Kaspıı deńgeıi nege tómendedi?

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi mamandarynyń málimetine súıensek, ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan beri Kaspıı deńgeıiniń tómendeýi baıqaldy. 1977 jylǵa qaraı teńiz deńgeıi 3 metrge tómendep, -26-dan -29 metrge deıin jetken. Keıin sý deńgeıi qaıta kóterile bastap, 1995 jyly 3 metrge joǵarylap, -26,62 metrdi quraǵan. Osy aralyqta sý deńgeıiniń kóterilýi jylyna shamamen 14 sm, al keı jyldary -36 sm bolǵan.

«2005 jyldan beri sıkldik tómendeý kezeńi qaıtadan bastaldy. Kaspııde jeldiń áserinen mezgilsiz aýytqý bolyp turady. Máselen, Kaspııdiń soltústik bóligindegi «Janbaı» teńiz gıdroposty aýdanynda osyndaı maýsymdyq kórinis anyq baıqalyp otyr. Ásirese kóktem men kúzde. Buǵan soltústik-shyǵys jáne ońtústik-shyǵystan soǵatyn jel sebep. Al jazda jel ekpini qatty emes kezde mundaı jaıt kezdespeıdi. Teńiz deńgeıiniń kóterilýi jeldiń jyldamdyǵy 10-15 m/s jáne uzaqtyǵy 10-12 saǵattan 1-2 kúnge deıin jalǵassa ǵana baıqalady. Al jel sekýndyna 15-25 metrge jetkende teńiz deńgeıiniń bıiktigi 1,5-2 metr nemese odan da joǵary bolady», dep habarlady mınıstrliktiń baspasózqyzmeti.

Sońǵy jyldary Kaspıı teńizi deń­­geıiniń aýyt­qýyna klımattyń antro­­pogendik ózge­rýiniń áseri bary anyq­talypty. Sarapshy­lar­dyń deregine súıen­sek, 2006-2020 jyldar araly­ǵynda Kas­pıı teńiziniń akvatorııasyna jaýyn-sha­shynnyń az mólsheri túsken. Al bý­laný prosesi kerisinshe qarqyndy bol­ǵan. Son­daı-aq Edil (Volga) ózeniniń bas­seıninde sý mólsheriniń azdyǵynan teńizge keletin aǵyn mólsheri kóp bolmaǵan.

Degenmen mınıstrlik aıtyp otyrǵan basty sebep – klımattyń jylynýy. «Kaspıı deńgeıiniń tómendeýi men jo­ǵa­rylaýy buryn da bolǵan. Onyń uzaq merzimdi tabıǵı sıkldik sıpatqa ıe eke­nin atap ótemiz. Sońǵy jyldary Kas­pııdiń jaǵdaıyna ǵalamdyq jyly­ný da yqpal ete bastady», delingen mınıs­tr­liktiń málimetinde.

Sý aıdynynyń qazaqstandyq sektoryn ıgerip jatqan NCOC kompanııasy Kaspıı teńizindegi tereńdetý jobasyn bastaǵaly otyr. Bul joba qalaı iske asady? Oǵan baqylaý júrgizile me? Jalpy bul jobanyń teńizdiń ekojúıesine áseri qandaı bolmaq? Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Zul­fuhar Joldasovtyń pikirinshe, qoǵamdyq monıtorıngtik top baqylaýǵa alady. Onyń quramyna jergilikti ekologter, ǵalymdar men ekobelsendiler kirgen.

– Gıdrologııa, ıhtıologııa salasyn­daǵy ǵalymdar jobamen ashyq túrde tanysyp jatyr. Qoǵam ókilderine de kórsettik. Tereńdetý jumystary jańa baǵyttarda emes, qoldanystaǵy keme joldarynda, 29 sharshy km aýmaqta ǵana júrgizilmek. Bul teńizdiń soltústik-shy­ǵys aımaǵynyń 0,03 paıyzyn quraıdy. Sol sebepten balyqtar mıgrasııasy­na, qustar arealyna sonshalyqty áse­ri bolmaıdy. Al az kólemdegi zalaldy kompanııaǵa ótetý ádistemeleri qarasty­ry­lyp otyr. Teńiz sýynyń laılanýyn azaı­tý úshin jańa tehnologııalar qolda­ny­lady. Biz bul jobany turaqty baqy­laýda ustaımyz, – deıdi Z.Joldasov.

Al NCOC kompanııasy bas dırekto­rynyń orynbasary Ermek Marabaevtyń aıtýynsha, tereńdetý jumysy aýqymdy joba emes. Bul – ádette atqaryla beretin sharýa.

– Tereńdetý jumystary teńizdegi bes aralda júrgiziledi. Teńiz deńgeıiniń tómendeýi araldar arasyndaǵy kemelerdiń qozǵalysyna, tasymal, apattyq qutqarý jumystaryna keri áserin tıgizip otyr. Sondyqtan teńizdegi tek keme joldaryn ǵana tereńdetemiz. Kanal salý jospary joq. Al tereńdetý – Kaspıı teńizindegi kúndelikti jumys. Keme joldary ár jyldary tereńdetildi. Odan ekologııa­ǵa qaýip joq. Degenmen ekologııalyq áser­­di baqylaý úshin turaqty túrde óndi­ristik monıtorıng júrgizemiz, – deıdi E.Marabaev.

Onyń aıtýyna sensek, kanaldardy tóseý ıdeıasy 1995 jyldan beri Kas­pıı teńizi deńgeıiniń, onyń ishinde «Qa­shaǵan» ken ornynda teńiz nysandary ornalasqan aýmaqta tómendeýine baılanysty qajettilikke aınalyp otyr. Joba qurylysy eki kezeńge bólingen. Birinshisi – «D» aralyna batys kireberis kanaly. Ekinshisi – «D» aralyn pılotsyz araldarmen baılanystyratyn kásipshilik kanal. Onyń eni 80-nen 115 metrge deıin jetedi. Jobada dıametri 325-ten 380 metrdi quraıtyn 10 burylys basseınin qurý kózdelipti. Teńiz túbinen 18,5 mln tekshe metrden asa topyraq shyǵarylady.

Bıologııa ǵylymdarynyń doktory Elena Krýpa tereńdetý kezinde sý­dyń laılanýy teńizdegi organızmderge ýaqyt­sha ǵana áseri bolatynyn alǵa tartyp otyr. Biraq munyń teńiz deńgeıine zııany tımeıdi.

– Kaspıı teńiziniń ekojúıesi qaıtadan qalpyna kelý qabiletine ıe. Teńiz orga­nızmderiniń qorektik bazasy týraly aıtsaq, fıtoplanktondar teńiz tabanyn tereńdetý áserinen bolǵan laılaný ketip, tunǵannan keıin birden qalpyna keledi. Bir aıdan soń zooflanktondar, odan soń makrozoobentos burynǵy qalpyna túsedi. Jobany Kaspıı teńizi deńgeıiniń dınamıkasymen baılanystyrýǵa bolmaıdy. Sebebi kanal salynbaıdy ǵoı. Teńiz deńgeıine Jaıyq pen Edil ózenderiniń aǵys kólemi men klımattyq faktorlar áser etedi, – degen pikirin bildirdi ǵalym.

Al bıologııa ǵylymdarynyń dokto­ry, ıhtıolog Asqarbaı Kamelov bul jobanyń balyqtar mıgrasııasyna áser etpeıtinine senedi. О́ıtkeni Kaspııdegi bekire tuqymdas balyqtar eki jaǵdaıda, ıaǵnı ýyldyryq shashý jáne azyq izdeý úshin kóship-qonady.

