«Jasyl» ekonomıkanyń qozǵaýshysy – ǵylym

Elbasynyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda otandyq ǵylymnyń rólin arttyrýǵa basa kóńil bólindi.

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıyn halyqqa joldaıtyn dástúrli qujatyn taǵat­syzdana kútetin qaýymnyń birimiz. О́ıtkeni, munda bilim, ǵylym salasyna aıryqsha kóńil bólinip, atqarylatyn is-sharalar udaıy naqtylanyp, belgilenip otyrady. Sonyń ishinde, ásirese, bıylǵy Joldaýdyń biz úshin jóni bólek ekeni ras. Olaı deıtin sebebimiz, Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý tujyrymdamasynda ǵylymǵa aıryqsha kóńil bólinýi beker tańdaý dep oılamaımyz.

Elbasynyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda otandyq ǵylymnyń rólin arttyrýǵa basa kóńil bólindi.

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıyn halyqqa joldaıtyn dástúrli qujatyn taǵat­syzdana kútetin qaýymnyń birimiz. О́ıtkeni, munda bilim, ǵylym salasyna aıryqsha kóńil bólinip, atqarylatyn is-sharalar udaıy naqtylanyp, belgilenip otyrady. Sonyń ishinde, ásirese, bıylǵy Joldaýdyń biz úshin jóni bólek ekeni ras. Olaı deıtin sebebimiz, Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý tujyrymdamasynda ǵylymǵa aıryqsha kóńil bólinýi beker tańdaý dep oılamaımyz.

Ǵylym qaı kezde de qoǵam damýynyń basty kilti bolyp sanalǵandyqtan, oǵan udaıy ekpin bere, alǵa tarta sóıleýimiz zańdy qubylys. Joldaýda: «Taıaýdaǵy 10-15 jylda ǵylymı qamtymdy ekonomıkalyq bazıs jasaý kerek, onsyz biz álemniń damyǵan elderi qataryna qosyla almaımyz. Muny damyǵan ǵylym arqyly sheshýge bolady», dep el Prezıdenti máseleni aıqyn naqtylasa, bul muratqa jetý úshin Qazaqstan ǵalymdarynyń aldynda asqaraly mindetter tur dep esepteımiz. Birde-bir býyn býylyp-túıilip, eskiniń eteginde qalǵysy joq, báriniń saıyp kelgendegi, bolashaqta tireler tıegi ǵylym ekeni shúbásiz shyndyq.

«Jasyl» ekonomıkaǵa kó­shý jónindegi qabyldanǵan tujy­rymdamaǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı egis alqaptarynyń 15 paıy­zy sýdy únemdeý tehnologııalary­na kóshiriletin bolyp jatyr. Bul úshin taǵy da aldymyzdan ag­rar­lyq ǵylymdy damytý máselesi kelip shyǵatynyn aıtýǵa tıispiz. Tabıǵı azyq-túlik óndirýmen qatar qurǵaqshylyqqa tózimdi gendik-modıfıkasııalanǵan ónimder óndi­risin júrgizý kezeńi kelip jet­keni aıtylýda. Shetelderden tartylatyn ınvestısııany bilim men jańa tehnologııalar transfertteýge paıdalaný kerek delinýde. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin kóterýdi birinshi kezekke qoıyp otyrǵan bul Joldaýdy ǵalymdar, ásirese, hımııa salasyn damytýǵa ter tógip júrgen mamandar biraýyzdan qoldap otyr.

О́tken jyldyń 30 mamyrynda Elbasynyń Jarlyǵymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl» ekono­mıkaǵa kóshý tujyrymdamasy» qabyldanǵan bolatyn. Ústimizdegi jyly qurylǵanyna 80 jyl tolǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti óskeleń urpaq úshin asa mańyzdy bolyp sanalatyn jobany júzege asyrýǵa aıtarlyqtaı úles qosyp keledi. Hımııa salasyndaǵy ǵylymı mekteptiń bastaýy – hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýlteti «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jolynyń bir tarmaǵy «jasyl» hımııany óndiriske engizý arqyly ǵana múmkin ekendigin ǵylymı turǵyda naqtylap shyqty. Atap aıtar bolsaq, sý resýrstaryn ornyqty paıdalaný, ónimdiligi joǵary aýyl sharýashylyǵyn damytý, energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý, elektr energetıkasyn damytý, qaldyqtardy basqarý júıesi, aýanyń lastanýyn azaıtý jáne ekojúıelerdi saqtap qalý jáne tıimdi basqarý sııaqty sharalardyń qaı-qaısysy bolsyn hımııa mamandary aralasýymen ǵana júzege asatyny talas týdyrmasa kerek. Osy qaǵıdalardyń birqatary tikeleı «jasyl» hımııanyń mindetteri bolyp tabylatyndyqtan, «jasyl» ekonomıkany «jasyl» hımııasyz júzege asyrý áste múmkin emes.

