Álemdegi kez kelgen ulttyń básekege qabilettiliginiń basty belgisi – ǵylym, biliminiń damý dárejesi. Halqymyzben ǵasyrlar boıy birge jasasyp kele jatqan «bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» degen qanatty sóz osynyń aıqyn dálelindeı. Áýeli ult bilimdi bolýy tıis. Sosyn: «Bilimdiden shyqqan sóz, Talaptyǵa bolsyn kez», dep danyshpan Abaı aıtqandaı, bilimdiniń sózi talapty urpaqqa jetýi kerek. Sonda ult ta, urpaq ta ǵalamdyq aqyl-oı básekesiniń aldyna shyǵatyn bolady.
Bilim negizi mektepte qalanady, al mektep tabaldyryǵyn attaǵan jas shákirttiń qolǵa ustaıtyn alǵashqy kitaby – «Álippe». Endeshe «Álippe» «bar kitaptyń atasy» deýge ábden laıyq.
Osydan birneshe jyl buryn «Álippeniń» oqý baǵdarlamasynan shyǵyp qalǵandyǵy týraly jaǵymsyz habar tarady.
Bilim ataýlynyń bastaýynda turǵan «Álippe» qaı zamanda bolsyn qazaq qoǵamynyń erekshe nazarynda boldy.
Uly reformator-pedagog Ahmet Baıtursynov áýeli 1912 jyly «Oqý quraly» dep usynyp, keıin udaıy tolyqtyrý, jetildirý nátıjesinde 1927 jyly «Jańa Álipbı» degen atpen mektep tabaldyryǵyn attaǵan búldirshinderdiń bas kitaby budan keıingi kezeńde jaryq kórgen barlyq «Álippelerge» berik irgetas boldy.
Baıtursynov repressııaǵa ushyrap, onyń esimin ataýǵa múlde tyıym salynǵan jyldarda da Ahańnyń «Álippesi» ǵana emes, ol qalyptastyrǵan til bilimi men ádebıettaný ǵylymynyń 500-ge jýyq termınderi qazaqtyń talaı býynyn ulttyq rýhta tárbıeleýge ólsheýsiz úles qosty.
Ahańnan keıin jaryq kórgen Teljan Shonanovtyń «Jańalyǵy» men Moldaǵalı Joldybaevtyń «Jańa arnasy» Baıtursynov túzgen, qalyptaǵan «Jańa Álipbıdiń» sheńberinde jasaldy.
«Álippeni» Lenıngrad Shyǵystaný ýnıversıtetin bitirip kelgen soń bizge ustaz bolǵan, ol kezde jas ǵalym, keıin máshhúr akademık Ismet Keńesbaev ta jazdy. Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt boıyna oqytylǵan onyń «Álippesimen» 30, 40-jyldardyń oqýshylary bilim aldy. Budan keıingi jaryq kórgen N.Mırshanov pen M.Tórejanovtyń «Álippeleriniń» mazmunyna sol kezdegi kommýnıstik ıdeologııa men keńes zamany saıasatynyń salqyny tıgenimen qurylymy men termınologııasy jaǵynan alǵanda Ahmet Baıtursynov salǵan sara joldan alysqa uzaı alǵan joq.
Baıtursynov uly ǵalym ǵana emes, Qazaq avtonomııalyq respýblıkasynyń alǵashqy Halyq aǵartý komıssary, búgingi tilmen aıtqanda Oqý mınıstri de boldy. Osy qyzmetti atqarý ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary bizdiń de mańdaıymyzǵa jazyldy.
«Álippe» týraly áńgimeni áriden qozǵaýymnyń taǵy bir syry – mekteptiń bas kitaby árqashan árbir Oqý mınıstriniń basty nazarynda boldy. Biz de osy dástúrdi ustanyp, kezinde «Álippeniń» ár basylymyn muqııat paraqtap, aqyl-keńesimizdi aıtqanbyz.
«Álippeniń» mańyzdylyǵy sonshalyq elimiz táýelsizdik alǵannan keıin jaryq kórgen jańa býyn «Álippesine» Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev alǵysóz jazyp, mektep tabaldyryǵyn attaǵan jas býyndy ózi arnaıy quttyqtaǵan edi. Sol «Álippeniń» oqý baǵdarlamasynan shyǵyp qalýy barsha ata-analardyń, ustazdar qaýymynyń, búkil qazaq qoǵamynyń narazylyǵyn týdyrdy. Endi Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Qanatuly Aımaǵambetov aıaýly kitapty oqýshylarǵa qaıtaryp, kóptiń rızashylyǵyna bólendi. Jas mınıstrimizge biz de «Bárekeldi!» dep, endi jas oqýshylarmen qaıta qaýyshqan «Álippeniń» erekshelikterine arnaıy toqtalaıyq.
Árıne, Baıtursynov «Álippesin» týra sol kúıinde búgingi mektep oqýshylaryna usynýǵa bola qoımaıtyny belgili. Bizge keregi – Ahań qalyptaǵan úlgi arqyly jas urpaqqa ana tiliniń bar áýezin sińirip, ata dástúriniń bar qasıetin darytý. Bul maqsatqa jetýdiń pedagogıkalyq, dıdaktıkalyq jáne ádistemelik negizin de kezinde A.Baıtursynov jasap bergen edi.
Ahańnyń paıymdaýynsha, árip – dybystyń tańbalanýy, dybystan – býyn, býynnan – sóz, sózden sóılem quralady.
Osynyń bárin ult uǵymyna saı úılestirý arqyly ana tilimizdiń asyl qasıetterin meńgeremiz. Al ol bizdi ultty tanýǵa, ǵylym-bilimdi ıgerýge, halyqqa qyzmet etýge bastaıdy. Á.Jumabaeva, N.Qurman, B.Sabdenovalar daıarlaǵan jańa «Álippe» Ahańnyń osy konsepsııasyn erekshe basshylyqqa alǵan.
Álippe shartty túrde úsh bólimnen quralǵan. Alǵashqy beti jas dostaryna: «Bilim jolyndaǵy alǵashqy qadamyń qutty bolsyn!» degen ult ustazynyń meıirban beınesimen ashylatyn kitap óz oqyrmanyn birden bilim álemine jeteleı jóneledi.
Birinshi bólim ustaz ben shákirtterdiń sýret arqyly birlese jumys isteýine qurylǵan. Birinshi sabaqta-aq jas búldirshinniń muǵalim kómegimen Memlekettik Tý, Eltańba, Ánuran sııaqty kıeli rámizderimizben tanysýynyń ózi oqýlyqtyń otanshyldyq rýhta jazylǵanynan habar beredi. Budan keıingi «Sálemdesý», «Mekteptegi bir kúnim», «Men ádepti balamyn» atty sýretti sabaqtar jas býyndy ata-baba dástúrine adaldyqqa shaqyrady.
Kitap avtorlary budan keıingi sabaqtarda shákirtterdi qorshaǵan orta, tabıǵat, qala men daladaǵy alýan túrli dybystar álemin aralatyp, balalardyń kommýnıkatıvtik, tanymdyq qabiletterin ushtaı túsedi. Osylaısha 12 sabaqtan turatyn birinshi bólimde shákirt sýretter arqyly dybys, býyn, sóz álemine saıahat jasap, birtindep áripter ólkesine keledi.
«Álippeniń» ekinshi jáne basty bólimi jas oqyrmandy dybys pen áriptiń ara jigin ajyratýǵa úıretedi. Áripti qoldaný arqyly birtindep sóz ben sóılem quraýdy meńgertedi.
