О́ńirlik komıssııa ózekti máselelerdi kóterdi

 Tutqyn ba, satqyn ba?

Osy kúni komıssııa men onyń jumysshy toptary ár apta­nyń sársenbi jáne beısenbi kún­deri Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń Qyzylorda oblysy jáne Baıqońyr qalasy boıyn­sha departamentiniń, Bas pro­kýra­týranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń oblys boıynsha basqarmasynyń jáne oblystyq Polısııa departamentiniń arhıv­terinde saqtalyp turǵan qupııa qujattarmen jumys isteýde.

Mysaly, Qorqyt Ata atyn­daǵy Qyzylorda ýnıversıteti ǵalymdarynan jasaqtalǵan ob­lystyq jumysshy top ishki ister departamentindegi «aqtalýǵa jatpaıdy» degen 12 qordy zerttep, 1940-1950 jyldar aralyǵynda sottalǵan azamattardyń ústinen qozǵalǵan 70 isti qaraǵan. Sonyń nátıjesinde 141 adam aqtaýǵa usynyldy. 

– Bulardyń denin «Túrki­s­tan legıony» quramynda bol­ǵan­dardyń, «Japon shpıony» degen jalamen atylǵandar men Syr óńirine jer aýdarylǵan koreı, ne­mis­terdiń ústerinen qoz­ǵal­ǵan ister qurap otyr, – deıdi óńir­lik komıssııa múshesi, tarıh ǵy­lym­darynyń kandıdaty Ýálı­han Ibraev. – Qazir «Túrkis­­tan legıonynyń» quramyna kir­genderdi zertteýdiń arnaıy ádisnamasy joq. Tipti araki­dik bolsa da «olar tutqyn ba, sat­qyn ba?» degen másele kóterilip qala­dy. Nemis áskerinde tutqyn­da bolǵan olardyń keńes ás­kerine qarsy soǵysqa qatys­qan, qatyspaǵanyn da anyqtaý qıyn. Zertteý kezinde olardyń alǵashqy tergeýde eshteńe mo­ıyndamaǵanyn, keıinnen bárin qol­men qoıǵandaı qylyp aıtyp bergenin baıqadyq. Tipti kóp­shiliginiń jaýap alý kezinde orys tilindegi saýaldarǵa oryssha jaýap berip, sotta aýdarmashy suraǵany tergeýdiń zań talaptaryna saı ótkenine kúmán týdyryp otyr. Jas jigitterdi aldap-arbap, tipti japqan jalasyn uryp-soǵyp moıyndatýy da múmkin. Legıon quramynda bolǵandardyń keıinnen partızan qozǵalysyna qosylyp, jaýǵa qarsy soǵysqany da esepke alynbaǵan.

Arhıv qujattary arasynda tutqyndar arasynda úgit-nası­hat jumystaryn júrgizgen din ókilderi týraly da derekter kezdesip qalady. Komıssııa músheleri kóńilde esh dúdámal qalmas úshin arhıv qorlaryndaǵy qu­jattardy saralaı otyryp, vlasovshylar men kánigi baske­ser­lerdiń qylmystyq isteri­nen basqa qujattardy qupııasyz­dan­dyrǵan jón degen pikirde.

Kóterilister týraly kóp derek bar

Komıssııa jumysy barysynda keńes ókimetine qarsy kóterilister týraly estelik­ter jı­naqtalyp jatyr. So­ny­men qatar áli aqtalmaǵan azamattardyń jaqyn týystarynan mańyzdy málimetter alynǵan.

О́ńirlik komıssııa oblys aýmaǵynda keńes bıligine qarsy halyq narazylyqtarynyń da sanyn anyqtaý baǵytynda da biraz is bitirdi. Onyń ishinde ámirshildik júıege qarsy baǵyt­talyp, Qazaly, Qarmaqshy, Te­reń­ózek aýmaǵyn qamtyǵan Qara­­qum kóterilisiniń orny bó­lek. Sharýa jaıymen kóship-qo­nyp júrgen sharýalardyń bas kóterýine keıinirek kórshiles Yr­ǵyz, Aral men Qarsaqpaı turǵyn­dary da qosylǵan.

Komıssııa músheleri Qazaly­daǵy dál osyndaı kóteriliske basshylyq jasaǵan Aqmyrza ıshan sarbazdaryna, Alash qaı­ratkerlerine taǵylǵan aıyptardy da zertteý ústinde. Jumysshy top arhıvtegi 1996 jylǵy oblys aýmaǵynda qýǵyn-súrgin qur­bandarynyń jerlengen jerin anyqtaý jónindegi komıssııanyń qujattarynda kórsetilgen oryndarda boldy. 

Kóp jyldar boıy oblys ortalyǵyndaǵy Araı saıajaıy aýmaǵyna, ıaǵnı repressııaǵa ilin­­gender oqqa baılanǵan jer­ge es­kertkish qoıyp, eske alý sha­­ra­laryn ótkizip kel­dik. Qu­­jat­­tardy zertteý kezin­de Bir­qazan, Qaraýyltóbe eldi meken­deriniń mańynan, Qyzyl­orda qalasyndaǵy Oral kazaktary qorymy janynan taǵy osyndaı oryndar tabylyp otyr. Qorym janynda alasapyran zamanda oqqa baılanǵan qyryq molda­nyń denesi jatyr degen derek anyq­talyp, qazir ol zerttelý ústinde.

– Jumys toby Qojban han bastaǵan sarbazdar túgel jan qıǵan Qaraqum kóterilisiniń sońǵy urysy ótken Kójebaı sa­ıy­­na, Qaraýyltóbedegi Úshaǵash­­qa, Birqazandaǵy Qońyr­tóbe­ge es­kertkish ornatýdy usynyp otyr. Sonymen qatar saıası-qý­ǵyn súrgin qurbandary jerlen­gen jerlerdi anyqtaý úshin UQK Qy­zylorda oblysy jáne Baı­qo­ńyr qalasy boıynsha depar­ta­menti arhıvinde 1991, 1996 jyl­­­dary jumys istegen komıs­sııa­­n­yń is-qujattary negizinde ar­­naıy arheologııalyq ekspedı­sııa shyǵarý kerek degen pikir­de. Bilikti zańgerlermen birlese oty­ryp, Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń 1993 jyly 14 sáýirde qa­byl­d­anǵan «Jappaı saıası qý­ǵyn-súr­ginder qurban­daryn aq­taý týraly» Zańyna ózge­rister engizý qajet, – deıdi Ýálıhan Ibraev.

Jaqyn arada óńirlik komıssııa músheleri aýdandarǵa saparlap, saıası terror qurbandary atylǵan aýmaqtardy aralap, sol kezeńniń bir deregin biletin kónekózdermen tildesip qaıtpaq. Munyń bári jalaly bolyp, jan qıǵan erler esimin ortamyzǵa oraltý úshin, tarıhı sanamyzdy jańǵyrtý úshin kerek.

QYZYLORDA