Hımık-mamandardyń pikirinshe, «jasyl» hımııa ataýynyń ózi kez kelgen hımııalyq úderisti qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizbeıtindeı dárejege jetkizý úshin jetildire túsý, ózgertý degen maǵynany bildiredi.

«Jasyl» hımııanyń aıasyndaǵy máselelerdi eki baǵytqa bólip qaras­tyrýǵa bolady. Birinshisi, ekolo­gııalyq turǵydan qaýipti bolyp keletin qosalqy zattardy jáne paıdalanylǵan reagentterdi qaıta óndeý bolsa, ekinshisi, ekologııalyq qaýipti zattar múlde túzilmeıtin nemese qoldanylmaıtyn jańa nemese jetildirilgen úderisterdi jasap, óndiriske engizý bolyp tabylady.

О́kinishke qaraı, ónerkásip mekemeleriniń basshylary «jasyl» hımııanyń ustanymdaryn qoldanǵysy kelmeıdi, sebebi, jańadan engiziletin ádis pen tásil ekonomıkalyq turǵydan olardyń talaptaryna barlyq ýaqytta tıimdi bolyp shyǵa bermeýi múmkin. Oǵan bir jaǵynan taǵy da hımııa degen sózge búginde múlde teris túsinik qalyptasyp otyrǵany sebep. Alaıda, hımııa óndirisine qarsy shyǵatyn adamnyń ózi hımııa óniminsiz kúndelikti tirshiligin kóz aldyna eles­tete almasy anyq. Qazirgi tutynyp júrgen zattarymyzdyń qaı-qaısysy bolsyn hımııalyq ónerkásipti aınalyp ótpeıtinin umytpaýymyz kerek. Mysaly, ár adamnyń qoldanysyndaǵy uıaly telefondar plastıkten jáne 40-qa jýyq hımııalyq elementterden quralatynyn bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Kıimniń, sómkeniń belgili bir bólikteri, ydystar, keńse taýar­lary syndy adamzattyń ómirine asa qajetti buıymdardyń barlyǵy derlik hımııalyq ónimder bolyp tabylady, ıaǵnı hımııa ómirimizdiń barlyq salasyn tolyqtaı qamtıdy dep aıta alamyz. Árıne, hımııa damyǵan saıyn ony paıdalaný saldary da óse túsýi zańdylyq. Ásirese, bul ónerkásiptik óndiriste anyq baıqalady. Sondyqtan «jasyl» hımııanyń erejelerine, ustanymdaryna sáıkes ónim óndirý búgingi kúnniń ózekti máselesine aınalýda.

Dese de, bul bir kúnde sheshile salatyn sharýa emes, sebebi, ǵylymı-tehnıkalyq úderis oryn alǵannan beri adamzat balasy, eń aldymen, ónim óndirýdi, qazba baılyqtaryn óńdeýdi qolǵa alǵan bolatyn. Al ekologııalyq problemalar tek XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, dálirek aıtqanda, 1972 jyldan bastap ózekti bola tústi. Eń alǵashqy bolyp damyǵan elder resýrstardy tıimdi paıdalaný men qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserdiń baılanysyna kóńil bóle bastady. Qorshaǵan ortanyń kúıin «res­ýrs» dep qarastyrsaq, resýrstyq-ekologııalyq kózqaras negizgi túsinikke aınalýy shart, sondyqtan áleýmettik-ekonomıkalyq salada kez kelgen sheshimder ekijaqty bolyp tabylady – resýrstyq jáne ekologııalyq. Túrli jumystar men sharalar barysynda energetıkalyq, materıaldyq jáne basqa da resýrs­tar neǵurlym kóbirek jumsalǵan saıyn qorshaǵan ortaǵa tıetin zalal da solǵurlym artady. Máselen, bıologııalyq ártúrliliktiń azaıýy, atmosferaǵa jáne sýqoımalarǵa tastalynatyn zııandy zattardyń, qaldyqtardyń kóbeıýi degen sııaqty. Osyǵan baılanysty qorshaǵan ortaǵa tıetin zııandy áserdi tómendetý úshin res­ýrstardy paıdalanýdy barynsha azaıtý mańyzdy. Bul maqsatqa qol jetkizýdiń eki joly bar. Birinshisi – ekonomıkalyq damýdy baıaýlatý nemese ekonomıkalyq regress (jumys istep turǵan mekemelerdi jabý). Biraq bul jol óte qaýipti bolýy múmkin, sebebi, mundaı jaǵdaıda kedeıshilik beleń alyp ketýi ǵajap emes, al bul qorshaǵan ortaǵa tipten qaýipti. Tirshilik úshin adamdar tabıǵatqa shabýyl jasap, saıyp kelgende, adam ómirine óte úlken qaýip tónedi.

Ekinshisi – óndiristik tehnologııalardy jetildirý, resýrstardy únemdeý ádisterin qarastyrý, shyǵarylatyn ónimniń sapasyn arttyrý, óndiris qaldyqtaryn qaıta óndeý, tastandy zattardy tehnologııalyq joldarmen azaıtý. Bul jol resýrs­tardy paıdalanýdy azaıtýǵa jáne adam ómiriniń deńgeıin tómendetpeýge múmkindik beredi.

О́nerkásipti damytý jolynda óndiris oryndary atmosferaǵa óte kóp mólsherde shań-tozańdar men túrli zııandy qospalardy shyǵaryp tastap júrdi. Mysaly, adamzat is-áreketi saldarynan atmosferaǵa jylyna 150 mln. tonna kúkirt totyǵy ushyp shyqqan bolsa, onyń 15 mln. tonnasy ǵana ártúrli qondyrǵylarda ustalynyp, nátıjesinde, kúkirt qyshqyly alyndy. Qorshaǵan ortany ýlaýda zııany mol bul gazdyń kópshiligi jylý elektr stansalarynan jáne tústi metallýrgııa óndiristerinen bólingenin aıta ketý kerek. Keıingi jyldary bolat, shoıyn, sement, t.b. zattardyń ornyna sıntetıkalyq materıaldar qoldanylyp júr desek, al mundaı sıntetıkalyq zattardyń qorshaǵan ortany búldirýdegi orny tipti alabóten. Olar shirimeıdi, sol sebepten tabıǵı ortany (sýdy, topyraqty) pármendi túrde lastap otyrady. Ǵalymdardyń boljaýynsha, eger qajetti sharalar der kezinde qoldanylmasa, 50 jyldan soń qazirgi qarqyndaǵy óndiris nátıjesinde temir totyǵynyń topyraqtaǵy jáne sýdaǵy mólsheri eki ese, al myrysh pen qorǵasyn 10 ese, synap, kadmıı, stronsıı 100 ese, al myshıak 250 esege deıin artady eken. Bul elementterdiń jáne olardyń qosylystarynyń bıosferanyń belgili bir bóliginde kóp mólsherde jınaqtalýy adamzatqa alapat teris ózgerister alyp keletinin boljaý qıyn emes.

Qazaqstandaǵy hımııa jáne metallýrgııa salalary boıynsha negizgi iri kásiporyndar О́skemen, Lenınogor, Balqash, Jezqazǵan, Temirtaý, Qara­ǵandy, Aqtóbe, Shymkent, Taraz qala­laryńda ornalasqan. Bul qalalardaǵy aýanyń lastaný deńgeıi ádettegiden óte joǵary bolý tendensııasy baıqalady. Mundaǵy lastaǵysh zattar qaýiptiligi joǵary klasqa jatqyzylady. Aero­kosmostyq málimetter boıynsha, atalǵan kásiporyndardyń áser etý aımaǵy, lastaný kózinen 60 km qashyqtyqqa deıin sozylýy baıqalǵan jáne qalalardyń kópshiliginde aýyr metaldardyń mólsheri, zııany joq joǵary konsentrasııa (ZJJK) deńgeıinen birneshe ese asyp túsken. Árıne, bul aıtylǵan derekter kóp jyldar boıy, eshqandaı ekologııalyq, onyń ishinde «jasyl» hımııanyń qaǵıdalaryna saı áreketter qolǵa alyna qoımaǵan kezde oryn alǵan. Al qazirgi kezde, Elbasynyń Jarlyǵymen «jasyl» ekonomıkaǵa oń betburys jasalǵan shaqta, elimizde «jasyl» hımııany damytý isi qarqyndy túrde damyp keledi. Osyǵan oraı, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetiniń ǵalymdary da Qazaqstanda «jasyl» hımııany damytý úshin fakýltet jáne kafedra deńgeıinde serpindi jobalardy júzege asyrýdy qolǵa alyp otyr.

Janý máseleleri ınstıtýtynyń eksperımenttik-óndiristik ýchastogynda professor Z.Mansurovtyń jetekshiligimen «NPTS Jalyn» JShS qurylyp, ártúrli ónimder Qazaqstan naryǵyna shyǵarylýda. Solardyń biri – ósimdik shıkizatynyń qaldyǵy bolyp esepteletin «Ingo-2» bıokómiri. Muny tutynýshylar adam aǵzasyn, sýdy ýly zattardan tazartý úshin, bıotyńaıtqysh retinde paıdalanyp júr.

«Jasyl» hımııa baǵytynda jasalyp jatqan jumystardyń biri – taza sýdy paıdalaný. Sýdyń «kógildir» altynǵa bara-bar eken­digi barshaǵa málim. Biraq bul baılyqtyń qazirgi tańdaǵy jaǵdaıy kóńil kónshiterlik emes. Sýdyń quramyndaǵy radıo­belsendi zattardy anyqtaıtyn elimizdegi birden-bir sertıfıkattalǵan zerthana QazUÝ-de professor M.Búrkitbaevtyń jetekshiligimen jumys jasaıdy. Osy zerthanadaǵy aspaptardyń jumysymen tanysyp, bolashaqta óz qyzmetterine paıdalaný úshin búkil respýblıkadaǵy sanıtarlyq-epıdemıologııalyq be­ketterdiń mamandary biliktilikti arttyrý kýrs­tarynan ótýde. Sonymen qatar, beıorganıkalyq hımııa kafedrasynda radıoaktıvti qaldyqtardy zalalsyzdandyrý maqsatynda jańa kompozısııalyq materıaldardy alý tehnologııasy jasaldy. Bul materıaldardy qoldaný radıoaktıvti materıaldardy gelogııalyq formasııa­larda saqtaýdy qamtamasyz etedi, demek, olar qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizbeıdi degen sóz. Sonymen qatar, atalmysh kafedrada dıatomıt jáne glaýkomıt negizinde aǵyzyndy jáne aýyzsýdy lastaǵyshtardan tazartý úshin qoldanylatyn tabı­­ǵı nanoqurylymdyq materıal­dar jasalyp shyǵaryldy. Kafedra ǵalymdary ızotoptyq ara qatynas­tardy qoldana otyryp ýran óndirisinen paıda bolatyn tabıǵı sýlardyń tehnogendik lastanýyn baǵalaıtyn ádis te jasady. Sonymen qatar, osy kafedrada atmosferaǵa gaz kúıindegi tastandy retinde qosy­latyn azot oksıdterin, kúkirt oksıdterin zalalsyzdandyrýdyń jańa elektrohımııalyq ádisterin jasaýǵa baǵyttalǵan irgeli ǵylymı zertteýler júrgizilýde.

Fakýltet janyndaǵy Fızıka-hımııalyq zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń ǵalymdary professor M. Naýryzbaevtyń jetekshiligimen kómirtek-mıneraldy (shýngıtti) sorbentter óndirisin ashty. Bul sorbentter sharýashylyq aǵyzyndy sýlaryn, ónerkásip mekemeleriniń qaldyq gazdaryn tazalaý, sonymen qatar, asyl jáne sırek kezdesetin metaldardy konsentrleý úshin paıdalanylady. Bul jobany iske asyrý jolynda qazirgi kezde ǵalymdar kómirtektik materıaldardy jasap shyǵarýdyń tehnologııalyq reglamentin daıyndady, mekeme standarty bekitilip, ónimge sertıfıkat alyndy.

Balamaly energııa kózderin alý ádisterin jasaý da ýnıversıtet ǵalymdarynyń udaıy nazarynda. Mysaly, lıtıı-ıondyq akkýmýlıator retinde qyzmet atqara alatyn jańa katodtyq materıal jáne qatty polımerli elektrolıt jasalyp shyǵaryldy. Bul baǵytta júrgiziletin tájirıbeler dástúrli akkýmýlıatorlardan aıyrmashylyqtary kóp, juqa plastınkaly, kez kelgen bos orynǵa qoıýǵa bolatyn erekshe akkýmýlıatorlar jasaýǵa baǵyttalyp otyr.

