Qazaq ánurany avtorlarynyń biri Shámshi Qaldaıaqty kim bilmeıdi qazir?! Araǵa myń jyl salyp baryp Farabıden keıin týǵan Otyrardyń óreni! Ekeýiniń topyraǵy bir.
Álemde alǵash bolyp Farabı mýzyka týraly eńbek jazǵany endi aıtyla bastady. Áli tolyq moıyndalyp, jahan jar salyp otyrmaǵanǵa uqsaıdy, biraq. Shámshi de solaı! Qazaq «e, Shámshi keremet qoı» deıdi de qoıady. Kim edi ol?! «Ándi erttep, kúıdi mingen» sazger ǵana ma edi?! Qazaq valsiniń koroli deımiz, durys qoı. Degenmen, qazaq rýhyn qaıta túletken rýhanı reformator deńgeıindegi tulǵa ekendigi aıtyla ma osy?.. Qaıdam! Ne dúnıeni áýeli aqyndar aıtyp qoıady ǵoı. Bir-aq mysal:
«Alashtyń júzdese almaı arysymen,
Quıylyp zapyrandy zar ishinen;
Qý basty súırep shyqtyq ker zamannan,
Shámshiniń bılep shyqtyq valsimen!» demeı me Serik Aqsuńqaruly?! Iá, arysy ketken, namysy taptalyp, ashtyq pen soǵystan sırep qalǵan qazaq Shámshiniń valsi bolmaǵanda qaıter edi? Eńkish tartqan eldiń eńsesi túzelip kete qoıar ma edi?!
Qazan tóńkerisinen keıin qazaq barynan aıyryldy. «Talaýda maly, qamaýda jany» qaldy. Ashtyqta qyryp, arysyn atty, tigerge tuıaq qaldyrmaı, attan túsirdi. Serilik quryp, án salý bylaı tursyn, dombyraǵa muń shaqqan kúıshi ataýly atylyp ketti. Qazaq attan túsken soń adam bolýdan qalýy kerek edi. Birjola synyp bitý kerek edi. «Sender mádenıet jasaı almaǵan, maldan basqa túk kórmegen mesheý halyqsyńdar» degen josyqsyz tuqyrtýlar. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalsa da, el ishin ózgeshe oılaı biletinderden «tazartý» toqtamady. Attan túsip, qara jaıaý qalsa da, mojantopaılyqpen qalalyq kepke kóshirile bastaǵan azǵantaı ǵana qazaqtyń rýhynyń ózi ózgeshe óris izdedi. Burynǵy bar ıgilik tolyq umytylyp ketpegenimen, qaıta oralý joq edi. Qaıtken kúnde de jańasha túleý kerek edi. Qazaqtyń dalasy da, qalasy da. Osy kezde Shámshi týyndylary aspandap berdi. Buǵan deıin tunshyqtyrylyp, kómeıge kelse de shyǵarmaýǵa májbúr bolǵan ishki daýys halyqtyń júreginen Shámshi bop shyǵa keldi. Uly Áýezov bir sózinde aıtpaqshy, burynǵy Aqan, Birjan, Jaıaý Musalardyń jalǵasy. Oǵan deıin ol daýys HH ǵasyrdyń basynda Ámireniń kómeıinen shyqqan-dy. Soǵystan keıin qazaq aspanynda Shámshi bolyp shyrqady. HHI ǵasyrdyń basynda Dımash Qudaıbergenge aınaldy. Osydan ondaǵan ǵasyrlar buryn Otyrarda týyp, álemde tuńǵysh ret mýzykalyq ǵylymı eńbek jazǵan ál-Farabı dúnıe esigin qazaq topyraǵynda ashpaǵanda, sol Otyrarda Shámshi týmaǵanda, Dımash ta joq edi bizge. Bir zamandarda ózimizge bodan bolǵan jurt keshe bizdi «buratana» atandyryp edi. Esin jııýǵa aınalǵan sol ulttyń qabiletin qarańyz. Qazir Dımashtyń daýysyna álemdegi órkenıetti elderdiń bári tánti. HH ǵasyrdyń basynan búginge deıin qystyǵyp kelgen bul daýystyń qasıetin bylaı ǵana túsindirýge bolady:
«Ǵasyrlar boıy tunshyqqan daýys – bul daýys!
Ǵasyrlar boıy qystyqqan daýys – bul daýys!
Kremlden asyp, jetkeni sol ed Brýklınge,
Keńirdek sozyp, kúńk etti qaıta júz jaýyz.
Arqalap júrgen Alashtyń asqaq armanyn
Shý-shurqan qylyp shýlatty ol orys ormanyn.
Myń jyldan keıin oıandy qaıta rýhym
Jańqa kórmegen Qytaıdyń uly qorǵanyn!
Estilmeı kelgen qazaqtyń daýsy – bul daýys!
Estilmeı kelgen azaptyń daýsy – bul daýys!
Jeti qat jerden jeti qat kókke jetkende,
Sóılep bir qaldy eki oktavalyq qyzǵanysh…
Kózaıym uldyń kórinse boldy tóbesi,
О́zeýrep tegi qoımaıdy joqtar óresi.
Júz jylda týar bir juldyzdaryn osy jurt.
Júz kúnde tútip tastaýǵa daıyn, o nesi?» (Dáýren Berikqajy, «Belkanto». Dımash Qudaıbergenge).
Án degen halyqtyń júregi. Halyqtyń ózi, jany, qany, nári men ary, aınalyp kelgende bary, osynyń bári. Shámshi bir esteliginde «án týǵan soń, ony jazady-aý degen avtor tabam da, mátininiń maǵynasy mynandaı bolý kerek dep aıtamyn» deıdi. Bul – eń uly qasıet bilgenge. Qazaq keıde án aıtamyz demeı, óleń aıtamyz deıdi, qazir umytyńqyrap bara jatqanymyzben. Sol óleńiń – án, ániń – áýen men sóz, óleń.
«Toı bastaldy Otyrarda,
Sulý Syrdyń boıynda.
Keýdesinde oty janǵan
Qyzylqumnyń qoınynda.
Ańyzdarda aty qalǵan,
Talaı aqyn tolǵaǵan –
Osyndaı toı Otyrarda
Buryn sońdy bolmaǵan»
Bul – Alashtyń kózi, Shámshiniń ózi emeı kim? Ańyzdarda ǵana qalǵan, keıin talaı aqyn tolǵaǵan, Shámshi án qanatynda qalyqtatqan halyqtyń, handyq qurǵan, ımperııa bolǵan eldiń keýdesindegi oty óshpegen. Kúıdirip barady. Ánimen tyńdańyz nanbasańyz. «E-e-eı» dep bastalǵanda, jer tanabyn qýyrardaı rýh shaqyrady án.
«Elý toǵyzynshy jyly qazaqtar: «orystar bizdiń jerimizdi alyp qoıaıyn dep jatyr. Teristiktegi (soltústiktegi emes – teristiktegi deıdi, J.Á.) bes óńirdi Selınnyı kraı etip, Reseıdiń qaramaǵyna qosyp almaqshy» degen soń, elge patrıottyq uran tastaý úshin URAN ÁN jazdym» deıdi uly Shámshi. Jazǵanynyń URAN ÁN (ánuran) ekenin ózi aıtyp tur. «Onyń sózin jazǵan qazaqtyń óte talantty aqyny Jumeken Nájimedenov. Radıodan jigitterge kúnine eki-úsh márte bergizip qoıamyz» dep jalǵastyrady jáne. Mine, halyqtyń rýhyn kóterip jiberý! Sóz avtoryn ózi tańdaıtynyn eskersek, ulyny tek ózindeı uly ǵana tanıdy. Uly Jámshıd (Shámshi) pen Jumeken osylaı rýh kóterip jatqanda, dál osy kezde Arqadan arystan júrekti Jumabek Táshenov shyqty! Jámshıd (Shámshi), Jumeken, Jumabek! Sol kezdegi Alash rýhynyń alyptary. Halyqtyń júreginen oryn alǵan bir-bir patsha, bir-bir han. Bul án gımnge týa sap aınalǵany – Shámshiniń óz aýzynan «uran án jazdym» degeni ǵana emes, 1986 jyly 17 jeltoqsanda alańǵa shyqqan qazaq jastary osy ándi shyrqap ketkeniniń beınekórsetilimderi bar búginde.
Jazbamyzdyń basynda Shámshi attan túsip qalǵan otyryqshy qazaq rýhyn aspanǵa kóterdi degenbiz. «Qazaq valsiniń koroli»! Bul – oǵan halyqtyń bergen beıresmı ataǵy. Uly Dalamyzda oǵan deıin Qypshaq bıi bolǵan. Myna keıingi «Qara jorǵalar» sony tekteıdi. Tárizi, attyń ústindegi bıge kóbirek uqsaıdy ǵoı. Jer betiniń jarymyn jaýlaǵan Uly Qypshaq handyǵynyń atajurtyndaǵy attan aýyp qalǵan qazaqtyń bıin kelistirgen – osy Shámshi atamyz. Áni – uranǵa aınalsa, atyna korol anyqtaýyshy tańylyp otyr. Korol me, Qaǵan ba? Ár jaǵyn ózińiz sabaqtaı berińiz…