: Qasym han, Esim han, Táýke han, Abylaı han men sońǵy Kenesary han edi. Taıaýda elordalyq jastardyń «Jas azamat» uıymy Astananyń «Jastar» shaǵyn aýdany aýmaǵynda ornalasqan kóne qorymnan han Keneniń el táýelsizdigi úshin janyn qıǵan 200 sarbazynyń rýhyna arnap qoıylǵan kóne qulpytasty tapty. Qabir basyna turǵyzylǵan tastaǵy mátin de, sol kóne túrkilerdiń tas bitikterindegi epıtafııalyq mátinderge óte uqsas bolyp keledi.

Abylaı han dúnıeden ozar aldynda Buqar jyraýmen qoshtasyp jatyp: «Qansha jyl ómir súrip, jasaǵanymnan ne paıda, qazaqtyń arqasyn tamǵa, aýzyn nanǵa súıegenim joq, bul – bir. Aqbozattyń qunyn er qunyna teńegenim joq, eki. Myltyǵymnyń qunyn eki erdiń quny degizgenim joq, usta men etikshiniń qunyn qatyn qunymen bir bás qylyp, jarty qun degizip kesim kestirgenim joq, munym úsh. Osy úsh arman boıym­­­da ketti» degen eken. Abylaıdyń osy úsh armanynyń arjaǵynda úlken fıloso­fııa­lyq oı, danalyq tujyrym bar. Bul onyń qazaqtyń basyn biriktirsem, ıaǵnı «Máńgilik El» etsem degenin, el bola­sha­­­ǵyn tereńinen oılaǵanyn paıymdatady.

Osy Abylaı armany Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastaýymen Qazaqstan egemendik alǵannan beri sońǵy 20 jyldan astam az ýaqyttyń ishinde oryndalyp kele jatqanynyń kýásimiz. Kezinde túrki jurty qaǵandary «túnde uıyqtamaı, kúndiz otyrmaı, qara terin tógip, qyzyl qanyn aǵyzyp» «Máńgilik Eldiń» irgesin qalap ketse, dál osyny jańa dáýirde Elbasymyz N.Á.Nazarbaev HHI ǵasyrdaǵy «Máńgilik El» ıdeıasy turǵysynda, is júzinde tarıhı sabaqtastyqta jalǵastyryp otyrǵanyn atap ótsek artyq ketpeımiz. Oǵan Elbasynyń keshegi Joldaýyndaǵy «Men Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy etip aldym», degen sózi aıshyqty aıǵaq.

 Sataı SYZDYQOV,

 Kúltegin syılyǵynyń laýreaty,

L.N.Gýmılev atyndaǵy  Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory.