Transshekaralyq ózenderdi paıdalaný tásilderin saralady

Búginde sý tapshylyǵy – or­ta­azııalyq elderdi ǵana emes, álemdi alańdatyp otyr. Osy oraıda Almatyda Qazaq ult­tyq agrarlyq zertteý ýnı­ver­sıtetinde ótken halyq­ara­lyq konferensııada Afrıka, Ortalyq Azııa jáne Kav­kaz elderinen kelgen qaty­sý­shylar ǵalamdyq sý tapshy­lyǵy máselesin talqylady.

Búginde sý tapshylyǵy Ortalyq Azııa men Kavkaz óńirlerinde de ózekti máselege aınalyp otyr. Qolda bar sý resýrstaryn shamadan tys paıdalaný jáne klımattyń jahandyq ózgerýinen jaǵdaı kúrdelene túsýde, oǵan qosa, óńirdegi sý resýrstarynyń birkelki bólinbeýi de jaǵdaıdy shıelenistire túsýde. Balama kózder bolmaǵan kezde sý resýrstaryna baı Syrdarııa men Ámýdarııa iri ózenderiniń joǵarǵy aǵysynda ornalasqan Tájikstan men Qyrǵyzstan elderi qysta sýdy negizinen sý elektr energııasyn óndirý úshin, al Qazaqstan, Túrik­men­stan jáne О́zbekstan sııaq­ty tómengi aǵys elderi sýdy negizinen jazǵy kezeń­de aýyl sharýashylyǵy daqyl­daryn sýarý úshin paıdalanady. Sý resýrstarynyń jetispeýshiligi, durys basqa­rylmaýy jáne múddelerdiń toǵyspaýynan Ortalyq Azııa­da sýdyń taralýyna áleýetti shıelenisti arttyryp otyr. Qalyptasqan jaǵdaı sý-ener­getıkalyq resýrstardy paıdalanýda dıalog pen óńirlik yntymaqtastyq tetikterin damytýdyń jańa joldaryn izdeý qajettigin talap etedi.

Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymy­men (AQIU) birlesip uıymdastyrylǵan jıynda Chad, Malı, Nıger, Mavrı­tanııa, Býrkına-Faso, Sene­gal, Benın, Qazaqstan, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Tájik­stan, Túrikmenstan jáne Ázer­baıjan sııaqty Batys Afrı­ka men Ortalyq Azııadan osy uıymǵa múshe elderge arnal­ǵan Water Hub aıasynda qarqyndy oqytý baǵdarla­masy tanystyryldy.

Sý máselesi Water HUB zamanaýı nysandarynda ha­lyqaralyq mamandardyń, zertteýshilerdiń, prak­tık­ter­diń, ırrıgasııamen baıla­nys­ty jeke kompanııalardyń jáne sý resýrstaryn turaqty basqarý salasyndaǵy Ortalyq Azııa men Batys Afrıkadan ınnovasııalyq ozyq tájirı­bemen almasý úshin arnaıy kelgen ǵylymı-zertteý ıns­tı­týttary ókilderiniń bel­sen­di qatysýymen keńinen talqylandy. Búgingi tańda sý tapshylyǵyna baılanys­ty máseleler, onyń ishinde ekologııalyq zondtaý (ozyq tájirıbe men ınnovasııalar), turaqty tushylandyrý, gıdroenergetıkalyq obektini pysyqtaý jáne engizý, sondaı-aq Ortalyq Azııadaǵy sý resýrstaryn basqarýdaǵy ozyq sheshimder ózekti.

Jıyndy ashqan Qazaq ult­tyq agrarlyq zertteý ýnı­versıtetiniń rektory, UǴA vıse-prezıdenti T.Espolov is-sharanyń aýylsharýashy­lyq óndiristik kesheni úshin ma­ńyzdy ekendigine toqtaldy. «Búginde Islam elderiniń azyq-túlik qaýipsizdigi jáne halqynyń tamaq ónimderine suranysyn qanaǵattandyrý úshin azyq-túlik óndirý, sý qaýipsizdigi men sýdy tutyný máseleleri álemdi alańdatyp otyr. Jahandyq klımat­tyń ózgerýi Qazaqstanda da sezilýde. Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha klımattyń buzylýy ormandardyń, sý resýrstarynyń, jaıylymdyq jerlerdiń jaı-kúıine (demek, mal sharýashylyǵyndaǵy istiń jaǵdaıyna da) jáne astyq óndirisine, jalpy otan­dyq agrarlyq sektor seg­menti­ne áser etedi. Demek, qur­ǵaq­shy­­lyqqa qarsy kúres tásil­derin qaıta qaraý qajettiligi týyndady. Búgingi tótenshe jaǵ­­daılar týraly ǵana emes, bolashaqta osyndaı jaǵdaı­lardyń aldyn alý týraly da oılanýymyz kerek. Ýnı­ver­sıtet osy problemalardy sheshýmen aınalysýy tıis ári jańa formattaǵy kadrlar­dy daıarlaıdy. Bolashaq kadr­lar­dy sapaly daıyndaý úshin «Sý haby» halyqaralyq zertteý ortalyǵy qurylǵan. «Sý haby» eldiń jáne óńirdiń AО́K ınnovasııalyq damýyna, agrarlyq eńbek naryǵyn­da suranysqa ıe jańa for­ma­sııadaǵy mamandardy daıar­laýǵa naqty járdemdesedi», dep atap ótti T.Espolov.

Osy oraıda QazUAZÝ ǵa­lymdary ázirlegen «Halyq­aralyq halal ónimderin zertteý ortalyǵy», «Aýyl sha­rýashylyǵynda sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný úshin sýdy tushylandyrý mobıldi qondyrǵysyn ázirleý jáne engizý», «Polıetılen úldirden jasalǵan vakýýmdyq konteınerlerde súrlem daıyndaý» jáne t.b. aýyl sharýashy­ly­ǵy salasyndaǵy birqatar ınves­tısııalyq jobanyń da mańyzdy ekendigin aıta ketken jón.

Is-shara barysynda Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymynyń bas dırektory Erlan Baıdáýletov oflaın/onlaın formatyndaǵy keńeske Afrıka, Ortalyq Azııa jáne Kavkazdan 50-den astam ókildiń qatysyp otyr­ǵanyn jetkizdi. Jahandyq sý tapshylyǵy COVID-19 pan­demııasynyń jalǵasyp jat­qanyna qaramastan talqy­lanyp otyrýy máseleniń asa mańyzdy ekenin kórsete­di. «Sýdy paıdalaný – bizdiń zamanymyzdaǵy eń ózek­­ti ja­han­dyq máseleniń biri. Sý, ásirese sý resýrstary AQIU-ǵa múshe elderde shek­­teýli. Mysaly, Sahara shóli­­niń ońtústigindegi elder jań­ǵyrmaly sý resýrstary­nyń tek 23,3 paıyzyn quraı­dy (SESRIC OIC water vision esebi, 2019) jáne halyq­tyń 61 paıyzy ǵana taza sýǵa qol jetkize alady. Afrıka el­deri bo­ıynsha kontınent aýma­ǵy­nyń 64 paıyzyn qamtıtyn 63 transshekaralyq ózen aǵyp jatyr (UNEP 2010 esebi), onyń ishindegi eń irisi Kongo, Nil jáne Nıger ózenderi. Qazir­­­gi zamanǵy tehno­lo­gııa­­­­­lar­dy paıdalana otyryp trans­shekaralyq sýlar­dy basqarý máseleleri, ásirese óńirde­gi azyq-túlik qaýip­siz­digin qamtamasyz etý óte mańyzdy. 2030 jylǵa qaraı Ortalyq Azııa elderinde, keıbir esep­teý­­ler boıynsha sý tutyný kem degende 15-20 paıyzǵa ósetin bolsa, onyń saldary bárimizdi oı­landyrýǵa tıis», dep atap ótti E.Baıdáýletov.

Halyqaralyq keńes ju­mysyna Qyrǵyzstannyń ırrıgasııa jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshysy Damıra Sydyqova, Tájik­stannyń aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymdary akade­mııa­synyń múshesi Nurzoda Nazar, QazUAZÝ «Sý haby­nyń» dırektory, tehnıka ǵy­lym­darynyń doktory, professor Anatolıı Rıabsev, Tá­jik­stan Sý resýrstary jáne energetıka mınıstrliginen Sher Gýlov, Ázerbaıjan Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstr­ligi­nen Sıma Mammadova jáne elimizdiń Aýyl sharýa­shyly­ǵy, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, kvazımemlekettik sektordyń, ǵylymı-zertteý mekemeleri men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi qatysty. Dóńgelek ústel jumysyn qorytyndylaı kele qatysýshylar Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymynyń múshelerine, múd­deli memlekettik organ­darǵa jiberiletin usynystar toptamasyn ázirledi.

ALMATY