Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty halyqqa Joldaýy túrli máselelerdiń túıinin sheshýge yqpal etetin mańyzdy hám mazmundy qujat dep oılaımyn. Onyń ishinde ǵylymdy damytýǵa basa nazar aýdarǵany qýantty.
Eldiń bolashaǵy bizdiń bilimimizdiń deńgeıine, bilimimizdiń búgingi zaman talabyna sáıkestiligine baılanysty. Osy turǵydan alǵanda ár Joldaýda biz bilim máselesine kóńil bólemiz. Búgin álemde joǵary bilimniń modeli joq. Amerıkalyq model, Eýropalyq model bar. Eýropalyq degenniń ózinde biz sońǵy ýaqytta Bolon prosesi týraly kóp aıttyq. Bolon prosesiniń ózi Italııada – bir formatta, Fransııada – ekinshi formatta, Ulybrıtanııada – úshinshi formatta, Reseıde – múldem basqa formatta. Al endi osylaı ártúrli bilim modelderin kóre otyryp, Qazaqstan bilim salasyndaǵy áli de bolsa óz jolyn, óz múmkindigin taba almaı júr. Sebebi elikteý kóp. Jáne jańa mınıstr kelgen saıyn bilim salasyna jańa bir model, jańa bir úlgini alyp keledi. Sodan bilim salasy aqsap tur. Belgili bir ustanym, belgili bir saıasat bolmaǵannan keıin bilimniń ózinde de, joǵary oqý oryndarynda da túrlishe alańdaýshylyq bolady.
Sonymen birge eń bir úlken másele – bilimdi qarjylandyrý. Árıne, elimizde dáýletti, aqshaly otbasylar bar. Olar ózderiniń balalaryn aqyly oqýǵa jiberýge múmkindigi jetkilikti. Biraq búgingi oqyp jatqan stýdentterdiń negizi, basym kópshiligi ata-analardyń esebinen oqyp jatyr. Sondyqtan áli de bolsa bilimdi qarjylandyrý, granttardy áli de bolsa kóbeıtý kezek kúttirmeý kerek. Bul – bir. Ekinshiden, sol grantta oqıtyn stýdentterdiń múddesi óz aldyna, Úkimettiń múddesi óz aldyna. Sebebi Úkimetke tehnıkalyq, basqa da mamandar kerek bolsa, al jastar sol mamandyqqa barmaıdy. Eńbekteri baǵalanbaıdy. Qazir birqatar bilimdi mamandar elimizden ketip jatyr. Keńes ókimeti kezinde bilimdi adamdardy paıdalandy, olarǵa jumys taýyp berdi, ǵylymǵa qyzyqtyrdy, qoldady. Sol mamandar eldiń ekonomıkasyn kóterdi. Sondyqtan osy bilim salasyndaǵy adamdardyń bir jaǵynan bilim sapasyn kóterip, ekinshi jaǵynan áleýmettik jaǵyna qoldaý kórsetý úlken másele dep oılaımyn. Osy jóninde, árıne, Prezıdent áli de dáldep aıtqan joq. Biraq túsinikti.
Bilim salasy áli de bolsa toqyraýdan shyǵa almaı júr. Qazir joǵary bilim jappaı bilim bolyp ketti. Bir kezderi bastaýysh bilim jappaı boldy, segiz jyldyq bilim alý jappaı boldy, orta bilim alý jappaı boldy. Búgin joǵary bilim alý jappaı sıpat alýda. Barlyǵy derlik joǵary bilimge umtylady. Osydan baryp bilimniń sapasy tómendeıdi.
Qazir men ýnıversıtette dáris oqımyn. Baıqaıtynym, kóptegen stýdentte «bilim alyp júrmiz» degendeı ısharat qana bar, al shyn máninde tereń bilim alyp júrgen joq. Al ol shyn máninde bilim alyp júr me?! Jaı ǵana mysal, stýdentke kýrs jumysyn mynadaı taqyrypta jaz deseń, eki saǵattan soń ınternetten alyp keledi. Dıplomdyq jumys jaz deseń, bir kúnde ǵalamtordan taýyp keledi. Dıssertasııa da sol. Sondyqtan osy júıeni jetildirý, oqýshyny, stýdentti, magıstrantty, doktorantty izdendirý, jańa izdeniske baǵyttaý – bul da úlken másele.
Taǵy bir mańyzdy másele – ýnıversıtet qabyrǵasyndaǵy doktoranttar, kandıdattar, professorlar búgingi zaman talabyna saı ustazdar ma, álde jaı ǵana sabaq berýshiler me?! Menińshe, bul Joldaýda Prezıdent úlken bir máseleniń shetin kóterdi. Jáne bul – bıyl emes, búgin emes, udaıy aıtylyp kele jatqan másele. Sondyqtan jańa zamanǵa, jańa talapqa saı bolý úshin birinshi bilim salasyn jetildirýdi Memleket basshysy meńzedi. Joldaý barlyǵyn túsindirip, aıtyp beretin emes, bul oılandyratyn, izdendiretin qujat.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor