El bıligi ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn der kezinde qabyldamaǵanda, Qazaqstan ekonomıkasynyń sońǵy on jylda oryn alǵan daǵdarystar men dúrbeleńderge tótep berýi neǵaıbyl edi. О́ńdeý ónerkásibine den qoıyp, ındýstrııalyq saıasatty durys qalyptastyra bilgenniń nátıjesinde álemdik ekonomıka aıdynyndaǵy kememiz shaıqalmaı, erkin júzip keledi.
О́rleýdiń joly óńdeý ekenin jete uǵynǵandyqtan, memlekettiń qoldaý sharalarynyń negizgi bóligi ındýstrııalandyrýǵa baǵyttaldy. Tıisinshe, bul sektorǵa bizdegi bıznestiń de yntasy aýdy. Sonyń nátıjesinde ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy bastalǵan 10 jylda óndiristiń jalpy qurylymyndaǵy óńdeýshi ónerkásiptiń úlesi 32,3 paıyzdan 44,6 paıyzǵa deıin artty. Eńbek ónimdiligi 1,7 ese ósti. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń ishki jalpy ónim qurylymyndaǵy óńdeýshi ónerkásiptiń úlesi (13,1 paıyz) alǵash ret taý-ken óndirý (12,2 paıyz) sektorynan asyp tústi. Mundaı ósimge metallýrgııa ónerkásibi, mashına jasaý, azyq-túlik óndirisi, qurylys materıaldary baǵytyndaǵy oń nátıjeler áser etti. Bul ındýstrııalandyrý saıasatynyń 10 jyldyq jemisi ekeni aıtpasa da túsinikti.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi usynǵan málimetke súıensek, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy qolǵa alynǵan 10 jyldyń ishinde 9,1 trln teńgege 1,5 myńnan astam joba iske qosylǵan. Munyń eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy áseri de aıqyn baıqalyp otyr. Birinshiden, óńdeý ónerkásibiniń qurylymy ózgerdi. Ekinshiden, 200 myńnan astam turaqty jumys orny quryldy. Úshinshiden, óńirlerdiń ınfraqurylymyna qan júgirdi. Tórtinshiden, bizdiń elde buryn-sońdy óndirilmegen 500-den astam jańa ónim túriniń óndirisi jolǵa qoıyldy. Besinshiden, syrtqy naryqtardaǵy básekelestigimiz nyǵaıdy. Máselen, bir ǵana tıtan quımalary men tıtan qorytpalary óndirisin alaıyq. Bular negizinen sheteldik naryqqa ǵana baǵyttalǵan. Sonyń nátıjesinde búginde álemdik tıtan naryǵynyń 11 paıyzy Qazaqstannyń enshisine tıip otyr.
О́tkenge kóz júgirtsek, Qazaqstannyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy kúrdeli jaǵdaılarmen tuspa-tus bastalǵanyn ańǵaramyz. Ol kezde shıkizattyq sektor «saltanat quryp», energııa tapshylyǵy men kólik ınfraqurylymynyń kemdigi qos búıirden qysa túskenin jaqsy bilemiz. Otandyq kásiporyndar tehnologııalyq turǵydan artta qalyp, tolyq júktememen jumys istemeıtin. О́ńdeý salasynyń úlesi 10 paıyzǵa jeter-jetpes jaǵdaıda edi. Mine, sol kezde Elbasy Nursultan Nazarbaev «ındýstrııalyq damý – jańa onjyldyqtaǵy jańa múmkindik» ekenin málimdedi.
Memlekettik baǵdarlama ekonomıkanyń barlyq salasyna sony serpin ákeldi. Indýstrııalandyrýdyń birinshi besjyldyǵy eldiń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamasyna aınaldy. Ekonomıkany ártaraptandyrýǵa basymdyq berildi. Sonyń nátıjesinde ǵana 2010-2014 jyldary óńdeý ónerkásibiniń qarqynyn ishki jalpy ónimniń 10 paıyzy deńgeıinde saqtap qalýǵa múmkindik týdy. Indýstrııalandyrýdyń birinshi kezeńi eldi sapaly ınfraqurylymmen qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Atap aıtqanda, 4 myń shaqyrymǵa jýyq avtomobıl joly, 1 700 shaqyrym temir jol salynyp, qalpyna keltirildi. Elektr energııasynyń tapshylyǵyna qatysty másele sheshimin tapty. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar úshin ınjenerlik kommýnıkasııalar júrgizý qolǵa alyndy. Keń jolaqty ınternet jelileri salyndy. El boıynsha logıstıkalyq ortalyqtar quryla bastady.
Indýstrııalandyrýdyń ekinshi kezeńinde hımııa, munaı-hımııa óndiristeri qurylyp, munaı óńdeý zaýyttary jańǵyrtyldy. Avtomobıl klasteri qalyptasty. Otandyq kásiporyndar altyn óndirýdiń tolyq sıklin ıgerdi. Álemdik avıasııaǵa arnalǵan tıtan quımalaryn óndirý bastaldy. Mys ındýstrııasynda birneshe zamanaýı zaýyt ashyldy. Indýstrııalandyrýdyń nátıjesi munaı baǵasy kúrt tómendegen tusta, 2014-2015 jyldardaǵy daǵdarysta negizgi turaqtandyrýshy faktordyń birine aınaldy.
Temir jol mashınasyn jasaý klasterin qurýdyń nátıjesinde elektrovozdar, jolaýshylarǵa arnalǵan vagondar, temir jol osteri men dóńgelekteri, relsti bekitýdiń plastıkalyq elementteri, baǵyttamaly burmalar óndirisi jolǵa qoıyldy. Otandyq zaýyttar TMD aýmaǵynda balamasy joq ári joǵary jyldamdyqty magıstraldarǵa arnalǵan uzyndyǵy 120 metrlik relsterdi shyǵarýǵa kiristi.
Elimiz ishki naryqty otandyq qurylys materıaldarymen qamtamasyz ete bastady. On jyl ishinde qoldanystaǵy sement zaýyttary jańǵyrtyldy ári sement óndiretin zamanaýı kásiporyndar paıdalanýǵa berildi. Olar qurylys nysandaryndaǵy qajettilikti tolyǵymen qanaǵattandyryp otyr. Búginde elimizde 15 zamanaýı sement zaýyty jumys isteıdi. Onnan astam jańa úı qurylysy kombınaty, sondaı-aq asfalt-beton zaýyttary iske qosyldy. Tamaq ónerkásibi de jańasha serpin aldy. Elde 30-dan astam qus fabrıkasy salynyp, jańǵyrtyldy. Birneshe óńirde iri maı-toń maı keshenderi men kondıterlik ónimder shyǵaratyn zaýyttar qaıta jańardy.
Qysqasy, ındýstrııalandyrý jyldarynda eksportqa shyǵatyn tyń shıkizattyq emes taýardyń 100-den astam túri qalyptasty. Olar boıynsha eksporttyń kólemi 183 mlrd dollardy qurady. 2010
jyldan bastap negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 2,6 ese ulǵaıdy. Máselen, 2010 jyly 413,1 mlrd teńge quıylsa, 2020 jyly 1 077,7 mlrd teńge salyndy. 2010-2020 jyldar aralyǵynda ekonomıkaǵa 248 mlrd dollar kóleminde tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Búginde quıylǵan qarjynyń árbir altynshy dollary óńdeý sektoryna tıesili. Qazaqstanda jasalǵan ónimderdi álemniń 120-dan astam eli tutynyp otyr.
– Indýstrııalandyrý jobalary eldiń damýyna aıtarlyqtaı úles qosýda. Aıtalyq, 2010 jyly óńdeý ónerkásibi bıýdjetti 450 mlrd teńgemen tolyqtyrdy. Sol joly tek saýda salasyna ǵana jol berdi – 668 mlrd teńge. 2019 jyly bul soma 1 trln 477 mlrd teńgege deıin ósti. Bul ekonomıkanyń negizgi úsh sektory – aýyl sharýashylyǵy, saýda jáne kólik sektorynyń salyq aýdarymdarymen teń. 2010-2020 jyldary iske qosylǵan kásiporyndar óńdeý ónerkásibindegi 4,8 trln teńgeniń ónimin óndirdi, – deıdi QazIndustry qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Marat Bopazov.
Byltyr ındýstrııalandyrýdyń úshinshi kezeńi bastaldy. Ondaǵy negizgi ekpin ishki jáne syrtqy naryqta básekege qabiletti óńdeý ónerkásibin damytýǵa jasalyp otyr. Iаǵnı memleket birinshi kezekte tereń óńdeletin taýar shyǵaratyn kásiporyndardy qoldamaq. Bul ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, shıkizat eksportyna degen táýeldilikti azaıtýǵa, sondaı-aq qosylǵan quny joǵary óndiristi ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Tıisinshe, bolashaqta eksport qurylymyn da tolyq ózgertýge jol ashady dep kútilýde.
– Úkimet qolǵa alǵan sharalar qaıta óńdeýdiń jańa baǵyttaryn damytýǵa, sondaı-aq ónerkásipti yntalandyrý men qoldaý tetikterin jetildirýge shoǵyrlandyrylmaq. Alǵashqy eki kezeńniń qorytyndysy boıynsha biz qoldaý jáne yntalandyrý júıeleriniń nátıjesine taldaý júrgizdik. Olar salalar men óndiristerdi neǵurlym tıimdi qamtý úshin ońtaılandyrylady, – deıdi M.Bopazov.
Osy oraıda álemdik pandemııanyń teris áserin eskermeýge bolmaıdy. Sebebi ındýstrııalandyrýdyń úshinshi kezeńi koronadaǵdarys kezinde bastaldy. Indýstrııalandyrýdyń buǵan deıingi eki besjyldyǵy da dál osyndaı almaǵaıyp kezeńde qolǵa alynyp, óz nátıjesin bergen edi. Demek, bul joly da óńdeýshi ónerkásip júristen jańyldyrmas dep oıdaımyz. Muny sarapshylar da aıtyp júr. О́ńdeý ónerkásibin damytýdyń sapaly jańa traektorııasyna shyǵý úshinshi besjyldyqtaǵy jobalardy tabysty júzege asyrýǵa múmkindik beredi.