– Ýyldyryq shashý kezinde teńizdiń barlyq akvatorııasy boıynsha emes, tek jaǵalaý aımaǵynda mıgrasııa jasaıdy. Iаǵnı bul kezeńde olar tereńdetý jobasy júzege asatyn aımaqtyń áserine ushyramaıdy. Al qorek izdegende kóbine soltústik aımaqtaǵy taıaz jerlerge barady. Sondyqtan mıgrasııaǵa atalǵan jobanyń áseri bolmaıdy, – deıdi ol.

Qorshaǵan ortaǵa, ásirese teńiz ekologııasyna Parlament Májilisiniń depýtattary da alańdaýshylyq bildirip otyr. Premer-Mınıstrdiń orynbasary Roman Sklıardyń atyna depýtattyq saýal joldaǵan Sálimjan Naqpaevtyń málimetinshe, 2010 jyly qurlyqta 8 584, Kaspıı teńiziniń sý basar jaǵalaýyn­da 1 262 munaı uńǵymasyna zertteý júr­­gizilipti. Zertteý qorytyndysymen 82 mu­naı uńǵymasyn joıýǵa usynys beril­gen. Sondaı-aq 2013 jyly Atyraý obly­synyń ákimdigi 1 400 munaı aǵý qaýpi bar uńǵymanyń bar ekenin, onyń 128-in Kaspıı teńiziniń sýy basyp jatqanyn anyqtapty.

– Qorshaǵan ortaǵa keri áserin tıgizetin mundaı uńǵymalar bir óńirde ǵana emes, Mańǵystaý men Aqtóbe oblystarynda da bar. Bul – Shyǵys Tasorpa, Qultaı, Jılıanskaıa, Petropavlovskaıa jáne bas­qa ken oryndaryndaǵy uńǵymalar. Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, Kaspıı teńizi jaǵalaýynda bir uńǵyma, qurlyqta 41 uńǵyma joıylǵan. Qazir joıylýy tıis bes munaı uńǵymasy qal­ǵan, – deıdi S.Naqpaev.

Depýtattyń aıtýynsha, jer qoınaýyn paıdalanýshylar aýmaǵynda ornalasqan uńǵymalardy joıý nemese konservasııa­laýdy sol kompanııalardyń esebinen júzege asyrý mindettelgen. Alaıda keı­bir josyqsyz jer qoınaýyn paıdalanýshylar óz mindetin tolyq oryndamaı otyr. Sondaı-aq zerttelgen jáne joıylǵan uńǵymalardyń statıstıkalyq málimeti sáıkes kelmeıdi. Qurlyq pen Kaspıı teńiziniń jaǵasynda joıylýy tıis naqty qansha apatty uńǵyma qalǵany belgisiz bolyp otyr. Kezinde esep júrgizgende ıesiz qalǵan munaı uńǵymalarynyń qataryna gıdrogeologııalyq uńǵymalar da engizilgen.

– Sol sebepten Úkimet tarapynan birneshe naqty is-shara atqarylýy tıis. Birinshiden, elimizdiń aýmaǵynda joıy­lýǵa jáne konservasııalaýǵa ja­­tatyn uńǵy­malardyń naqty sanyn anyqtaý qajet. Ekinshiden, apatty uń­­ǵymalardyń joıylýyn nemese kon­servasııalaý jumy­syn bekitilgen merzimde aıaqtamaǵan jer qoı­naýyn paı­dalanýshylarǵa shara qol­daný kerek. Úshin­shiden, ıesiz qalǵan apat­tyq munaı uń­ǵy­malaryn joıý, ne konservasııalaý úshin birneshe jylǵa arnalǵan naqty tizbe jasaqtalyp, bıýdjetten jetkilikti qarajat bólingeni jón, – dep esepteıdi S.Naqpaev.

Túıindeı aıtqanda, qazaq qoǵamy úshin de, jaǵalaýdaǵy ózge elder úshin de Kas­pıı teńizi ekologııasynyń búlinbegeni qajet. Bul – barshanyń talaby.