Zamanaýı hımııa basqa ǵy­lymdarmen de qoıan-qoltyq tyǵyz baılanysta jumys jasaıdy. Máselen, adam aǵzasyndaǵy tirshilik úshin eń mańyzdy elementter kalsıı, magnıı, kalıı, natrıı, temir, sonymen qatar, mańyzdy organogender – kúkirt, fosfor, kómirtek, azot, ottek, sýtek desek, osy elementterdiń hımııalyq qasıetterin zertteý, olardyń qandaı reaksııalarǵa túskende qandaı paıda tıgizetinin bilý hımııa mamandarynyń quzy­ryndaǵy múmkindik. Demek, bul pikir hımııanyń bıologııalyq úderistermen baılanysta ekenin anyq kórsetedi. Al sońǵy jyldary belsendi túrde ýaǵyzdalyp kele jatqan salamatty ómir saltyn saqtaý maqsatynda adamdardyń ózderine degen, óziniń aǵzasyna degen qyzyǵýshylyǵy paıda bolǵanyn eskersek, hımııa ǵylymynyń medısına úshin qarqyndy túrde damyp kele jatqanyn baıqaımyz. Osyǵan oraı aıta ketetin nárse, fakýltet ǵalymdarynyń jasap shyǵarǵan dárilik, farmasevtıkalyq preparattary ǵylymı qaýymdastyqta joǵary baǵa aldy. Olar – «Sanjar» mazi, «Gaýhar», «Novovalıdol» jáne basqa da preparattar, nano­qurylymdy gıdrogeldi ımplan­tasııalyq materıaldar.

Jyldan-jylǵa jer qoınaýynan óndiriletin paıdaly qazbalardyń, munaı men metall kenderiniń qory azaıa túsýde. Al jer betindegi halyq sany áldeqaıda ósip keledi. Demek, tutyný kólemi artýda, biraq qoljetimdi qazbalar men olardyń quramyndaǵy baǵaly elementterdiń mólsheri azaıýda. Sondyqtan, hımıkter álem turǵyndaryn kúndelikti qajet ónimdermen qamtamasyz etý jolynda barynsha qarqyndy jumys isteýge múddeli. Ol úshin hımııalyq ónerkásip «jasyl» hımııanyń ustanymdaryna súıenip, qaýipti komponentterdi qospaı, qaýipti qaldyqtar shyǵarmaı jáne qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizbeı qyzmet etýi tıis dep esepteımiz.

«Jasyl» hımııa salasynda eńbek etip júrgen ǵalymdar men tehnologtarǵa bul baǵytta áli kóp ter tógýge týra keledi. Sol sebepti, elimizdiń bolashaq hımık-mamandaryn oqytyp tárbıeleýge kóp kóńil bólinýde. Fakýltette osy baǵytta iske asyrylyp jatqan sharalar az emes. Ýnıversıtet basshylyǵynyń nus­qaýlaryna sáıkes jáne ár­bir ustazdyń pedagogıkalyq sheber­ligine saı qazirgi zamandyq pedagogıkalyq tehnologııalar qol­danylýda. Osy ıgi istiń barysynda quzyretterge negizdelgen modýldik baǵdarlamalar jasalýda. Bul is-sharalar búkil álemdegi joǵary bilim salasyndaǵy ınte­grasııalyq úderisterdiń talaptaryna sáıkes júrgizilýde. Birqatar ustazdar stýdentterdiń ózderine tapsyrylǵan jumysty oryndaý kezinde respýblıkadaǵy mekemelermen, ondaǵy ekologııalyq prob­lemalarmen tanysýyna múm­kindik týǵyzady. Al stýdentter ekologııalyq problemalardy sheshý joldaryn qarastyryp, dáıekti jaýap izdeýge talaptanady. Túptep kelgende, ózekti másele bolyp otyrǵan «jasyl» hımııanyń, Elbasy usynyp otyrǵan «jasyl» ekonomıkanyń alǵa basýyn kózdeıtin ıdeıaǵa basymdyq beriledi.

Erdos OŃǴARBAEV,

hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor.

Ajar BAEShOVA,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory.