Áskerı ardagerler ádildik izdeıdi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly Semeıge bar­ǵan saparynda «Polıgon zar­dabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laıyqty deńgeıde bolýy qajet. Úkimetke polıgon aýmaǵyndaǵy halyqqa beriletin áleýmettik kómek­tiń mólsheri jóninde naqty usy­nystar ázirleýdi tapsyra­myn», degen edi. Sodan beri Shyǵys jurty Prezıdenttiń tapsyr­ma­sy­nan nátıje shyǵady degen úmitte.

Jýyqta «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna polıgon zardabyn tartqan áskerılerge áleýmettik kómektiń kórsetilý-kórsetilmeýi jóninde «Aıryqsha táýe­keldi ardagerler» QB tór­aǵasy Erjan Dúısenbaev basta­ǵan bir top azamattan hat tústi.

«Sizderge 1949 jyldan bas­tap Semeı ıadrolyq synaq polı­gonyndaǵy jarylystar toq­taǵanǵa deıin, osy qaýipti aı­maqta merzimdi áskerı boryshyn ótegen ardagerler qaýymy hat joldap, qoldanystaǵy zań­na­madaǵy ózderine qatysty ja­zylǵan keıbir tujyrymdardyń qarama-qaıshy tustaryna túsi­nik berýlerińizdi talap etedi», dep bastalǵan hat mátinin tolyq nazarlaryńyzǵa usynýdy jón kórdik.

«Shynyn aıtý kerek, SIаP-ta áskerı mindetin óte­gen sarbazdarymyzdyń márte­besi kúni búginge deıin qolda­nys­­taǵy zańdarymyzda naq­ty kórsetilmegen. Sonyń saldarynan olarda kúni búgin­ge deıin, sonaý Lenıngrad qorshaýynda bolǵan, tipti soǵysty aıtpaǵanda, oq-dáriniń ıisin ıiskep, qolyna qarý ustap kórmese de keńestik júıede bir salany uzaq jyldar boıyna basqarǵany úshin memlekettiń erekshe qamqorlyǵyn kórip, jeńildigin paıdalanyp otyrǵan basshylardyń mártebesindeı mártebe joq.

1949 jyldan 1990 jyl­ǵa de­ıin Úkimettiń buıryǵymen 18 ben 20 jastaǵylar densaýly­ǵy­myzǵa qaýip tóndire otyryp, ıadrolyq jarylystyń zardaptaryn jo­ıyp, áskerı boryshtarymyzdy ótedik. Búginde Semeı ıadrolyq polıgonynyń eń jas ardageri 50 jastan asqan. Ásirese 50 jyldan keıin ıadrolyq sáýlelený­diń adam aǵzasyna áseri qansha­lyq­ty qaýipti ekenin bári bile­di. Alaıda Semeı ıadrolyq polı­gonynyń ardagerleri memleket tarapynan esh qorǵalmaǵan. Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­ligi «tikeleı» degen sózdiń joqtyǵyn alǵa tartyp, anyq­tamalarymyzdy qabyldamaıdy. Áskerge shaqyrylyp, qyzmet etken sarbazdar únemi sol jerde ıadrolyq jarylysty synaý­ǵa tikeleı qatysty. Áleýmet­tik qamsyzdandyrý organdary «Qazaqstan Respýblıkasy Qor­ǵanys mınıstrliginiń Orta­lyq mýzeıi ókiliniń áskerı bólim­derde naqty áskerı qyz­met etýi áskerı bılette kór­se­­til­­gen jáne ony arhıvtik anyq­­ta­ma­men rastaýdyń qajeti joq» degen ýájin eskerer emes. Semeı ıadro­lyq polıgonynyń arda­gerleri Otan aldyndaǵy boryshtaryn oryndaǵanymen, Úkimet pen memlekettiń qol­daýyna muqtaj.

Sonymen, SIаP-ta áskerde bolǵandar dep otyrǵanymyz kimder? Byltyrǵa deıin qol­danysta bolyp kelgen «Uly Otan so­ǵy­synyń múgedekteri men olar­ǵa teńestirilgen tulǵa­lar­dy áleý­mettik qorǵaý týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy 28 sáýirdegi №2247 Zańynda da, byltyr qabyldanǵan «Ardagerler týraly» zańda da SIаP-ta áskerı qyzmette bol­ǵandar týraly naqty esh nár­se aıtylmaıdy. 1995 jylǵy 28 sáýirdegi «Soǵys múgedegi men qa­­tysý­­shysynyń jáne olar­ǵa te­ńes­­tirilgen tulǵalarǵa ke­pil­­den­­dirilgen jeńildikter berý­­diń már­tebesin anyqtaý tý­raly» zań­nyń 10-babynda «...Cher­­no­byl AES-tegi jáne taǵy da basqa azamattyq, áskerı ny­san­­­dardaǵy radıasııalyq apat­ty joıýǵa qatysqan, sondaı-aq ıadrolyq synaqtarǵa tikeleı qa­tysqandyǵy jáne jaraqat al­­ǵandyǵy men múgedektigi týra­ly sot-medısınalyq sarap­ta­masynyń qorytyndysy bar» dep jalpylap ǵana kórsetilgen. Bizdińshe, atqarýshy bılik pen zań shyǵarýshy organ SIаP-ta áskerı qyzmet etip, densaýlyǵynan aıy­rylyp, múgedek bolǵandarǵa qazynadan tólenetin ótemaqyny únemdeý úshin qaptyń aýzyn qysyp ustap, osyndaı qıturqy áreketke barǵan tárizdi. Kúni bú­ginge deıin semeılik sarbaz­dar­dyń jolyna «búk túsip jatyp alyp, aıaqtarynan shalatyn» osy anyqtama qanshalyqty zańdy?

