Qazaqstan Konstıtýsııasynda aıqyndalǵan eń joǵary qundylyq – adam, onyń ómiri, quqyǵy men bostandyǵy. Negizgi Zańymyz qazaqstandyqtardyń ekonomıkalyq jáne saıası turaqtylyq jaǵdaıynda beıbit jáne laıyqty ómir súrýine úmit berdi. Bıyl óz Táýelsizdiginiń 30 jyldyq mereıtoıyn atap ótip otyrǵan elimiz – adamzattyń ozyq jetistikteri men ata-babalarymyzdyń biregeı shyǵys mentalıteti sátti úılesken egemen memleket.
Qaırat ÁBDIHANOV
Eldiń qoǵamdyq jáne ekonomıkalyq ómirinde bolyp jatqan ózgerister azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy uıymdastyrý tásilin jetildirýdi, sondaı-aq quqyqtyq júıeni damytýdy talap etti. Bul rette mańyzdy ról prokýratýra organdaryna berildi.
Prokýratýra organdaryn reformalaýdyń negizgi qaǵıdattary Konstıtýsııada bekitilip, prokýratýra tek el Prezıdentine ǵana esep beretin joǵary qadaǵalaý organy retinde aıqyndaldy. Memleket basshysynyń qazaqstandyqtardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kepili retindegi ókilettikterin qanshalyqty tıimdi júzege asyratyndyǵy dál osy organnyń jumysyna baılanysty.
Prokýratýranyń óńirlerdegi adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalaryn onyń qurylymdyq bólimsheleri júzege asyrady. Solardyń biri – Pavlodar oblysynyń prokýratýrasy qalyptasý men damýdyń uzaq jolynan ótken.
О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary búkil el tarıhyndaǵy betburysty kezeń boldy. Sol kezdegi shıelenisken qoǵamdyq-saıası jaǵdaıǵa turǵyn úı-kommýnaldyq reformanyń júrgizilýi men aýyl sharýashylyǵy aktıvterin jekemenshikke berý sebep boldy. Osyndaı túbegeıli ózgeristerdiń teris áleýmettik-ekonomıkalyq saldary óńirimizde qylmystyń kúrt ósýine sebep boldy.
Alaıda qajyrly eńbektiń arqasynda jergilikti prokýratýra organdary tártip ornatýdy qamtamasyz ete bildi. Máselen, bıyl ótken jylmen salystyrǵanda qylmystyń aýyr túrleri 77 paıyzǵa, kóshedegi qylmys pen bopsalaý 53 paıyzǵa azaıyp, qylmysty ashý kórsetkishi 4 paıyzǵa jaqsaryp otyr.
Pavlodar oblysy boıynsha prokýratýra organdarynyń «Ákimshilik is júrgizýdiń biryńǵaı tizilimi» (ÁIJBT) qanatqaqty jobasyn iske asyrý jónindegi jumys tájirıbesi jınaqtalyp, respýblıka boıynsha taratyldy.
Jobanyń maqsaty – ákimshilik aıyppuldy tólegenge deıin ony avtomattandyrý, sondaı-aq ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly málimetterdiń burmalanýyn boldyrmaý.
Ákimshilik is júrgizýdi jańǵyrtý sheńberinde jyl basynan beri polısııa qyzmetkerleri jalpy somasy
2 270 276 869 teńge aıyppul túrinde jazalaý sharasy kórsetilgen 92 752 elektrondy hattama toltyrdy, onyń ishinde 1 057 976 142 teńge tólendi.
Úılestirýshi organ retinde prokýratýra júrgizilgen jumystyń ońtaılandyrylýyna jáne tıimdiligine baılanysty kóptegen ózgeristerdiń bastamashysy boldy.
Prokýrorlardyń belsendi ustanymynyń arqasynda jyl saıyn zańsyz jolmen alynǵan qomaqty qarjy memleketke qaıtarylyp, azamattardyń buzylǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, eńbek, sondaı-aq konstıtýsııalyq quqyqtary qalpyna keltiriledi.
Atap aıtqanda, 2020 jyldan bastap oblys prokýratýrasy memleket múddelerin qorǵaý jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qalpyna keltirý boıynsha birshama jumystardy atqardy. Sonyń ishinde Ekibastuz qalasy mektepteriniń 308 muǵalimine 27 mln teńge somasynda merzimi ótken bereshek tólendi. Bilim berý mekemeleriniń 322 qyzmetkerine jalpy somasy 8 mln teńgege tıisti zeınetaqy jáne áleýmettik aýdarymdardy tóleý boıynsha sharalar qabyldanyp, 13 laýazymdy tulǵa jaýapkershilikke tartyldy.
«Eńbek» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý kezinde zańdylyqtyń saqtalýyna taldaý júrgizý kezinde 223 kásipkerge 108 mln teńgeden astam somada memlekettik granttar tóleý usynyldy.
«Arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetýdiń oblystyq psıhonevralogııalyq balalar ortalyǵy» KMM-de balalarǵa qatygezdik kórsetý faktileri anyqtaldy. Sóıtip, osy mekemeniń 17 qyzmetkeri sottaldy jáne jumystan shyǵaryldy.
Sondaı-aq Pavlodar qalasynyń kóshelerin jaryqtandyrýǵa bólingen 400 mln teńgeden astam qarajatty talan-tarajǵa salý joly kesilip, merdiger uıymdar – jeke seriktesterdiń eki dırektoryna qatysty aıyptaý úkimi shyǵaryldy.
Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler tarapynan 200 mln teńgeden astam bıýdjettik sýbsıdııalardy jymqyrý faktileri anyqtaldy. Nátıjesinde kináli tulǵalar qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, memleket kirisine 150 mln teńge somasynda zalal óteldi.
Ár kezeńniń óz talaptary men qıyndyqtary bar. Prokýratýra organdary da bir orynda turmaıdy. Jumys prosesine qazirgi zamanǵy tehnologııalar men jańa tásilderdi qoldana otyryp, prokýratýranyń josparly damýy men transformasııasy júrip jatyr.
Mysaly, polısııa, prokýratýra jáne sot arasynda ókilettikterdi bóle otyryp, qylmystyq prosestiń úsh býyndy modeliniń qanatqaqty jobasy synaqtan ótkizilýde.
Bul júıe ekonomıkalyq damyǵan elderde sátti qoldanylady jáne kelesideı kezekti qamtıdy: polısııa dáleldemeler men qylmystardy anyqtaıdy, prokýratýra jınalǵan dáleldemelerge táýelsiz baǵa beredi jáne azamattardyń quqyqtary buzylmaıtynyna kóz jetkizedi, al sot adam quqyqtarynyń saqtalýyn baqylaıdy, isti qaraıdy jáne sheshim shyǵarady.
Osy joba boıynsha árbir sheshim prokýrormen kelisilgenin jáne is boıynsha barlyq negizgi sheshim memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý sheńberinde elektrondy kelisýden ótkenin atap ótý qajet.
Model engizilgen sátten bastap, Pavlodar oblysynda sotqa deıingi tergep-tekserý sapasy jaqsardy, qylmystyq isterdiń toqtatylýy 36,6 paıyzǵa, úzilýi 10 paıyzǵa tómendedi, al durys saralamaýdy anyqtaý 6 ese artty.
Pavlodar oblysynda bıylǵy jyldyń 1 sáýirinen bastap kisi óltirý isteri boıynsha prokýrordyń sheshim qabyldaý mehanızmin tekserý úshin qanatqaqty joba iske qosyldy. Joba bastalǵaly beri oblystyq prokýratýra qyzmetkerleri qasaqana kisi óltirý boıynsha 20 qylmystyq isti óz óndirisine qabyldady, onyń ishinde 15 is 2 aı ishinde aıaqtalyp, olardyń 5-i boıynsha sot sheshimi shyǵaryldy.
Oblystyq Polısııa departamentimen jáne Sot saraptamalary ınstıtýtymen ózara yntymaqtastyq týraly úshjaqty memorandýmǵa qol qoıyldy. О́zara kómek týraly kelisim sotqa deıingi tergeý kezinde týyndaıtyn barlyq tehnıkalyq máseleni jedel sheshýge múmkindik berdi.
Atalǵan jańa engizilimder qylmystyq prosestiń ashyqtyǵyn, qabyldanatyn sheshimderdiń zańdylyǵyn jáne qylmystyń jaı-kúıi men onyń ashylýy týraly statıstıkalyq eseptiń anyqtyǵyn qamtamasyz ete otyryp, prokýratýra organdaryna sotqa deıingi tergep-tekserý barysynda (qylmystyq isterdi úzý, toqtatý, is-árekettiń saralanýy men qaıta saralanýy jáne t.b. kezinde) jol berilgen zańdylyqtyń buzylýyna ýaqtyly den qoıýǵa múmkindik berdi.
Prokýratýra ýaqytpen qatar alǵa qadam basýda. Kóptegen prosesterdi sıfrlandyrý, advokattardyń elektrondyq is materıaldaryna qoljetimdiligi, sotqa deıingi tıimdi onlaın tergeý – munyń bári azamattardyń quqyq qorǵaý organdaryna degen seniminiń artýyna jáne memlekettik qyzmetshi bedeliniń artýyna ákeledi. Bul óz kezeginde elimiz zańdylyq pen sot tóreligin joǵary deńgeıde qamtamasyz etýge kúsh salyp otyrǵan memleketterdiń biri ekendigin kórsetedi.