Ata Zańdy nasıhattaý jáne dáripteý bıyl Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda ótip jatyr. Konstıtýsııa jáne Táýelsizdik uǵymdary ózara tyǵyz baılanysty. Egemendik týraly sóz qozǵalǵanda alǵashqylardyń biri bolyp Ata Zań kóz aldyńa keledi. Álemniń kóptegen elderinde jańa memlekettiń zańdyq turǵydan rásimdelýi onyń konstıtýsııasyn qabyldaý arqyly júzege asyryldy. Solardyń qatarynda Qazaqstan da bar.
Jalpy, konstıtýsııalyq qurylysty keń jáne tóte maǵynada túsinýge bolady. Birinshisi memlekettiń túbegeıli konstıtýsııalyq aktilerin qurýdy qamtıdy. Osy oraıda elimizdiń táýelsizdigin zańdyq turǵydan bekitý úrdisiniń basynda Memlekettik egemendik týraly Deklarasııa, Memlekettik táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq Zań, Respýblıkanyń 1993 jylǵy tuńǵysh Konstıtýsııasy turdy.
Kelesi jaǵynan konstıtýsııalyq qurylys Ata Zańda qarastyrylǵan ekonomıkalyq, saıası-quqyqtyq, áleýmettik jáne ózge de erejelerdi júzege asyrý prosesin bildiredi. Bul maǵynada 1995 jyl Qazaqstannyń jańasha tarıhynda Uly dala elinde konstıtýsıonalızmdi damytýdaǵy sapaly betburys kezeńin ashty. 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy elimizdiń konstıtýsııalyq damý strategııasynyń jańa modelin bekitti. Respýblıkanyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev usynyp, jan-jaqty saraptamalyq zerdeleýden ótip, halyq qoldaǵan Negizgi Zańnyń ómirsheńdigine jáne ortaq ıgilikterge qyzmet etetinine ótken jıyrma alty jyl kýá.
Osy ýaqyt ishinde qazaqtyń dástúrli quqyǵynyń, keńestik jáne qazirgi zamanǵy Qazaqstannyń jáne damyǵan memleketterdiń, álemdik tájirıbeniń ozyq jańalyqtaryn ulttyq ereksheliktermen utymdy ushtastyrǵan qoldanystaǵy Konstıtýsııa tynys-tirshiliktiń barlyq salasynda aýqymdy reformalar jasap, olardy qaıta jańǵyrtýǵa tolyqtaı negiz boldy. Sondyqtan halqymyzdyń uzaq ýaqyt armanyna aınalǵan eń basty qundylyq – maqsaty táýelsiz týy jelbiregen derbes el bolý edi, bul múddeni ımperatıvti quqyq normasymen shegelegen de, júzege asyrǵan da osy Konstıtýsııa dep aıtý qajet.
Ata Zańnyń qabyldanýy qoǵamǵa, memleketke jáne azamattarǵa konstıtýsııalyq erkindik berdi. Sonyń arqasynda bireýge jaltaqtamaı ózinshe, derbes ómir súrý, saıasatyn anyqtaý, unaǵan qyzmetimen aınalysý múmkindikterin aldy.
Táýelsizdik alǵanymyzdan bergi úsh onjyldyq ishinde talaı aqtańdaq aqıqaty ashyldy. Olardyń konstıtýsııalyq taqyrypqa da qatysy bar. Reseı quramyndaǵy bodandyq kezeńde jáne kommýnıstik jalań uran ýaqytynda bul máselelerdi tereń zertteýge jol berilmedi. Egemendik syılaǵan erkindiktiń arqasynda qazir izdený aıasy keńip, aıqyndalǵan derekter erte kezden qazaq qoǵamynda birneshe ret konstıtýsııalyq-quqyqtyq retteý modelderine talpynys jasalǵanyn kórsetip otyr. «Taqyr jerge shóp shyqpaıdy» demekshi, qazirgi quqyq salasyndaǵy jetistikterde ata-babalarymyzdan qalǵan baı zańı muranyń úlesi de jeterlik. Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Táýke hannyń Jeti jarǵysynan keıin Qarqaraly petısııasy, Qaramola erejeleri, ult ıntellıgensııasynyń demokratııalyq quqyqtyq usynymdary daıyndaldy. 1917 jyly 21 qarashada «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan «Alash» partııasynyń baǵdarlamasynda birqatar konstıtýsııalyq suraqqa jaýap berildi. Tuńǵysh Prezıdent atap ótkendeı, bul baǵdarlama barlyq keńestik konstıtýsııalarǵa qaraǵanda konstıtýsıonalızm ıdeıalaryna neǵurlym baı boldy.
