Eldik uıysý kezeńi

Búginde jurtty tolǵandyryp otyrǵan másele – álemdik pandemııa kezindegi ekonomıkalyq damýymyz ben eldiń ál-aýqaty, salamattylyǵy ekeni túsinikti. Memleket basshysy muny da naqty, der ýaqytynda júıeli retteýdi tapsyrdy. «Bıýdjet kirisin ulǵaıtý sharalary qajet. Biraq bizge birinshi kezekte memlekettik shyǵyndar kólemi men tıimdiligin baqylaý qajet. Ulttyq qordyń aktıvterin qalpyna keltirý úshin bıýdjettik erejeni iske asyrýdy jedeldetý qajet, sáıkes zańnamalyq túzetýler 2021 jyldyń aıaǵyna deıin qabyldanýy tıis. Jalpy alǵanda, elge memlekettik qarjyny, memlekettik qaryzdy, bıýdjet saıasatyn, Ulttyq qordy basqarýdyń birqatar erejeleri qajet. Men Úkimet pen Ulttyq bank­ten jyl aıaǵyna deıin memlekettik qarjyny basqarý tujyrymdamasyn daıyndaýdy suraımyn», dep atap kórsetti Qasym-Jomart Kemeluly.

Sonymen birge el basshysynyń: «Bul naryqty monopolııalaýǵa bolmaıdy. Bul jaǵdaıdy isti retke kel­tiretin ýaqyt jetti» degen oı-tu­jy­rymy da qoǵamǵa tereń oı salyp, keı­bir toptardyń aıylyn jıǵyzady dep sanaımyz.

Osy tusta, álbette, áleýmettik máseleni aınalyp ótýge bolmaıdy. Memleket – qashanda qınalǵandardyń, kembaǵaldardyń qoltyǵynan súıeıtin kepil-kúsh. Biz muny álemdik dert meńdegen sońǵy birer jylda qatty sezindik. Prezıdent Joldaýda qıyn­dyq­qa qaramaı halyqqa memleket tarapynan beriletin júıeli járdemniń úzilmeıtinin bylaısha qadap aıtty: «Elimizde eń az jalaqy kólemi 2018 jyldan kóterilgen joq. Álemdik koronadaǵdarys qazaqstandyqtardyń tabysyna saldaryn tıgizdi. Onyń ústine eń tómengi jalaqy kólemi boıyn­sha Qazaqstan TMD-nyń birqatar mem­leketterinen qalys qalǵan. Osy oraıda 2022 jylǵy 1 qańtardan bas­tap eń tómengi jalaqy kólemin 42 500 teń­geden 60 myń teńgege arttyrý týraly sheshim qabyldadym. Atalǵan bastama 1 mln-nan astam qazaqstandyqty qamtıdy. Bul óz kezeginde kóleńkeli jalaqy máselesin joıyp, el ekonomıkasyna ońtaıly áserin tıgizedi. Jáne sarapshylardyń pikirinshe bul IJО́-di 1,5 ese artýyna yqpal etedi».

Myna zamanda el ekonomıkasyn kóterýge sebepshi túrli kózderdi de tabý – barshamyzǵa syn. Mysaly, 2017 jyly astanada ótken EKSPO kórmesiniń de maqsaty – zamanýı balamaly energııa máselesin sheshý bolatyn. «2030 jylǵa qaraı Qazaqstanda elektr energııasynyń tapshylyǵy bolady. Álemdik tájirıbe shyǵýdyń eń ońtaıly jolyn usynady, bul – beıbit atom. Árıne, bul másele ońaı emes, sondyqtan ony sheshýge múmkindiginshe rasıonaldy túrde, emosııasyz qaraý qajet. Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» bir jyl ishinde Qazaqstanda qaýipsiz jáne ekologııalyq taza atom energııasyn damytý múmkindigin zertteýi tıis» dep tıisti oryndarǵa aıryqsha tapsyrma bergen Prezıdent: «Perspektıvaly baǵyt –  jasyl sýtekti, jalpy sýtegi energııasyn óndirý. Úkimetke osy másele boıynsha usynystar daıyndaýdy tapsyramyn», deı otyryp, jaqyn bolashaqtyń energetıkalyq múmkindikterin de baǵdarlap berdi.

Oılana qarasaq, qazirgi de, kele­shektegi de eldiń damý traektorııasy ǵylymǵa baryp tireledi. Osy rette Mem­leket basshysy irgeli jáne qol­dan­baly ǵylymı jobalardyń qarjy­lan­dyrý merzimin 5 jylǵa deıin sozýdy usyndy. Muny biz zor qýanysh­pen qabyldadyq.

Ǵylymmen qanattas másele – sıfr­landyrý. Buǵan qatysty Prezı­dent: «Sıfrlandyrý Qazaqstan úshin ma­ńyzdy. Kem degende 100 myń IT-ma­mandaryn daıyndaý qajet. Memle­kettik organdardyń bıznes-prosesteri sıfr­landyrylýy tıis. Kórshiles memleketterge qyzmet kórsetýi tıis qazirgi zamanǵy derekterdi óńdeý ortalyqtaryn qurý qajet. Qazaqstan sıfrlyq habqa aınalýy kerek», dep mindetter kezeńin aıqyndap berdi.

Halqymyz «Sýdyń da suraýy bar» dep beker aıtpaıdy. Bul – ári álemdik, ári óńirlik másele. Bıylǵy Joldaýda ǵalamdyq osy problema da sóz boldy: «BUU aldaǵy on jyldyń ishinde jahandyq deńgeıde sý resýrsynyń tapshylyǵy bolady dep boljam jasap otyr. 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵynyń kólemi 40 paıyzǵa jetýi múmkin. Sondyqtan biz jańa tehnologııalar men sıfrlandyrý arqyly sýdy únemdeýge kóshýimiz kerek. Sý tapshylyǵyn joıýdyń basqa joly joq. Bul – asa mańyzdy mindet. Úkimet sý paıdalanýdy retteý jáne ony únemdeý tehnologııasyn engizý jumysyn yntalandyrý úshin naqty sheshimder ázirleýge tıis. Sondyqtan óńirlerdi damytýdyń ulttyq jobasy aıasynda bes jyl ishinde halyqtyń 100 paıyzyn taza aýyz sýmen qamtamasyz etýdi tapsyramyn». Bizdińshe, bul gıdrologııalyq qaýipsizdik pen damý máselesine de otandyq ǵalymdardyń naqty usynystary men tujyrymdamalary qajet. Osy baǵyttaǵy mamandardy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵana daıarlaıdy eken. Birlese kúsh ortaqtastyratyn kezeńge de jetken sııaqtymyz.

Ǵylym aıtylǵan jerde joǵary mektep pen bilim jaıy da qozǵaldy. Osy oraıda mamandyq tańdaý men ony jetildirýdiń mańyzyna da toqtaldy. Ras, qazir stýdent-jastar alyp jatqan mamandyq oqý bitirgenge deıin-aq qajetsiz mamandyqqa aınalyp jatady. Osy problemany qozǵaǵan Prezıdent: «Jahandyq ózgerister jaǵdaıynda, bitirýshi eńbek naryǵyna shyqqanǵa deıin alǵan bilimi eskirýi yqtımal. Sondyqtan tıisti mınıstrliktiń aldynda oqý baǵdarlamalaryn jańa shyndyqqa beıimdeý boıynsha shuǵyl mindet tur», dedi.

Memleket basshysy pandemııa kezindegi qashyqtan oqytý ulttyq tele­kommýnıkasııa jelileriniń syn kóter­meıtinin kórsetkenin de ashyq aıtyp, osydan týyndaıtyn qıyndyqtardy retteýdiń jón-jobasyn bylaısha baıyptady: «Bul bastapqy bilimi joq stýdentterdiń kóp bolýyna ákeldi. Taǵy bir úlken problema týyndady, tipti ony qıyndyq desek te bolady, balalar mektepten ketýdi qalaıdy, sebebi oqýdyń qajettiligin kórmeıdi. Úkimetke bul máselege baıypty qaraý tapsyryldy. Atap aıtqanda, qashyqtan oqytý formaty úshin aqparattyq júıelerdiń sapasyn arttyrý kerek. Bizdiń bilim qoljetimdi jáne ınklıýzıvti bolýy tıis».

Halyqtyń ósýi – áleýmettik-eko­nomıkalyq suranysty arttyratyn tetik. «Orta bilim berý júıesiniń ótkir problemasy – mektepterde oryn je­tis­­peýshiligi bolyp otyr. 225 myń oryn tapshy. Shuǵyl sharalar qoldanyl­masa, 2025 jylǵa qaraı ol mıllıon orynǵa jetýi múmkin. Buǵan deıin men 2025 jyldyń sońyna deıin keminde 800 mektep salýǵa tapsyrma bergen edim. Búgin 1000 mektepke deıin jetkizý mindetin qoıamyn», dedi Prezıdent.

Shynyn aıtaıyq, pandemııa eń birinshi densaýlyq pen bilim salasyn synady. Alǵashqysyn mamandar aıta jatar, biz Qazaqstannyń bilim salasynda saýatty, júıeli, bastamashyl is-áreketter júrgizilgenin jaqsy bilemiz. Jas ta bolsa táýekelshil jáne tájirıbeli mınıstr Q.A.Aımaǵambetov 2020 jyly naýryzda-aq búkil salany el basshylyǵy talap etken aqylǵa qonymdy júıemen júrgizdi. Apta sa­ıyn ótkizilgen respýblıkalyq shuǵyl onlaın jınalystar, keńester óz jemisin berdi. Nátıjesinde, balabaqsha tárbıelenýshisi de, mektep oqýshysy da, stýdent pen magıstrant ta qaraýsyz, bilimsiz qalǵan joq. Biz osy joly elge ortaq senim men jaýapkershilik mektebinen ótkendeı boldyq. Sóz joq, álem ǵulamalary aıtqandaı, «Daǵdarystan da, qıyndyqtan da sabaq alý kerek».

Sońǵy álemdik geosaıası daǵdarys jer tutastyǵy men el birligine qatysty bolyp otyrǵany jasyryn emes. Túrli elderde memlekettik deńgeıde shań berip jatqan radıkalızm, basqa da álemdik úılesimge jat qylyqtar dúnıe júzin tolǵandyryp otyr.

Bul týraly da Memleket basshysy qaǵıdatshyl kózqarasyn jetkizdi: «Etnosaralyq qatynastardyń úıle­simdi damýy árqashan memlekettik saıasattyń negizgi baǵyttarynyń biri bolǵan jáne bola beredi. Bul tásildi qazaqstandyqtardyń absolıýtti kópshiligi qoldaıdy. Bizdiń azamattar úshin kelisim, toleranttylyq – bul ómirdiń ózi, mádenıetter men tilderdiń aralasýy. Biz Konstıtýsııa boıynsha birtutas ultpyz. Jáne bul bizdiń sózsiz kúshimiz. Pikirlerdiń plıýralızmin saqtaı otyryp, biz sonymen birge radıkalızmniń kez kelgen túrin qatań túrde joıamyz. Biz mem­lekettik egemendigimizge, aýmaqtyq tu­tastyǵymyzǵa qol suǵýǵa jol ber­meı­miz».

Búginde til – qalypty kommýnıkasııa máselesi ǵana emes, saıasattyń oıy­ny bolýǵa da aınaldy. Táýelsizdiktiń 30 jylynda Qazaqstan úsh tildilik teńdik pen úılesimdi muqııat saqtap keldi jáne solaı bola beretinine senemiz. Memleket basshysy sońǵy ýaqytta soltústik kórshi tarapynan aıtylǵan «orys tili máselesine» resmı núkte qoıdy. «Jalpy, memlekettik tildiń qoldanylý aıasy keńeıip keledi. Bul – tabıǵı qubylys, sondyqtan qazaq tiliniń órisi shekteýli dep aıtýǵa negiz joq. Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Orys tili resmı til mártebesine ıe. Ony qol­danýǵa bizdiń zańnamaǵa sáıkes kedergi keltirýge bolmaıdy». Qazaqstannyń memlekettik pozısııasy – osy. Buǵan bireý shák keltire alady dep oılamaımyz.

Eldik uıysýdyń jańa kezeńin ár sa­la­nyń, árbir mamannyń jaýapkershiligi, biliktiligi, otanshyldyǵy anyqtaıdy. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degendeı, álemdik bul qıyndyqty da keshikpeı eńseremiz dep senemiz.

Erlan SYDYQOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń

rektory, akademık