Ýran óndirisi: Batys pen Shyǵystyń básekesi

Satý kólemi ulǵaıdy

Bul rette kanadalyq Cameco kompanııasy aldaǵy ýaqytta COVID-19, orman órti nemese bas­qa da jaǵdaılardyń saldarynan táýekelder týyndamasa, onda bıylǵy óndiristik kórsetkishti 12 mln fýntqa deıin jetkizetinin málimdedi. Aldymen otandyq kásip­orynnyń jaǵdaıyna toqta­lyp óteıik.

«Qazatomónerkásip» UAK» AQ qoǵammen baılanys depar­ta­mentiniń aqparatyna súıensek, osy jyldyń 6 aıynda kompanııa tobyndaǵy óndiris kólemi sál óskenimen tutastaı byltyrǵy kezeńniń kórsetkishimen uqsas. Naqty aıtsaq, elimizde 100% negizde 10 451 tonna ýran (salys­tyrý úshin – 2020 jyly 10 434 tonna) jáne kásiporyndardyń ıelený úlesine teń 5 864 tonna tabıǵı ýran (2020 jyly 5 790 tonna) óndirildi. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy satý kólemi kompanııa toby men «Qaz­atomónerkásiptiń» deń­geıinde óskeni baıqalǵan. Atap aıt­qanda, toptyń deńgeıinde onyń mólsheri 6 193 tonnany qurasa, tikeleı ká­siporyn satqan shıkizattyń kólemi 5 179 tonnaǵa jetken. Bul 2020 jyldaǵy kórsetkishke qara­ǵanda 38%-ǵa artyq.

Osy oraıda ýrannyń spot­tyq baǵasynyń ósýi ulttyq kom­pa­nııanyń ortasha satý baǵa­syna jaǵymdy áser etkenin aıta ketken oryndy. Eger de jyl­dyń sońyna deıin spot quny ózger­mese, satý baǵasynyń ósý úrdi­si saqtalýy múmkin. Negizinen ká­sip­orynnyń shıkizatty tasy­maldaý jumystary ekinshi jar­ty­jyldyqqa josparlanypty.

«Qazatomónerkásip» shıkizat qoryn maqsatty túrde saqtaýǵa tyrysyp keledi, bul shamamen 6-7 aılyq óndiris kólemine sáıkes. Alaıda 2021-2022 jyldardaǵy onyń mólsheri pandemııaǵa baılanysty joǵarydaǵy kórsetkishten tómen bolýy da múmkin. Holdıng ókilderi ekinshi toqsanda spot naryǵyndaǵy ónimdi satyp alýǵa qatysty birqatar kelisimge qol jet­kizilgenin jáne óz qor­laryn oń­taılandyrý úshin naryq­taǵy jaǵdaıdy baqylaýda ustaıtyn­daryn aıtty.

Iаdrolyq otyn óndirýshilerdiń qataryna qosyldyq

«Qazatomónerkásip» jáne China General Nuclear Power Corporation (CGNPC) kompanııasy О́skemendegi Úlbi metallýrgııa zaýytynyń aýmaǵynda jylý bólgish quramany shyǵaratyn zaýytty salý jóninde ýaǵdalasqan edi. Onyń aıasynda qytaılyq kor­porasııa «Úlbi-JBQ» ónimin satyp alýǵa kepildik berip, óz keze­ginde «Qazatomónerkásip» ózi­niń enshiles kompanııasy «Or­talyq» О́K» JShS aksııa­sy­nyń 49%-yn CGNPC-diń enshi­les ká­sip­ornynyń paıdasyna satý­ǵa kelisti. Bıyl sáýirde satyp alý-satý shartyna qol qoıylyp, iri halyqaralyq konsaltıngtik kompanııalardyń biri «Ortalyq» О́K» JShS-niń 49% úlesin shamamen 435 mln dollarǵa baǵalaǵan.

«Shildeniń sońynda barlyq keıinge qaldyrylǵan talap pen qajetti memlekettik rásim oryndalyp, kelisimshart jabyldy. Qaıta tirkeý aıaqtalyp, CGN Mining UK Limited (CGNPC-diń enshiles kompanııasy) «Ortalyq» О́K» JShS-niń tolyq quqyqty múshesine aınaldy. «Qazatomónerkásip» atal­ǵan kásiporyndy tolyq baqy­laýǵa múmkindik beretin 51% aksııany ózinde saqtasa, CGN Mining UK Limited onyń 49%-na ıe. Bul oraıda seriktester ýrannyń kólemin óz úlesteriniń deńgeıine baılanysty satyp alatynyn aıta ketý kerek», delingen kompanııanyń aqparatynda.

Maqala daıyndalyp jat­qanda «Úlbi-JBQ» kompanııasy tamyzdyń 12-sinde alǵashqy óni­min shyǵarǵanyn habarlady. Bul – elimizdiń tarıhyndaǵy úlken jetistik. Nege deseńiz, atom stansalaryna arnalǵan ıadrolyq otyn óndirýshi sanaýly memleketterdiń qataryna endi Qazaqstan da resmı qosyldy.

Tutastaı alǵanda, atom hol­dınginiń koronavırýs indetiniń taralýyna qarsy qabyldaǵan naqty sheshimderi, jumysshylar men jergilikti halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaý baǵytynda qolǵa alǵan ju­mystary bıylǵy óndiristik pro­sestiń úzdiksiz júrgizilip, saq­talýyna múmkindik berip otyr. Dese de kompanııa ókilderi byltyr elimizde engizilgen tótenshe jaǵdaı rejimi óndiris nysandaryndaǵy keıbir operasııalyq qyzmetti tórt aıǵa toqtatyp, geologııalyq barlaý jáne taý-ken salasyndaǵy da­ıyn­dyq jumystaryna, sol sekildi jańa tehnologııalyq bloktardy iske qosý kestesine áser etkenin jasyrǵan joq. Sonyń saldarynan osy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda da­ıyn ónim­di óndirý kólemi tómendedi. Son­daı-aq COVID-19 búkil óndiris­tik tasymal tizbegine áser etip, bul belgili bir materıaldardyń, onyń ishinde qubyr ónimderiniń tapshy­lyǵyna ákeldi. Osy qıyndyqtar­ǵa qaramastan kompanııa toby ýran óndirýge baılanysty bıylǵy jos­pardy oryndaý úshin barlyq alǵyshart qarastyrylǵanyn alǵa tartty.

Kanadalyqtardyń upaıy túgel

Ýran ónerkásibiniń taǵy bir alyby – kanadalyq Cameco Corpo­ration osy jylǵa josparlanǵan kórsetkishti artyǵymen oryndamasa da kem túsirmeıtinin jetkizdi. Jasyratyny joq, bıyl álemde tabıǵı jáne tehnogendi apattar kóp boldy. Tótenshe oqıǵalar qalyń ormanymen erekshelenetin Kanadany da aınalyp ótpedi. Ásirese orman órti – Úıeńki ja­pyraqtar elindegi kókeıkesti máse­­leniń biri. Áıtse de Cameco Cor­poration kompanııasynyń bas dırek­tory Tım Gıtseldiń aı­týyn­­sha, búginge deıin pandemııa nemese orman órtteri kompa­nııa ónimderiniń tasymalyna aıtar­lyqtaı áser etpegen jáne bul jyl sońyna deıin qalǵan ónimderdi jetkizý jumystaryna yqpalyn tıgizbeıdi.

«Strategııamyzdy oryndaý ba­ry­syndaǵy qysqa merzimdi shy­ǵyndar men Cigar Lake-gi óndi­ris­tiń aldyn ala toqtatylýyna qaramastan jaǵdaıymyz turaqty. Osy toqsandy shamamen 1,2 mlrd kanadalyq dollarmen aıaqtadyq. Sondaı-aq uzaq merzimdi saýda-sattyq kelisimsharttarynyń portfolıosyna taǵy 7 mln fýntty sátti qosyp, nátıjesinde, 2021 jylǵa arnalǵan kelisimsharttardyń jal­py somasy 16 mln fýntty qu­rady. Biz atom energetıkasynyń bo­lashaǵynan zor úmit kútip otyrmyz. Buǵan qosa, ýranǵa degen usy­nys pen suranystyń artýy jáne kompanııamyzdyń áleýeti biz­di ármen qaraı jumysty qar­qyn­data túsýge jigerlendiredi. Sebebi jahandyq deńgeıde alyp qara­ǵanda, adamzat energııany kóp jumsaıtyn resýrstardan birtindep bas tartyp jatqanyn baıqap otyrmyz», dedi T.Gıtsel.

QHR alǵashqy torıı reaktoryn salýdy kózdeýde

Aspanasty eli salqyndatýǵa sýdy qajet etpeıtin álemdegi al­ǵashqy tájirıbelik torıı ıadro­lyq reaktoryn salýdy kóz­dep otyr. Mundaı reaktor ekologııa­lyq turǵyda taza ári qaýipsiz sanalady.

Atalǵan reaktor suıyq torıımen (aktınoıdtarǵa jatatyn radıoaktıvtiligi az aýyr metall) jumys istep, ony sal­qyn­datý úshin tuz balqymasy qolda­nyl­­maq. Mamandardyń sózine sensek, mun­daı qondyrǵynyń artyq­shy­lyǵy kóp. Birinshiden, reaktor kóp mólsherde sýdy qajet etpeıdi, ıaǵnı shóldi aımaqtarda jumys is­teýge qaýqarly. Ekinshiden, torıı ýranǵa qaraǵanda áldeqaıda arzan, sondaı-aq onyń ydyraýy kezin­de paıda bolatyn elementter ıadro­lyq qarý jasaýǵa jaramsyz. Úshin­shiden, mundaı reaktordyń qal­dyqtary 500 jylda ydyraıdy. Al ýran qaldyqtarynyń ydyraý kezeńi 10 myń jylǵa sozylatyny belgili.

Reaktordyń 2 megavattyq prototıpi tamyz aıynda daıyn bolyp, alǵashqy synaqtar qyr­kúıek­te bastalady. Al tolyq qýat­ty 100 megavattyq kólemdi reak­tor 2030 jylǵa deıin Ýveı qa­lasynda salynady dep josparlanýda.