Serbııanyń ulttyq valıýtasy – dınarynda Nıkolo Teslanyń beınesi bederlenipti, ony osy elge jolymyz túskende kórdik. О́z dáýirinen oza týǵan dańqty ǵalym ómiriniń basym bóligi Fransııada, AQSh-ta ótken eken. Qartaıǵan shaǵynda Nıý-Iorktiń kóshesinde taksı qaǵyp ketip, aýyr jaraqat alyp, aqyry sodan ońala almapty.
Teslanyń zamandasy Tomas Alva Edıssonnyń da atalary Nıderlandtan. Boıynda ıtalııandardyń, nemistiń qany bar. Naǵashylary orystan taraıdy degen derekti de keziktirdik. Biraq Edıssonnyń ózi – naǵyz amerıkalyq. AQSh Ǵylym akademııasynyń múshesi, eldiń eń joǵary azamattyq marapaty – AQSh Kongresiniń altyn medalin ıelengen. Ashqan ónertabystary úshin tek AQSh-tyń ózinde myńnan astam patent alǵan.
Aıtpaqshy, Úndistandy izdep, Amerıka qurlyǵyna Eýropadan kememen júzip jetken Hrıstofor Kolýmb ta ıspanııalyq saıahatshy sanalǵanymen, arǵy tegi ıtalııandyq eken.
Árige barmaı-aq, qazirgi tanymal tulǵalarǵa toqtalaıyqshy. Londonnyń qazirgi meri Sadyq Han – Pákistannan bas saýǵalap barǵan emıgranttardyń urpaǵy.
Fýtbol tarıhyndaǵy eń myqty oıynshylardyń biri – Zıneddın Zıdannyń aljırlik arab ekenin eldiń bári biledi. О́zi ómir baqı Fransııa týy astynda óner kórsetti, dúbirli dop dodalarynda alańǵa «Marselezany» shyrqap shyqty, fransýz fýtbolynyń dańqyn aspandatty. Zıdannyń beınesi jaı ǵana fýtbolshy men bapkerden áldeqaıda bıik, ol – Birinshi respýblıkanyń ulttar dostyǵynyń, halyq birliginiń sımvoldarynyń biri.
Aıta bersek, mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Sheteldikterge júgine bermeı, ózimizdiń Beıbarys sultan ózge elde bıleýshi boldy emes pe?! Shyǵystyń Arıstoteli atanǵan ál-Farabı babamyz da bilim izdep, Sham shaharyna jol tartqan. Topyraq sol jaqtan buıyrǵan. Úndistan jerinde máńgilik damyldaǵan Muhammed Haıdar Dýlatı da túrkiniń aıbynyn asyrǵan tulǵalardyń biri.
Qazaqtyń maqal-mátelin synaǵan Abaıdan basqa eshkim joq shyǵar. Biraq keıde talaıly taǵdyr ıeleriniń ómir jolyna qarap otyryp, «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degenge keliskiń kelmeı qalatyny bar. Bálkim, qazirgi kózqaras turǵysynan qarasaq, «óz elińde ultan bolyp» kún keshý – qasań stereotıp shyǵar. Jumyr jerdiń basqa qıyrynan baqyt izdegisi keletin jastardy nege tusap ustaýymyz kerek?! Olardyń adymyn tusaıtyn maqal aıtqansha, aldynan jarylqasyn aıtyp bata bergen durysyraq sııaqty búginde.
О́tken ǵasyrdaǵy Qazan tóńkerisinen keıin dúnıe asty ústine túsip, orystyń zııalylary, aqsúıekteri Eýropaǵa bas saýǵalap, tarydaı shashyrap ketkeni málim. Bizdiń Alash zııalylary shetelge qashpady, týǵan topyraǵynan taban aýdarmaı, qyrylyp qaldy. Qazaq eliniń ǵana emes, ıisi túrki jurtynyń azattyǵy úshin arpalysqan, totalıtarlyq júıeniń qysymyna ushyrap, emıgrasııaǵa ketken Mustafa Shoqaı syrtta júrip te eliniń táýelsizdigi úshin kúresin jalǵastyra berdi. Ketpese, Ahmet, Mirjaqyptar sııaqty otyzynshynyń oıranynda opat bolary anyq edi. Ol Almanııada jumbaq jaǵdaıda kóz jumǵanǵa deıin de ultynyń uly muraty jolynda qyzmet etti. Búginde Berlındegi «Túrik shahıtligi meshiti» aýmaǵyndaǵy shaǵyn zıratyna táý etip barýshy urpaqtary az emes.
Qazir bizdiń qazaq ózge el, ózge qurlyq turmaq, basqa aýylǵa kóshýge qınalady. Halqy tyǵyz ornalasqan ońtústik oblys turǵyndaryn qazaǵy da, halqy da sırek soltústik aımaqqa kóshirý baǵdarlamasynyń oıdaǵdaı oryndalmaı jatqany da sonyń bir kórinisindeı. Aqyndarymyz:
«Meniń janym – men jazǵan óleńderde,
Taǵy aıǵaılap aıtamyn kereńderge:
Men týǵanda qýanǵan osy tilde,
Osy tilde jylaıdy men ólgende!
Al Londonda kim jylaıdy?..» dep ah urady. Adamnyń esimi men eńbegi urpaq jadynda saqtalsa, joqtaýshy sol emes pe?! Adam qaı qıyrda júrse de ózine, jaqyndaryna, eline paıdasyn tıgizse, odan artyq qandaı uly murat bolýy múmkin?!
Aıtpaqshy, Nıkolo Tesla ómir baqı shetelde tursa da, qara orman halqy ony umytqan joq. Serbter Nıý-Iorktegi zırattan dańqty jerlesteriniń kúlin ákelip, Belgradqa qaıta jerledi. Beınesin ulttyq valıýtaǵa bederlegenin aıttyq. Al amerıkalyqtar elektromobıldi Tesla atady.