Otbasylyq agressor oılansyn desek...

«Ortalyqqa shaǵym aıta kelgen áıelderdiń árqaısysynyń minezi de ártúrli bolyp keledi. Olar­dyń arasynda minezi sal­maqty, jýas, kóngish jandar da, erjúrek, óz oıyn ashyq aı­ta alatyn tik minezdiler de kezde­sedi. Olardyń qatarynda az qam­tyl­ǵan, kópbalaly, sonymen birge múmkindigi shekteýli balalardyń asyraýshylary, áleýmettik jaǵ­daıy ortasha nemese aýqatty otba­synyń músheleri de bar.

«Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbany bolmas úshin ózińdi tómen usta, kishipeıil, keshirimdi bol», dep jatatyndar az emes, biraq mundaı jaǵymsyz jaǵdaıǵa árqaısymyz tap bolýymyz múmkin ekenin tájirıbe kórsetip otyr», deıdi «Jan-Saıa» daǵdarys ortalyǵynyń mamany Aıjan Shakenova.

2017 jyldan bergi aralyqta bul ortalyq mamandarynan qoldaý surap keletin jandar leginde tolas joq. Olar mamandar keńesine júgine otyryp, agressorlyq qysymnan arashalaýdyń jolyn izdeıdi. Aıjan Shakenovanyń aıtýynsha, jaıly minez, turmystyń jaqsy ári tómendigi otbasylyq zorlyq-zombylyqtan saqtanýǵa kepil bola almaıdy.

«Olaı bolsa, turmystyq zorlyq-zombylyq qurbany bolmas úshin ne isteý kerek?» degen saýaldyń týyndaýy zańdy. Bul saýalǵa jaýap bermes buryn onyń paıda bolý sebepterine barynsha úńilgenimiz jón.

«Zorlyq-zombylyqty isteý kimniń tańdaýy? Bul jerde qan­daı jaǵdaı oryn alsa da, ózgeniń densaýlyǵyna zaqym keltirip, ar-ojdanyn taptaý zań turǵysy­nan da, adamgershilik turǵysynan da oıǵa qonymsyz. Sonymen, agressordyń zulymdyq jasa­ýyna jábirlenýshiniń is-áre­keti túrtki boldy degenmen, túp­kilikti sebebi onymen baıla­nysty emes. Iаǵnı zorlyq-zom­bylyqtyń tamyry tereńde ja­tyr. Nelikten agressor qaty­gez­dikke jol beredi? Bizdiń táji­rıbemizde eń kóp kezdesetin eki sebep bar. Birinde ishimdik pen nashaqorlyqqa qumarlyq agressııanyń rasıonaldy emes jolmen syrtqa shyǵýyn týyn­datsa, ekinshi jaǵdaıda agres­sor­dyń kishkentaı ke­zinen otbasynda­ǵy zorlyq-zom­bylyqtyń kýágeri nemese tip­ti jábirlenýshi bol­ǵany anyq­talady. Munda zorlyq-zom­bylyqtyń aıqyn kórinis tabýy mindetti emes. Ol ata-ana, ne ózge otbasy músheleriniń ara­syndaǵy keleńsiz qarym-qaty­nas arqyly da beınelenýi múm­kin. Birlik-berekesi joq, bir-birin qurmettep, syılamaıtyn otba­synda bolashaq agressordyń tárbıelený yqtımaldylyǵy óte joǵary. Ortalyqta analary­men birge turatyn balalardyń kózge ersi kórinetin keıbir mi­nez-qulyqtary men áreketteri ­agressor bolyp sanalatyn óz­ge otbasy múshelerinen proek­sııalanǵany baıqalady. Mundaı balalar beı­sanaly túrde agressııany qa­lypty jaǵdaı retinde qabyldaı bastaıdy. Álbette, psıhologpen jumys barysynda bul kózqa­ras ózgerip, balalarda janashyr­lyq paıda bolady», dep atap ótti Aıjan Shakenova.

Búginde turmystyq zorlyq-zom­bylyq naqty bir otbasynyń ǵana emes, bútindeı qoǵam dertine aınalyp barady. Ortalyq mamandary turmystyq zorlyq-zombylyqty azaıtý úshin bul máselege kóz jumyp qaraý­dan arylý qajettigin alǵa tar­tady. Osy oraıda Aıjan Sha­kenova: «Kóp jaǵdaıda agres­sor­lar ózderiniń qııanat keltirip jatqandaryn, áreketteri bu­rys ekenin jetkilikti deńgeıde uǵyn­baıdy. Al eger qoǵamda zor­lyq-zombylyqqa degen tó­zimsizdik qalyptassa, eger biz­der jábirlenýshige «sen óziń kiná­lisiń» nemese «uıat bola­dy, shyda» deýdi doǵaryp, agres­sorlardyń is-áreketin, qaty­gezdigin, ózin-ózi ustaı almaýyn synǵa alatyn bolsaq, adamdar ózgelerge qııanat keltirerde myń tolǵanar edi», deıdi. Sol se­bepti de «Jan-Saıa» daǵdarys orta­lyǵy turmystyq zorlyq-zom­by­lyqty qaıta krımınaldaýdy qoldaıdy.

Agressor zulym áreketteri úshin jaýapty bolatynyn bil­gende ǵana óz minez-qul­qyn baqylap, kúsh kórsetýin tyıa bastaıdy. Qoǵam bolyp ba­la­larymyzǵa ózgelerdi kem­si­tip, olarǵa kúsh kórsetý du­rys emestigin túsindirýimiz ke­­rek. Memleket tarapynan kó­mekke úmittenýge bolaty­nyn, jalpy turmystyq zor­lyq-zombylyq qoǵamda jaǵym­syz qabyldanatynyn jetik túsi­­netin urpaqty ósirip, zor­lyq-zombylyqsyz qoǵamdy qalyp­tastyrý mańyzdy. Sondaı-aq balalarǵa jas kezinen neniń du­rys, neniń burys ekenin ajyra­týdy úıretken jón. О́kinishke qaraı, keıbirimiz osynyń bárin aıtyp túsindirgennen buryn balany qatygez qarym-qatynasqa shydaýǵa úıretip alamyz. Sol sebepti de, boı jetip, er jetken balalar keıde tulǵanyń ag­ressııaǵa beıimdiligin nemese óziniń jábirlenýshi bolýǵa be­ıimdiligin erterek anyqtaı almaı qalady. Negizinen, áleýetti agressordy áreketterine qarap aldyn ala tanýǵa bolady. Ol týraly ǵalamtor keńistiginde de, áleýmettik jelilerde de aqparat kóp. Eń bastysy, bireýmen qa­rym-qatynasta ózińizdi úne­mi kináli sezinseńiz jáne maza­syz­dyq, ashý, uıalý sezimderin bas­tan ótkerseńiz, onda qarym-qa­tynasty jalǵastyrý-jalǵas­tyrmaý qajettigi týraly oılan­ǵanyńyz jón.

Qoryta kelgende, turmystyq zorlyq-zombylyqty tyıý úshin qoǵamdaǵy oǵan degen tózim­siz­dikti qalyptastyryp, zań­na­ma turǵysynan zorlyq-zomby­lyq úshin jaýapkershilik pen jazany qatańdatqan abzal. Osyn­daı kásibı keńesterimen bó­lis­ken ortalyq mamany Aıjan Shakenova jas urpaqtyń du­rys qarym-qatynas jasaýdaǵy jáne psıhologııalyq saýattylyq bilimine jetkilikti deńgeıde kó­ńil bólý turmystyq zorlyq-zom­bylyq qurbany bolmaýda qa­perde ustaıtyn basty talap ekenin aıtady.

ALMATY