Keńes zamanynda jasalǵan «Álippelerde» orys «Býkvarlarynyń» áseri az bolǵan joq. Orys alfavıtine sáıkes árip úıretý qazaq uǵymyna laıyq sóz quraýda kóp qıyndyqtar týǵyzdy. Muny óz tájirıbesinen erte kezden-aq ańǵarǵan Ahań áripterdi úıretýdiń múlde jańa, taza qazaqı uǵymǵa negizdelgen ozyq úlgisin usyndy. Jańa «Álippeniń» avtorlary dál osy úlgini basshylyqqa alypty.
«Álippe» ataýly «A» árpin úıretýden bastalatyny barshaǵa belgili. Ahań ekinshi árip retinde «Á» nemese «Azbýkadaǵydaı» «B» emes, «R» árpin alǵan.
Munyń eki túrli sebebi bar. Birinshiden, «a» men «r» árpi arqyly qazaqsha sóz quraýǵa bolady. Ekinshiden, «r» dybysyn úıretý arqyly balany durys dybystaýǵa, artıkýlıasııalaýǵa, sol arqyly durys sóıleý mádenıetin qalyptastyrýǵa tárbıeleıdi. Oqýlyq avtorlary Ahańnyń dál osy tásilimen ekinshi árip «r» dybysy men árpin úıretip, osy eki áriptiń qosyndysynan balalarǵa birden «ar», «ara» sózderin aıtqyzady. Munymen de shektelmeı shákirtter muǵalim kómegimen basynda, ortasynda, aıaǵynda «r» dybysy bar «qar», «qarǵa», «raýshan», tipti osy zamanǵy «radıo», «robot» sózderi arqyly «r» árpi kezdesetin talaı sózge qanyǵady. Bul – ábden quptarlyq ádis.
Ahmet Baıtursynov qazaq tiliniń dybystyq júıesine erekshe mán bergen. Ol bir ǵana daýysty dybystardyń ózin: ańǵal, bosań, qysań, tuıyq, ótkeldi, qymqyrýly dep jikteıdi. Qazaq tilinde ǵana kezdesetin dybystardyń óz ereksheligine oraı durys aıtý arqyly saýatty sóıleýge, sóıleý mádenıetin qalyptastyrý arqyly til mádenıetin ornyqtyrýǵa erekshe mán bergen. Túptep kelgende qazaqty ózge ulttardan ózgeshelep, daralap turatyn Ahań túrlegen ana tilimiz emes pe?
«Álippe» avtorlary alǵashqy «A», «R», «L», «Ý» «N» áripterin meńgergen shákirtterge alǵan bilimderin jiktep, júıelep, eske saqtaý úshin «ne úırendim?», «ne bildim?» degen arnaıy bólim qosyp, onda balalarǵa úırengen áripteri arqyly ózderi tanyǵan jańa sóz ben qysqa sóılemderdi pysyqtaıdy.
Kitap avtorlary áripterdi sóz quraý qabileti jáne dybystalý ereksheligine qaraı meńgertý arqyly shákirtterdi birtindep bilim áleminiń tórine qaraı jeteleı túsedi. Alfavıttiń ortadan tómendeý tusynda ornalasqan «P» árpine kelgende oqýshylar osyǵan deıin úırengen áripteriniń kómegimen «Kitap – adamnyń aqylshy dosy. Kitapty aqyndar, jazýshylar jazady. Sýretshiler sýretin salady. Kitapty uqypty, taza ustaý kerek», degen qysqa bolsa da taǵylym men tárbıege toly mátin jazyp úlgeredi. Árıne, mátindi budan da tolyǵyraq etip jazýǵa bolar edi, biraq balalar onda kezdesetin áripterdi áli tolyq ótken joq. Sol sebepti úırengen áripter sany kóbeıgen saıyn mátin de kúrdelene, aıshyqtala túsedi. Muny budan keıingi sabaqtardan aıqyn ańǵaramyz.
«Álippe» jazý ońaı emes. Áýeli avtorlar usynǵan metodıka bala uǵymyna laıyq tańdalýy kerek. Ondaǵy mátin maǵynaly, mánerli, kórkem bolýy shart. Avtorlar «I» árpine kelgende shákirtterine jaı sóılem ǵana emes, sol áripter kómegimen óleń oqýǵa da múmkindik beredi. Oǵan aqyn Abdrahman Asylbektiń: «Uzyn quryq ınelik, ınelikke tımelik. Ushaqtardy jasadyq, ınelikten úırenip», degen shaǵyn ári shymyr, jattalýy ońaı óleńi dálel bolady. Eń bastysy, qysqa ǵana shýmaqta balalar áli ótpegen bir árip te joq. Bári tap-tuınaqtaı, óz ornynda tur.
«Álippe» – árip úıretip, sóz, sóılem quraýǵa baýlıtyn oqýlyq qana emes, ulttyq tálim-tárbıege, ǵylym-bilimge, alýan túrli mamandyqqa shaqyryp, sportqa deıin baýlıtyn tanymdyq máni zor ámbebap kitap. Bul oqýlyqtyń ár betindegi bala uǵymyna saı tańdalyp, taqyrypqa sáıkes suryptalyp berilgen mátinderden anyq baıqalady.
Bir kezderi mektep oqýlyǵyna kirý ádebıetimizdiń úlken klassıkteri úshin de ájeptáýir mártebe edi. Keıingi kezderi jaryq kórgen ádebıet oqýlyqtarynyń keıbirinde esimin biz bilmeıtin aqyn, jazýshylar qaptap júr. Oqýlyqtyń ózinde jáne sol úshin jasalǵan oqý baǵdarlamasynda aldaǵy ýaqytta mundaı shalaǵaılyqqa jol bermegen jón. Osy turǵydan kelgende «Álippe» avtorlary onda esimi atalyp, shyǵarmalarynan úzindi keltirilgen avtorlardy durys irikteı bilgen.
Kitaptyń úshinshi bólimindegi shákirtterdiń óz betinshe oqýyna arnalǵan mátinder men olardyń avtorlary О́tebaı Turmanjanov, Muzafar Álimbaı, Shona Smahanuly, Farıza Ońǵarsynova, Ermek О́tetileýulynyń Otan, ustaz, bilim, mektep, «álippe» týraly óleńderi ótken sabaq, qamtylǵan taqyryp jáne oqýlyq mazmunymen qabysyp tur. Osy turǵydan kelgende «Álippeniń» ón boıynda kezdesetin basqa da esimi elge tanymal balalar aqyndary men jazýshylarynyń shyǵarmalary, «Negesh» ensıklopedııasynan alynǵan utymdy úzindiler oqýlyq ajaryn ashyp, mazmunyn baıyta túsken.
Aıaýly Ahań óziniń alǵashqy «Álippesin» jas oqyrmandarǵa usyna turyp, sýretterine kóp kóńili tolmaıtynyn, onyń qazaqta kásibı sýretshilerdiń azdyǵynan týyndaǵan olqylyq ekenin qynjyla jetkizgen edi. Bul jolǵy «Álippeniń» kásibı sýretshi Baǵdagúl Eralıeva salǵan ádemi sýretteri oqýlyq mazmunyn kórkemdep, kitap kelbetin aıshyqtap tur.
Elimizdegi barlyq qazaq mektepterine jol tartqan jańa «Álippeni» qaıtarǵan mınıstr A.Q.Aımaǵambetovke, onyń avtorlary: pedagogıka ǵylymdarynyń doktorlary, professor Á.Jumabaeva men N.Qurmanǵa, ádisker ustaz B.Sabdenovaǵa, ásem bezendirip, sapaly qaǵazǵa basyp shyqqan «Atamura» baspasyna alǵysymyzdy bildiremiz.
Táýelsiz Qazaqstannyń jas urpaǵyn álemdik bilim bıigine bastaıtyn kitapqa «Tórlet, Álippe!» deımiz bek rıza kóńilmen.
Myrzataı JOLDASBEKOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri,
Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik syılyǵynyń laýreaty