Qazaqstannyń quqyqtyq damý tarıhynda (qujat 1981 jyly tabylyp, alǵash ret 1992 jyly «Túrik birligi» gazetinde shyqqan) Barlybek Syrtanovtyń 1911 jyly ázirlegen «Qazaq eli» jarǵysynyń (alǵashqy Qazaq Konstıtýsııasynyń jobasy) orny erekshe. Onyń kirispesinde «Qazaq eli – kóne ulttardyń biri. Onyń tarıhynyń tamyry tereńge jaıylǵan. Jańa zamanda atyssyz, soǵyssyz, qan tókpeı, beıbit jolmen jerimizde húkmet óz qolynda el bolý maqsatynda, barlyq eldermen dostyqta bolý úshin jeke Qazaq eli respýblıkasyn quramyz» delinse, tórt taraýdan turatyn negizgi mazmunynda memlekettik bıliktiń qaınar kózi, Memlekettik Tý, halyq saılaıtyn Ult májilisi, Prezıdent, ol taǵaıyndaıtyn mınıstrler, adam quqyqtary, qazaq jeri, onyń menshik nysany, sot bıligi, alqabıler ınstıtýty jaıly aıtylǵan. Bul máseleler kez kelgen eldiń konstıtýsııasynyń dástúrli retteý nysanasyna jatatyny barshaǵa málim.
Atalǵan qujattardyń barlyǵy áli de tereń zerdeleýdi talap etedi. Bul – ulttyq sanany kóterýdiń mańyzdy faktory.
Lıberalızasııa aıasynda buryn tyıym salynǵan taqyryptar qozǵaldy, olarǵa degen oqyrmannyń da, qalamgerlerdiń de qyzyǵýshylyǵy eselep artty. Umyt bola bastaǵan, tasada qalǵan, jasyrylǵan derekter kórinis taýyp, tarıhı shyndyqty qalpyna keltirýde orasan kólemdi jumystar júrgizildi.
Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy. Astana kúni qarsańynda bas qalamyzda Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly jáne Mirjaqyp Dýlatuly syndy Alashtyń aqsuńqarlaryna arnalǵan eskertkish boı kóterdi. Bul eskertkish zamanynyń syn-qaterine qaramaı elimizdiń azattyǵy men órkendeýi jolynda aıanbaı qyzmet etken ultymyzdyń uly tulǵalaryna degen sheksiz qurmetimizdiń belgisi.
Osy jasalyp jatqan aýqymdy jumystar Ata Zańnyń kirispesinde jazylǵan «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp» degen sóztirkesinde paıymdalǵan qoǵamdyq-ıdeologııalyq qundylyqtar sabaqtastyǵynan, sondaı-aq adamnyń qadir-qasıetine qolsuǵylmaýshylyq, árkimniń ar-namysy men abyroıly atyn qorǵaý qaǵıdattarynan týyndaıdy. Mundaı quqyqtarǵa memleket tulǵanyń ómir boıy, tipti baqılyqqa attanǵannan keıin de kepildik berýge mindetti.
Ústimizdegi jyly Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń bastamasymen qabyldanǵan birqatar zańnamalyq jáne ózge de sheshimder Konstıtýsııa erejelerin júzege asyrýǵa oń áserin tıgizip otyr.
Aıtalyq, jaqynda ǵana alǵash ret aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýy ótti. Bul – osy jyldary baıyppen júrgizilip kele jatqan demokratııalandyrý prosesindegi mańyzdy shara. «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq» konstıtýsııalyq formýlasy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý salasynda jańa bir kórinis tapty.
Bul saıası dodaǵa azamattar men saıası partııalar belsendi qatysyp, básekege toly kúrestiń nátıjeleri boıynsha 700-den astam ákim saılandy. Aldaǵy ýaqytta aýdan jáne qala deńgeıindegi ákimderdi saılaý – josparda. Saıası partııalardyń Parlamentke ótý kvotasyn 7-den 5 %-ǵa deıin tómendetý kelesi Májilis depýtattarynyń saılaýynda azamattardyń saıası quqyqtarynyń júzege asýyna zor múmkindikter ashady.
Bul jańashyldyqtar Konstıtýsııada belgilengen saılaý quqyǵyna qatysty quqyqtyq ustanymdarmen úndes. Atalǵan normalarǵa sáıkes, halyq bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi. Bul konstıtýsııalyq erejeler demokratııanyń tikeleı jáne ókildi nysandaryn, halyq bıliginiń tutas júıesiniń saıası-quqyqtyq bastaýlaryn quraıdy. Saılaý azamatqa memlekettik bılikti berýdiń nysany bolyp tabylady. Onyń qorytyndylary boıynsha laýazymdy tulǵa basqarýǵa, ókildik etýge jáne saılaýshylardyń múddesin bildirýge mandat alady.
Budan basqa zańnamalyq novellalardyń qatarynda saıası partııa qurý úshin azamattardyń sanyn eki ese qysqartý, saılaý partııalyq tizimderinde áıelder men jastar úshin mindetti 30 % kvotany qarastyrý, saılaýshylarǵa bárine qarsy daýys berý quqyǵyn berý jáne basqalar bar.
Atalǵan qyzmet Negizgi Zańda kózdelgen halyq bıligi júıesiniń ýaqyt talaptaryna sáıkes birtindep transformasııalanýy úshin asa mándi bolyp tabylady.
Talaı jyldar qoǵamdy eleńdetip otyrǵan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin sheteldikterge satý nemese jalǵa berý týraly máselege túpkilikti núkte qoıyldy. Endi buǵan tolyq tyıym salyndy. Konstıtýsııalyq Keńes óziniń birneshe qaýlysynda «aýmaqtyq tutastyq – Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin aıqyndaýshy shart bolyp tabylady. Konstıtýsııa jer qatynastaryn rettegen kezde memlekettiń joǵary turýyn baıandy etedi, ol, tipti jerge degen tek qana memleket menshigi rejimin belgileýge deıin bara otyryp, menshiktiń jáne jer aınalymynyń quqyqtyq rejimderin aıqyndaıdy», dep túsindirgen bolatyn.
Bıylǵy jyl kúntizbesinde taǵy bir ataýly oqıǵanyń orny erekshe. 29 tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna da otyz jyl tolmaq. 1991 jylǵy Elbasynyń bul sheshimi egemendigin endi jarııalaǵaly turǵan Qazaqstannyń jalpygýmanıstik qundylyqtarǵa degen qurmetin, beıbit ustanymyn búkil álemge pash etti. Qýaty boıynsha AQSh-taǵy Nevadadan keıin ekinshi orynda turǵan alyp synaq alańynan óz erkimen bas tartý ońaı bolǵan joq. Jahandyq antııadrolyq qozǵalystyń qalyptasýyna serpin bergen Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bul Jarlyǵy qıyn tarıhı jaǵdaıda, elimizdiń áli de bolsa KSRO-nyń quramynda bolýy jáne onyń basshylyǵynda, tipti el ishinde mundaı batyl qadamdy quptamaıtyn tulǵalardyń qatty qarsylasýy jaǵdaıynda qabyldandy. Ol sátti qazaq halqy qyryq jyldan astam kútti. 1949 jyldan bastap uly Abaıdyń jerinde 450-den astam ıadrolyq synaq júrgizilipti. 1,5 mıllıonnan astam adam polıgonnyń zardabyn shekken. Jappaı qyryp-joıý qarýynan bas tartý jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi mańyzdy qadam boldy. 2009 jyly bul teńdessiz sheshim Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy deńgeıinde moıyndalyp, 29 tamyz ıadrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq kún bolyp jarııalandy.
Tuńǵysh Prezıdenttiń sarabdal saıasaty álemdik konstıtýsıonalızmniń barlyq progressıvti prınsıpterimen úılesedi. Onyń túp-tamyrynda adamnyń adamzattyń eń qymbat qazynasy ekendigi, halyqaralyq quqyq normalaryn qurmetteý, memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyq pen tatý kórshi qarym-qatynas jasaý, daýlardy beıbit jolmen sheshý ıdeıalary jatyr.
Egemendikpen birge kelgen jańalyqtardyń qatarynda konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýty da bar. Qazirgi tańda bul mıssııa Konstıtýsııalyq Keńeske júktelgen. Onyń qyzmeti azamattardyń quqyqtarynyń ústemdigin saqtaýǵa, jalpymemlekettik qundylyqtardy ulyqtaýǵa múddeli Ata Zańnyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. О́rkenıetti elderdiń basym kópshiliginde konstıtýsııalyq ádilet organdary qurylǵan. Quqyq ústemdigine negizdelgen memleket qurý ustanymyn uran etken elder osyndaı arnaıy ınstıtýttar arqyly ozyq quqyqtyq ıdeıalar men prınsıpterdi zańnamanyń boıyna sińiredi. Shyǵystyń Arıstoteli, Uly ǵalym ál-Farabı «Adam tek quqyqtyq memlekette baqytqa keneledi», degen eken.
Konstıtýsııa normalarynyń mazmunyn ashý, olardyń ómirge enýine jaǵdaılar jasaý arqyly Konstıtýsııalyq Keńes táýelsizdik negizderin nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp keledi. Memlekettiliktiń jekelegen belgilerin qalyptastyrý barysynda Keńes der kezinde qajetti túsindirmeler bere otyryp, olardyń tujyrymdamalaryn anyqtaýǵa atsalysty. Onyń quqyqtyq ustanymdary prezıdenttik basqarý, ýnıtarlyq memlekettik qurylys nysandary, saıası rejim, aýmaqtyq tutastyq, demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket sıpattamalary, birtutas memlekettik bılik tarmaqtary, olardyń ózara árekettesýi, qoǵam, memleket jáne jeke tulǵa arasyndaǵy qatynastar, adam quqyqtary, memlekettik jáne ózge tilderdiń mártebesi, kóppartııaly saıası júıe, ulttyq quqyq, menshik túrleri jáne t.b. máselelerge qatysty boldy, olardy júzege asyrý maqsatynda tıisti keshendi zańnama qabyldandy.
Aıta ketý kerek, Konstıtýsııa – qoǵam men memlekettiń uzaq merzimge arnalǵan baǵyt-maqsattaryn jáne olarǵa jetý joldaryn aıqyndaıtyn qujat. Onyń áleýeti jyldar, onjyldyqtar ǵana emes, tipti ǵasyrlar talaptaryna jaýap berýge qaýqarly. Qajetti ekonomıkalyq, saıası, mádenı jáne basqa da jaǵdaılardyń pisip-jetilýine baılanysty konstıtýsııalyq normalardyń mazmuny zań shyǵarmashylyq jáne quqyq qoldaný sıpatyndaǵy qosymsha sharalarmen kúsheıtilip otyrýǵa tıis.
«Halyq únine qulaq asatyn», tıimdi, esep beretin, kásibı jáne pragmatıkalyq memleket tujyrymdamasyn iske asyryp jatqan strategııasy aıasynda Memleket basshysy elimiz aldaǵy bes jyl ishinde ustanatyn úsh túıindi baǵytty belgiledi. Olar: ınstıtýttardyń sapasy, azamattardyń ál-aýqaty jáne qýatty ekonomıka.
Jaqynda bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý jospary, Jalpyulttyq basymdyqtary, Memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy qazirgi kezeńniń syn-qaterlerin eńserýge baǵyttalǵan jáne orta merzimdi perspektıvada halyqtyń turmys sapasy men tabysynyń artýyn, eldiń ornyqty jáne sapaly ekonomıkalyq ósýin qamtamasyz etýge arnalǵan.
Maýsym aıynda Memleket basshysy adam quqyqtary salasyndaǵy sharalar týraly jarlyqqa qol qoıdy. Onda: BUU-nyń sharttyq organdarymen ózara árekettesý mehanızmderin jetildirý; adam saýdasy qurbandarynyń quqyqtaryn qamtamasyz etý; múmkindigi shekteýli azamattardyń adam quqyqtary; áıelderge qatysty dıskrımınasııany joıý; sóz bostandyǵyna quqyq berý; adamnyń ómir súrýge jáne qoǵamdyq tártipke quqyǵy; úkimettik emes uıymdarmen ózara yqpaldasý tıimdiligin arttyrý; qylmystyq sot tóreligi jáne májbúrlep oryndaý, azaptaý men qatygez qarym-qatynastyń aldyn alý salasyndaǵy adam quqyqtary qozǵalǵan. Bul máseleler boıynsha Úkimetke naqty is-sharalar josparyn bekitý tapsyryldy.
