Ekonomıka qalaı damıdy?

Sanıtarlyq-epıdemııalyq jaǵdaı jaqsaryp keledi

Birinshi másele týraly baıandaǵan Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Soıdyń aıtýynsha, álemde táýligine 480 myńnan astam jaǵdaı tirkeledi. 4,4 mln-nan astam adam qaıtys boldy. Jaǵ­daı áli de kúrdeli. DDU-nyń alty aıma­ǵynyń tórteýinde shilde aıynyń ekinshi onkúndiginen bastap syrqatta­ný­shylyqtyń ósý úrdisi baıqalady. «Sońǵy aptada aýrýdyń eń kóp ósýi Ázerbaıjanda baıqaldy, onda bir apta ishinde aýrý 63%-ǵa, Japonııada 34%-ǵa jáne Izraılde 33%-ǵa ósti», dedi A.Soı.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda ósim bir apta ishinde 7%-ǵa tómendedi. Qazaq­stan 1 mln turǵynǵa shaqqandaǵy álemdik reı­tıngte syrqattanýshylyq pen ólim-jitim sany boıynsha 222 eldiń ishinde 101-orynda tur. 24 tamyzdaǵy jaǵdaı bo­ıynsha Qazaqstanda COVID-19 oń nátı­jesimen 748 851 naýqas jáne KVI teris nátıjesimen 67 870 jaǵdaı tirkelgen. О́tken aptadaǵydaı, Túrkistan oblysyn qospaǵanda, barlyq óńirler «qyzyl aımaqta» ornalasqan. «Sońǵy eki apta ishinde Qazaqstanda koronavırýs ınfeksııasy jaǵdaılarynyń sany birtindep tómendegeni baıqalady. Sońǵy 2 aptada syrqattanýshylyq deńgeıi 10%-ǵa tómendedi», dep atap ótti A.Soı.

1 tamyzdan bastap Qazaqstanda koronavırýs ınfeksııasynyń taralý ındeksi 1,11-den 0,93-ke deıin 1,2 esege tómendedi. Emdeý mekemelerinde ınfeksııalyq tósek-oryn­dar búginde 49%, reanımasııalyq tósek­ter 46% toly. Sońǵy eki aptada ınfek­sııa­lyq tósekterdiń júktemesi 12%-ǵa tó­mendedi. Infeksııalyq tósek-oryn­dar kóbine Aqtóbe oblysynda – 68%, Almaty qalasynda – 61% jáne Almaty oblysynda 59% qoldanylýda.

Halyqty vaksınalaý jumysy jalǵa­sýda. Búgingi tańda mınıstrdiń aıtýynsha, vaksınanyń 1-komponentin 6,5 mln jýyq adam aldy, halyqty qamtý kórsetkishi 64%-dy qurady. 2-komponentin vaksına alýǵa tıisti halyqtyń 50%-yn qamtı oty­ryp, 5 mln-nan astam adam aldy. Eń kóp qamtý 9 óńirde tirkelgen: Shymkent, Alma­ty, Nur-Sultan qalalary, Túrkistan, Sol­tús­tik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qyzyl­orda, Aqmola jáne Atyraý oblys­tary.

О́tken aptadaǵydaı, vaksınanyń bi­rinshi dozasymen qamtýdyń eń az paıyzy Mańǵystaý oblysynda baıqalady – 38%. Egý pýnktterinde barlyǵy vaksınanyń 1 mln 400 myń birinshi komponenti jáne 940 myń ekinshi komponenti bar. Ony jetkizý kestege sáıkes júrgizilip jatyr. «Aýrý-syrqaýǵa júrgizilgen taldaý KVI aýyr ótip jatqan naýqastardyń negizgi úlesi vaksına almaǵandar ekenin kórsetti», dedi A.Soı. Máselen, 1 aqpannan bastap tirkelgen KVI-men aýyrǵan, vaksına almaǵan naýqastardyń salystyrmaly salmaǵy 97,5%-dy quraıdy, al vaksına alǵan azamattardyń tek 2,5%-y aýyrǵan.

Mınıstrdiń aıtýynsha, reanımasııa men ókpeni jasandy jeldetý apparatyna qosylǵan naýqastardyń 95%-y da vaksına almaǵan azamattar. Usynylǵan málimetter vaksınanyń tıimdiligin taǵy dáleldep otyr. «Osyǵan baılanysty aı­ta­rym, osy ýaqytqa deıin vaksına al­maǵan azamattardy durys sheshim qabyl­dap, ekpe alýǵa shaqyramyn. Bul bárimizge óz densaýlyǵymyzdy ǵana emes, jaqyndarymyz ben áriptesterimizdiń de densaýlyǵyn saqtaýǵa múmkindik beredi», dedi A.Soı.

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy vaksına saldyrý naýqanyn kúsheıtý qajet ekenin atap ótti. Premer-Mınıstr Vedomstvoaralyq komıssııaǵa epıdemııalyq jaǵdaı jaqsaryp kele jatqan óńirlerdegi Ashyq júıesine qatysatyn bıznes sýbektileri úshin demalys kúnderi shekteý sharalaryn jeńildetý máselesin qarastyrýdy tapsyrdy.

Respýblıkalyq bıýdjet áleýmettik sıpatta bolady

Qazaqstannyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy, «2022-2024 jyldarǵa arnal­ǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly», «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Ulttyq qory­nan 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan kepil­den­dirilgen transfert týraly» zań jobalary, sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan nysanaly transfert bólý týraly» Prezıdent Jarlyǵynyń jobasy jaıynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev, Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev, Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev baıandama jasady.

Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń jańartylǵan boljamdary boıynsha álemdik ekonomıkanyń ósýi 2022 jyly 4,9%-ǵa, 2023 jyly 3,5%-ǵa kútilýde. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń konsensýs-boljamy boıynsha 2022 jyly munaı baǵasynyń barreli 64,5, al 2023 jyly 58 dollar deńgeıinde bolady. Syrtqy jáne ishki jaǵdaılarǵa baılanys­ty Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan bazalyq, optımıstik jáne pessımıstik ssenarııleri ázirlendi. Bazalyq ssenarıı kezinde jalpy ishki ónimniń ortasha jyldyq ósýi 4,8%, optımıstik 5% jáne pessımıstik 4,6% quraıdy. Negiz retinde, bıýdjetti josparlaý úshin bazalyq ssenarııdi paıdalaný usynylady. «Osy ssenarıı kezinde 2022 jyly jalpy ishki ónimniń naqty ósýi 3,9% deńgeıinde boljanýda. 2026 jyly 5,2% deıin jedeldeıdi. 2022 jyly nomınaldy jalpy ishki ónim 87,1 trln teńgeni, al 2026 jyly 119,9 trln teńgeni quraıdy. Barlyq bazalyq salalarda oń ósim kútilýde. 2022 jyly munaı óndirý 87,9 mln tonnany qurap, 2026 jyly 107,4 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady. 2022 jyly taýarlar eksporty 60,1 mlrd dollar deńgeıinde boljanyp otyr jáne 2026 jylǵa qaraı 79,8 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady», dedi Á.Erǵalıev.

Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev syrtqy jaǵdaılardyń jaqsarýy, qol­danystaǵy fıskaldyq yntalandyrý jáne ótken jyldyń tómen bazasy aıasynda ulttyq ekonomıkany qalpyna keltirý jalǵasyp jatqanyn atap ótti. «Álemdik ekonomıkanyń budan bylaıǵy damý qarqyny koronavırýstyń «Delta» shtamynyń taralý táýekelderine jáne damýshy elderdegi vaksınalaýdyń báseńdigine baılanysty bolyp otyr. Memleket basshysynyń daǵdarysqa qarsy bastamalarynyń nátıjesinde Qazaqstan ekonomıkasy qalpyna kelýin jalǵastyrýda jáne bıylǵy 7 aıda 2,7%-ǵa ósti. Osy jyldyń qorytyndysy boıynsha Ulttyq bank ishki jalpy ónimniń 3,7%-ǵa ósýimen daǵdarysqa deıingi deńgeıge qaıta oralýdy kútýde», dedi E.Dosaev.

Úkimet pen Ulttyq banktiń makro­eko­nomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jónindegi birlesken sharalaryn iske asyrý Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy oń ózgeristerge qol jetkizýge múmkindik berdi, ony halyqaralyq reıtıngtik agent­tikter rastap otyr. Qazaqstannyń táýelsiz reıtıngi Moody's agenttigi tarapynan 2006 jyldan bastap alǵash ret «Baa2» deńgeıine deıin kóterildi, sondaı-aq Fitch agenttigi tarapynan «BBB» deńgeıinde rastaldy, eki jaǵdaıda da turaqty boljamǵa ıe boldy. «Joǵaryda aıtylǵandar negizinde Ulttyq bank áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan boljamy úshin negizgi aqsha-kredıt saıasaty jáne tólem balansy kórsetkishteriniń boljamyn jańartty», dedi Ulttyq bank basshysy.

Áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan boljamyna sáıkes ınflıasııany 2022 jyly 4-6%-ǵa deıin, 2023-2024 jyldary 4-5%-ǵa deıin, 2025-2026 jyldary 3-4%-ǵa deıin tómendetýdiń qajetti sharty bolyp ta­bylady. Bul maqsat Aqsha-nesıe saıasatynyń 2030 jylǵa deıingi strategııasyna sáıkes keledi.

Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev zań jobasy bıýdjet zańnamasynyń sońǵy ózgeristerin eskere otyryp, elimizdiń 2025 jylǵa deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy negizinde ázirlengenin atap ótti. Bul árbir azamattyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa jáne ekonomıkany birtindep qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. «2022 jyly túsimder osy jyldyń josparymen sa­lys­tyrǵanda 431 mlrd teńgege ulǵaıa oty­ryp, 13 trln teńge deńgeıinde bolja­nyp otyr. Munaıly emes túsimder 1,8 trln teńgege nemese 25,1%-ǵa ulǵaıady dep qarastyryldy. Munaıdan túsetin tú­simderdi birtindep Ulttyq qordyń qara­jatyn jınaqtaý rejimine oralýǵa baı­lanysty 1,3 trln teńgege tómendetý qaras­tyrylǵan. Ulttyq qordan kepilden­diril­gen transfert kelesi jylǵa 2,4 trln teńge mólsherinde anyqtaldy, ol birtin­dep 2024 jyly 2 trln teńgege deıin tómen­deıdi. Sonyń nátıjesinde munaıly emes túsimderdiń úlesi osy jyly 56,4%-dan 2024 jyly 71,4%-ǵa deıin ósetin bolady», dedi Qarjy mınıstri.

Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri 2022 jyly 9,2 trln teńgeni, 2023 jyly – 9,7 trln teńgeni, 2024 jyly 10,4 trln teń­­­geni quraıdy. Bıýdjet tapshylyǵy 2022 jyly jalpy ishki ónimniń 3,3%-ynan kezeń-kezeńmen 2024 jyly jalpy ish­ki ónimniń 2,5%-yna deıin tómendeýimen jos­­parlanǵan.

E.Jamaýbaev atap ótkendeı, bıýdjettiń áleýmettik baǵyty saqtaldy. Shyǵystar qurylymyndaǵy áleýmettik salanyń úlesi 50%-dy quraıdy.

Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Álıhan Smaıylov Qazaqstan Res­pýblıkasy ekonomıkasynyń damý boljamy jahandyq faktorlar men ishki ahýaldy eskere otyryp qalyptastyrylǵanyn atap ótti. «2022-2026 jyldarǵa arnalǵan makroekonomıkalyq boljamǵa sáıkes elimizdiń jalpy ishki óniminiń naqty ortasha jyldyq ósý qarqyny 4,8%-dy quraıdy. Mysaly, ishki jalpy ónim 2022 jyly nomınaldy túrde 8,4%-ǵa ósse, respýblıkalyq bıýdjettiń salyq kiristeri 29%-ǵa ósetin bolady. Bul orta merzimdi kezeń­de Ulttyq qordan táýeldilikti tómen­detýge múmkindik beredi», dedi Á.Sma­ıylov.

Á.Smaıylovtyń aıtýynsha, bıýd­jet jobasy teńgerimdelgen jáne Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵ­dar­lamasynda belgilengen jalpyulttyq basymdyqtar men mindetterge sáıkes keledi. Barlyq áleýmettik mindettemeler tolyǵymen oryndalatyn bolady.

Máseleni túıindegen Úkimet basshysy Asqar Mamın respýblıkalyq bıýdjettiń usynylyp otyrǵan jobasy, eń aldymen, memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemelerin tolyq ári ýaqtyly oryndaýǵa, sondaı-aq qazirgi jaǵdaıda ekonomıkanyń sapaly jáne turaqty damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn atap ótti. Daǵdarysqa qarsy makroekonomıkalyq saıasatty iske asyrý pandemııanyń saldaryn jumsartyp, ekonomıkalyq ósý qarqynyn qalpyna keltirý prosesin iske qosýǵa múmkindik berdi. 2022 jyly ekonomıkanyń 3,9%-ǵa deıin ósýin qamtamasyz etý josparlanyp otyr. Ataýly IJО́ 2022 jyly 87,1 trln teńgeden 2026 jyly 119,9 trln teńgege deıin ósedi. Jyldyq ınflıasııanyń nysanaly dálizi 2022 jyly 4-6%-dy quraıdy, keıinnen 2026 jyly 3-4%-ǵa deıin tómendeıdi. Shıkizattyq emes sektor sapaly ósýdiń negizgi draıverleriniń birine aınalady jáne ekonomıka turaqtylyǵynyń negizgi faktory bolyp qala beredi.

Bıýdjet shyǵystarynyń negizgi baǵyt­tary ekonomıkanyń naqty sektoryn, kásipkerlikti, áleýmettik ınfraqu­ry­lym­dy, onyń ishinde densaýlyq saqtaý jáne bilim berý júıelerin, mádenıet pen sport salalaryn, sondaı-aq qaýipsizdik pen quqyqtyq tártipti sapaly jáne ornyqty damytýdy qamtamasyz etý bolmaq.

Úkimet basshysy atalǵan zań jobalary men áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn Parlamentke engizýdi qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Halyq sanaǵy – mańyzdy naýqan

Ulttyq halyq sanaǵyna daıyndyq barysy týraly Strategııalyq jos­parlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń basshysy Nurbolat Aıdapkelov, Atyraý ob­lysynyń ákimi Mahambet Dosmuhambetov, Aq­tóbe oblysynyń ákimi Ońdasyn Ora­zalın, Shymkent qalasynyń ákimi Murat Áıtenov baıandama jasady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha 2021 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap 30 qazan aralyǵynda halyq sanaǵyn ótkizý jos­parlanýda. Sanaq prosesin avtomattandyrý úshin qaǵaz tasymaldaýshylardan tolyq bas tarta otyryp, sıfrly tehnologııalar qoldanylatyn bolady. Sanaq eki tásilmen júrgiziledi: sanaq.gov.kz arnaıy saıtyndaǵy ınternet-saýaldama arqyly 45 kún ishinde ınternet-saýaldama júrgizý jáne elektrondy planshetterdi qoldana otyryp, ıntervıýerlerge ádettegi jappaı saýaldama júrgizý. Qosymsha Aitu Messenger otandyq mobıldi qosymshasy arqyly sanaqtan ótý múmkindigi beriletin bolady.

Respondentter Halyqqa qyzmet kór­setý ortalyqtarynda, ákimdikterde, posh­ta bólimshelerinde, mektepter men saý­da ortalyqtarynda ornalasatyn arnaıy uıymdastyrylǵan nusqaýlyq ýchaskelerde sanaqtan óte alady. Sanaq júrgizý kezinde 32 myń adam jumysqa ornalastyrylady.

Úkimet basshysy Almaty jáne Nur-Sultan qalalary, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary ákimdikteriniń halyq sanaǵyna daıyndyǵy boıynsha jumysyna oń baǵa berdi. Sonymen qatar Mań­ǵystaý, Aqtóbe oblystary jáne Shym­kent qalasy ákimdikteriniń tıisti ju­mys qarqynynyń jetkiliksizdigin atap ótti.

Premer-Mınıstr qysqa merzimde min­detti vaksınalaýdan ótken jumys­ker­lerdiń halyq sanaǵyn ótkizý úshin qajetti sanyn jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy. О́ńirlerdiń ákimderine, Ulttyq statıstıka bıýrosyna jáne ishki ister, densaýlyq saqtaý mınıstrlikterine halyq sanaǵyn ótkizý boıynsha barlyq uıymdastyrýshylyq máselelerdi pysyqtaý tapsyryldy. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine Ulttyq statıstıka bıýrosymen jáne ákimdiktermen birlesip, halyq arasynda ulttyq sanaqtyń júrgizilý maqsaty men tártibi týraly túsindirý jumystaryn kúsheıtý mindetteldi. «Bul is-sharanyń áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy zor. Sanaq nátıjesi boıynsha meılinshe dál derekter bolyp tabylatyn ári eldegi ahýaldy taldaýǵa, boljam jasaýǵa jáne tıisti sheshimder qabyldaýǵa negiz bolatyn kóptegen kórsetkishter alynady. Sondyqtan elimizdiń ár azamatynyń sanaqqa qatysýynyń mańyzy óte zor», dedi A.Mamın.