Uly Otan soǵysy kezinde buratana halyqtar arzan jumys kúshi retinde paıdalanyl­ǵan «jumysshy batalondary­nyń» Keńes zamanynda «qury­lys batalondary» dep atalatyn kóshirmesi kóp boldy. Mundaı áskerı quramalarǵa, negizinen, qoldaryna qarýdyń ornyna kúrek, qaıla ustaıtyn, barynsha qaýipsiz Orta Azııa halyq­tarynyń ókilderi men onyń ishinde jergilikti qazaqtar kóp shaqyryldy. Qazaqstan Úkimeti zań shyǵarý barysynda olardyń sanynyń kóptigi men memleket tarapynan polıgonda merzimdi áskerı boryshyn ótegenderge tólenetin ótemaqy kóleminiń shyǵynyn eseptep, osyndaı qısynsyz áreketke baryp otyrǵan tárizdi. Ras, olar jarylys synaqtaryna tike­leı qatyspasa da sol aýmaqtaǵy aýaǵa taraǵan ýmen tynys­tap, jerasty shahtalarynda qury­lys jumystaryn júr­gizdi. Tip­ti jarylystan keıin radıa­­sııa­­lyq qaldyqtardy tasýǵa qa­tys­­qandarynyń áskerı bı­let­­terindegi «aıryqsha belgi­leri» degen tusyna «synaqqa qatys­qan» degen málimet te jazyl­maǵan. Sol 1949 jyldan bastap áskerde bolǵandardyń aldy qa­zir bul dúnıede joq. 1970-1980 jyl­dar aralyǵynda polıgonda qyzmet etkenderdiń qatary da sırep ketken.

Ádildikti tý etsek, zańnamada kórsetilgen merzim aralyǵynda SIаP-ta áskerı boryshyn ótegen­derge qandaı áskerı bólimde qyzmet atqarǵanyna qaramastan ardager mártebesi berilýge tıis. Ol úshin eń aldymen SIаP-ta áskerde bolǵandardyń márte­besin zańdyq turǵydan anyqtap alýymyz kerek. О́kinishke qaraı, ázirge SIаP-ta áskerde bolǵandar jóninde byltyr qoldanystan shyǵyp qalǵan 1995 jylǵy 28 sáýirdegi № 2247 Zań men «Ardagerler týraly» Zańda da ushynan ustatpaıtyn jalpylama sózden basqa túk te joq. Zań shyǵarýshy organ olarǵa tólenetin ótemaqynyń mólsheri men jeńildikter jasaýǵa jumsa­latyn qarajattan jaltaryp, jalpy qaýipti aımaq turǵyndarymen teńestirip jibergen. Odan ári zań «1966 jyldan 1990 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi aralyqta jerasty ıadrolyq jarylystaryn jasaý kezeńinde osy aýmaqtarda turǵan, jumys istegen nemese áskerı qyzmet (sonyń ishinde merzimdi) atqarǵan azamattardy ıadrolyq synaqtar saldarynan zardap shekken azamattar sanatyna jatqyzǵan. Qarap otyrsańyz, osy eki zańda da qısynǵa kelmeı­tin qarama-qaıshylyq kóp. Nege zań shyǵarýshy organ sol aı­maqtarda turǵandar men áskerı mindetin ótegenderdiń mártebesin teńestirip jibergen? Bul – aqylǵa syımaıtyn nárse.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Bizdiń baǵdarlamada tórt negizgi basymdyq bar. Ár azamatqa óz múmkindikterin iske asyrýǵa teń múmkindikter beri­ńiz. Memleket shynymen muqtaj jan­darǵa áleýmettik kómek kór­setýi kerek. Eń bastysy – áleý­mettik ádilettilik», degen edi.

«Biz, ardagerler qaýymy zań shyǵarýshy organnyń SIаP-ta áskerde bolǵandardy Semeı ıadro­lyq polıgonyndaǵy ıadro­lyq synaqtardyń saldarynan zar­dap shekken azamattardyń qataryna qosyp jiberýin baryp turǵan ádiletsizdik jáne merzimdi boryshyn ótegenderdiń konstıtýsııalyq quqyǵyn shekteý dep túsinemiz».

Ardagerlerdiń aıtaıyq degen oı-pikirleriniń toqeteri: Semeı aýmaǵynda turǵan azamattar men onda áskerı boryshyn óte­gen­derdiń mártebesi zańdyq tur­ǵydan ajyratyp kórsetilýi kerek.

Shyǵys Qazaqstan oblysy