Konstıtýsııalyq Keńes alǵashqylardyń biri bolyp atalǵan máseleler boıynsha óz usynymdaryn engizdi. Olardyń qatarynda: Qylmystyq kodeksti jáne ózge de zańnamalyq aktilerdi Qazaqstan jaqynda ratıfıkasııalaǵan, О́lim jazasynyń kúshin joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige Ekinshi Fakýltatıvtik hattamanyń erejelerimen úılestirý; qylmystyq jáne ákimshilik zańnamada jasalǵan árekettiń qoǵamdyq qaýiptilik dárejesine, keltirilgen zalaldyń sıpaty men mólsherine, quqyq buzýshynyń jeke basyna jáne ózge de faktorlarǵa qaraı jaýaptylyqty daralandyrý jáne saralaý úshin qosymsha jaǵdaılar jasaý; sottarda qylmystyq isterdi qaraýdyń aqylǵa qonymdy merzimderin aıqyndaýdyń jalpy ólshemsharttaryn bekitý, sondaı-aq sot isin júrgizý merzimderin buzǵany úshin ótemaqyny júzege asyrý sharttaryn aıqyndaý; jeke adamǵa qol suǵylmaýshylyqqa, adamnyń densaýlyǵyna jáne onyń qadir-qasıetine qol suǵatyn quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy tıimdi kúres sharalaryn qabyldaý jáne taǵy basqalar.
Keńes azamattardyń konstıtýsııalyq baqylaýǵa qol jetkizýin keńeıtý qajet dep paıymdaıdy. Bul baǵytta sottardyń Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish jasaý tártibin, sottardyń sot isin júrgizýge qatysýshylardyń zańnyń konstıtýsııalylyǵyn tekserýge bastamashylyq jasaý týraly ótinishterin qaraý tártibin jetildirý ózekti bolyp tabylady.
Tehnologııalardyń qarqyndy damýy, aqparat kóleminiń edáýir ulǵaıýy, «úlken málimetterdiń» ósýi jańa sıfrly shyndyqty aıqyndap otyr. Bul úrdis jyl sanap kúsheıýde, memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttar qyzmetiniń barlyq salalaryna taralýda. Aqparattyq tehnologııalar adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn júzege asyrýdyń tıimdiligin arttyrýǵa yqpalyn tıgizip otyr. Pandemııa jaǵdaıynda bizdiń oǵan kózimiz ábden jetti. Sıfrly quraldar halyqtyń tynys-tirshiliginiń qajetti deńgeıin saqtap qaldy.
Alaıda IT ındýstrııasynyń jáne «Elektrondyq Úkimet» ınfraqurylymynyń tez damýy, memlekettik qyzmetterdi kórsetý jáne memlekettik qyzmettiń jekelegen túrlerin (elektrondy memlekettik organdar, onlaın qabyldaý bólmesi, elektrondy densaýlyq saqtaý, qylmystyq qýdalaý, sot tóreligi jáne basqalary) júzege asyrý kezinde sıfrly tehnologııalar qoldanylýynyń tereńdeýi adamnyń birqatar konstıtýsııalyq quqyqtarynyń iske asyrylýy dárejesine tikeleı áser etip, barabar quqyqtyq baza qalyptastyrý talabyn aıqyndaıdy. Ol azamattardyń derbes derekterin, memlekettik qupııalardy qorǵaýǵa kepildik berýi, quqyqtar men bostandyqtardy iske asyrýǵa halyqtyń qatysýynyń jáne memlekettik fýnksııalardy atqarýdyń elektrondy nysandaryn keńeıtýge tıis.
Búgin elordada onlaın rejiminde «Internet dáýiri: quqyq ústemdigi, adam qundylyqtary, memlekettik táýelsizdik» taqyrybynda Halyqaralyq sımpozıým josparlanǵan. Onyń jumysyna Azııalyq konstıtýsııalyq sottar jáne Konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń eýrazııalyq qaýymdastyqtaryna múshe jıyrmadan astam eldiń sarapshylary qatysyp, atalǵan máseleler boıynsha óz oılaryn ortaǵa salady.
Egemendiktiń otyz jyldyǵy aıasynda byltyr Ata Zańnyń shırek ǵasyrlyq mereıtoıynan bastalǵan konstıtýsııalyq normalardyń jasampaz qýatyn áli de tereńirek uǵynyp, keńinen ashýǵa baǵyttalǵan jumys jalǵasyp jatyr. Ol ómirdiń basty salalaryn jańǵyrtý, demokratııany odan ári damytý, quqyq ústemdigin nyǵaıtý úrdisinde óte mańyzdy.
Konstıtýsııa kúni qarsańynda barsha qazaqstandyqtardy memlekettik merekemen shyn júrekten quttyqtaımyn. Barshaǵa zor densaýlyq, tabys, baq-bereke tileımin.
Qaırat MÁMI,
Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy