Bıyl sırek metaldardy óndirip, óńdeý salasyn damytý úshin qupııaǵa jatatyn málimetterdiń vedomstvolyq tizimi qaıta bekitildi. Onyń qatarynan lıtıı, sezıı, gallıı jáne tantal-nıobııdiń balanstyq qorlary qamtylǵan derekter alynyp tastaldy. Budan bylaı atalǵan tabıǵı qazbalar qupııa málimetke jatpaıdy.
Tyń tehnologııalardyń óndirisine qajet
Qupııa tizimnen alynyp tastalǵan metaldardyń deni, ásirese lıtıı smartfon men elektromobıldiń óndirisinde asa qajetti komponent sanalady. Bul shıkizattan qýattaǵysh bólshekter jasalatyny belgili. Elimizdegi geologııa salasyn damytý tujyrymdamasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekonomıkalyq ósý» ulttyq jobasy arqyly júzege asyrylady.
«Ulttyq joba arqyly 500 myń sharshy shaqyrymnan asatyn aýmaqta jer qoınaýyna óńirlik geologııalyq zertteý júrgizý kózdelgen. Bul Qazaqstannyń perspektıvalyq aýmaqtaryn baǵalaýǵa múmkindik beretin geologııalyq kartalardy jasaýǵa, sondaı-aq geologııalyq barlaýdan keıingi kezeńdegi jumystardy júrgizýge jáne salaǵa ınvestısııa tartýǵa jol ashady. Alǵash ret keń aýqymdy geologııalyq túsirilim jasaýdy josparlap otyrmyz. Osy arqyly derekterdiń deńgeıi artyp, paıdaly qazbalardyń jańa geologııalyq qurylymdaryn anyqtaýǵa jáne tutastaı júrgiziletin zertteýlerdiń sapasyn kóterýge múmkindik týady. Sondaı-aq «Qazgeoaqparat» respýblıkalyq geologııalyq aqparat ortalyǵy janynan Ulttyq geologııalyq qyzmetti qurý josparlanýda», dedi bul týraly taıaýda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Serikqalı Brekeshev.
Jaýapty vedomstvonyń málimetine sáıkes, jańa qurylymnyń negizgi mindetine geologııalyq-geofızıkalyq aqparatty taldap, ınvestorlarǵa sapaly ári dáıekti málimetter berý, sondaı-aq jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteýdi júrgizýge qatysty usynystar ázirleý men perspektıvaly ınvestısııalyq jobalardy qalyptastyrý kiretin bolady.
Byltyrdan bastap respýblıkalyq bıýdjet esebinen Shyǵys Qazaqstanda sırek metaldardy izdeý boıynsha barlaý jumystary júrgizilip jatyr. Bıyl osy óńirdiń birneshe ýchaskesinde sırek metaldardyń kendi oryndaryn anyqtaýǵa arnalǵan jobalyq-smetalyq qujat daıyndalýda. Joǵaryda aıtylǵan nysandarda geologııalyq zertteý men 13 nysanda sırek metaldardy anyqtaý boıynsha izdestirý jumystary 2022-2024 jyldarǵa josparlanǵan.
Jeke ınvestısııasyz geologııany damytý qıyn
Otandyq geologııa salasyndaǵy taǵy bir ózekti másele – geologııalyq barlaýǵa jeke ınvestorlardy tartý. Qolaıly ınvestısııalyq klımat pen salyqtyq preferensııalardyń qarastyrylmaýy, sol sekildi kvazımemlekettik uıymdar men jekelegen kompanııalar arasynda teń jaǵdaıdyń saqtalmaýy salany tejep turǵan negizgi sebepterdiń biri. Muny joqqa shyǵarmaǵan salalyq mınıstrlik bul máseleni Jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge arnalǵan kelisim arqyly retteýge bolatynyna senimdi.
«Búginde memlekettik organdar men «Qazaqstandaǵy sheteldik ınvestorlardyń keńesi» qaýymdastyǵy birlesip ázirlegen Jer qoınaýyn geologııalyq zertteý kelisimi – ulttyq kompanııa úlesiniń qatysýymen geologııalyq zertteý júrgizýge, barlaýǵa jáne óndirýge senimdi túrde kóshýge múmkindik beretin júıeli sheshim sanalady. Iаǵnı ózine tıesili ýchaskede jumys isteıtin ınvestorǵa aıryqsha quqyq berilip, jer qoınaýyna geologııalyq zertteý júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasalady. Osy tásil ınvestısııalardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, ınvestorlarǵa salyqtyq jáne basqa da preferensııalar alýǵa múmkindik beredi. Bul rette jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteýdi júrgizýge arnalǵan qarajatty bıýdjet jáne jeke ınvestısııalar esebinen ulǵaıtý mańyzdy mindetterdiń biri bolyp qala beredi. О́ıtkeni osy arqyly ken oryndarynyń perspektıvaly baǵyttaryn anyqtaýǵa múmkindik týady», dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń orynbasary.
Qazir munaı-gaz óndirisiniń barlyq kólemi 5 basseınde ıgerilip keledi. Onyń eń irisi Kaspıı mańy sanalady, sebebi elimizdiń resýrstyq bazasynyń shamamen 80%-y osy basseınge tıesili. Al zertteýdi talap etetin áleýeti zor 5 basseınge, atap aıtqanda Soltústik Torǵaı, Ertis óńiri, Aral, Syrdarııa jáne Shý-Sarysý ınvestorlardy tartyp, olarǵa memlekettik qoldaý kórsetý qajet, dedi vedomstvo ókili.
Eki myńdaı uńǵyma qaraýsyz jatyr
Quzyrly organnyń deregine súıensek, qorshaǵan ortany lastaıtyn apatty munaı uńǵymalaryn joıý maqsatynda 2010-2021 jyldar aralyǵynda elimizde arnaıy zertteý júrgizildi. Tekserý barysynda 132 apatty munaı uńǵymalary anyqtalyp, onyń 126-sy memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen joıyldy. Endi 6 uńǵyma joıý kezegin kútip otyr. Onyń ishinde Aqtóbe oblysynda – 3, Atyraý oblysynda 1 uńǵyma jáne Mańǵystaý oblysynda 2 uńǵyma bar. Apatty dep tanylǵan munaı uńǵymalaryn joıý jumystary 2023 jylǵa josparlanǵan.
«Mınıstrliktiń negizgi mindetteriniń biri – jerasty sýlaryna monıtorıng júrgizý. Júıeli rejimdik baqylaýlar jerasty sýlarynyń 4 myńnan astam pýnktinde, jer silkinisiniń gıdrodınamıkalyq belgilerin zerdeleýge arnalǵan 12 beketinde, 4 jerasty sýlarynyń tehnogendi lastaný polıgonynda, 2 polıgonda jáne qaýipti geologııalyq prosesterdiń 39 beketinde júrgiziledi. Monıtorıng derekteri resýrstardyń ózgerýin baǵalaý, jerasty sýlarynyń sarqylýy men lastanýyn baqylaý úshin paıdalanylatynyn aıta ketken oryndy. Apatty jaǵdaılardyń aldyn alý maqsatynda 516 qaraýsyz jatqan gıdrogeologııalyq uńǵymalar joıylyp, onyń 149-y lastanǵany anyqtaldy. Shamamen 2 myńǵa jýyq uńǵymany joıýǵa nemese konservasııalaýǵa týra keledi. Jobalyq-smetalyq qujaty ázirlenip jatyr. Keler jyly ony júzege asyrýǵa kirisemiz», dedi vıse-mınıstr.
Ekologııa mınıstrliginiń deregi boıynsha paıdaly qazbalardyń memlekettik balansynda 8 myńnan astam ken orny tirkelgen. Onyń ishinde kómirsýtekti resýrs – 317, qatty paıdaly qazbalar – 910, keń taralǵan paıdaly qazbalar – 3 myńnan astam jáne jerasty sýlarynyń ken oryndary 4 myńǵa jýyq.
Jaqsylyq MURATQALI