Jańa zań jaıylym máselesin sheshe ala ma?

Jer kóp, biraq jaıylym joq

Qazaqstan jer kólemi bo­ıynsha álemdegi eń iri mem­leketterdiń qatarynda, 9-orynda. Elimiz jaıylym jerlerdiń kólemi boıynsha 5-orynda. Alaıda aýylda mal jaıatyn jer joq. Sharýalar tórt túligin qaı­da jaıaryn bilmeı zar qaqsap júr. 90-jyldary ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketken jaıylymdyq jerlerge qol jetkize almaǵan aýyl halqy malyn qorasynda qamap ustaýǵa májbúr. Aýyl­daǵy aǵaıynǵa jetpeı jatqan jaıylym máselesi kúni keshe týyndap otyrǵan problema emes. Tek sońǵy 2-3 jylda ózek­tiligi arta túsken bul másele sharyqtaý shegine jetip, eldiń sabyry sarqylyp, tózimi taýsyla bastady. Máselen, bıyl jazda Túrkistan oblysynyń tórt birdeı aýyly jergilikti bılikke Tóle bı aýdanyndaǵy jaıylymdyq jerler aýyl turǵyndaryna qaıtarylsyn degen talap qoıdy. Shydamdary túgesilgen Shyǵys Qazaqstan oblysy Glýbokoe aýdanynyń turǵyndary da mal jaıatyn jer qalmady dep joǵary jaqqa shaǵymdaryn jetkizdi.

Pavlolar oblysynda Aqtoǵaı aýdanynyń halqy da jekeniń qolyna ótip ketken 240 ga jaıylymdyq jerdi daýlap, shý shyǵardy. Jetisý jerinde de jaıylym úshin janjal tolastar emes. Jyl sa­ıyn tarylyp bara jatqan jaıylymdyq jer máselesin aıtyp, ábden tıtyqtaǵan jergilikti halyq ashynǵannan «malymyzdan aıyrylsaq, aýylda ómir de toqtap qalady», deıdi.

Mal jaıatyn óristiń jyl saıyn azaıyp, kóbiniń jekeniń qolyna ótip ketkenin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Joldaýǵa deıin de kótergen bolatyn. Sońǵy ret jyl basynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy ákimderdiń yqpaldy azamattardyń yǵyna jyǵylyp júrgenin tilge tıek etip: «Jaıy­lymdar eń aldymen, aýyl turǵyn­daryna qoljetimdi bolýy kerek. Jer­gilikti ákimdikter jumysty durys uıym­dastyrmaı otyr. Sonyń saldary­nan, aýyl turǵyndary mal jaıatyn jaıylym tappaı qınalýda. Jaıy­lym­dardyń 99 paıyzy sharýa qojalyq­tarynyń ıeliginde. Alaıda onyń 36 paıyzynda ǵana mal jaıylady. Qalǵan 46 mıllıon gektar jaıy­lymdyq jer bos jatyr. Úkimetke Bas prokýratýramen birlesip, osy jyldyń sońyna deıin osyndaı jaıylymdardy qaıtaryp alýdy tapsyramyn» degen edi. Joldaýda jaıylymdyq jerdi tıimdi paıdalanýdyń mańyzdylyǵyna erekshe toqtalǵan Prezıdent aýyl halqynyń mal jaıatyn jerge qoly jetpeı júrgenin taǵy ótkir synǵa aldy. Tipti «mundaı alqaptardy keıbir belgili adamdardyń ıelenip alǵanyn», jaıylymdyq jerdi «adam aıaǵy baspaıtyndaı etip qorshap tastaǵanyn» da ashyq aıtty.

Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń málimetinshe, elimizdegi jaıylymdyq jerdiń kólemi 180 mıllıon gektardan asady eken. Onyń ishinde, 21 mln gektary eldi mekendegi jaıylymdar bolsa, 76 mln gektar jaıylymdyq aınalymdaǵy sharýa qojalyqtary men aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn ónerkásipterge berilgen. Elimizdegi jaıylymdyq jerdiń 80 mıllıon gektary naqty paıdalanylsa, 30 mln-ny degradasııaǵa ushyraǵan.

 «Bizge naqty iske asatyn zań kerek»

2017 jyly qabyldanǵan «Jaıy­lym­­dar týraly» zańdy daıyndaý jumys­ta­rynyń basy-qasynda bolǵan Par­la­ment Májilisiniń burynǵy depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev jaıy­lym­dyq alqapty tıimdi paıdalaný – mal sharýashylyǵyn damytýdyń basty baǵytynyń biri ekenin sol kezde-aq eskertken edi. Naryqtyq jaǵdaıda mal sharýashylyǵy salasyn damytý úshin, birinshi kezekte jemshóp qoryn turaqty jolǵa qoıyp, jaıylymdyq alqaptardy utymdy paıdalaný kerek ekenin aıtqan ol: «Is júzinde, qolda bar 188 mıllıon gektar jaıylymdyq alqaptyń 43 pa­ıyzyn nemese 80 mıllıon gektaryn mal jaıýǵa qoldanylyp otyr, bul jerlerdiń kóbi aýyl mańyna jaqyn shoǵyrlanǵan, al keıbir jaıylymdyq ýchaskeler belgisiz sebeptermen tıimsiz paıdalanýda» degen edi.

Jaıylymdyq jer máselesiniń týyn­daýyna negizinen tórt túlik maldyń basym kópshiligi aýyl mańyna jaqyn aýmaqtarda ustalýy da sebep bolyp otyr. Bul jerlerdiń basym bóligi is júzinde búlingen ári tozyp ketkenin de búkpesiz aıtqan J.Dúısebaev: «Ha­lyq­tyń jeke aýlasyndaǵy jáne sharýa qojalyqtardyń menshigindegi maldar osy jerde jaıylady, tıisinshe bul aımaqtaǵy maldyń tyǵyzdyǵy, qol­da­nystaǵy normatıvten birneshe ret joǵary» deıdi. Táýelsizdik alǵan al­ǵash­qy jyldary sovhoz-kolhozdardy taratyp, kerisinshe, sharýashylyqtardy jekeshelendirý kezinde aýyldan shalǵaı jatqan jaıylymdardyń kóbi iri AQ-lar men JShS-lardyń menshigine ótip ketkenin eske alǵan ol: «Bul mekemelerdiń deni qazirgi tańda ne ózderi mal ósirý sharýa­shylyǵymen aınalyspaıdy, al malmen aınalysatyn sharýashylyqtar men qosalqy sharýashylyqtarǵa jaıylymdyq jerlerdi paıdalanýǵa ruqsat ta ber­meıdi. Sebebi mundaı kedergiler, zań sheń­berinde naqty rettelmegen», deıdi.

Al aýylsharýashylyq jónindegi sarapshy, «Shopan ata» ulttyq qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sa­dyrbaev elimizdegi 40 paıyzdan astam ishki ónimdi jeke qosalqy sharýalar berip otyrǵanymen, osy ýaqytqa deıin olarǵa qatysty arnaıy zańnyń qa­byldanbaı kelgenin rastap otyr. Jeke zań bolmaǵandyqtan da sharýalar memleketten qoldaý tappaı, jeńildetilgen nesıeden qaǵylyp kelgen. «Biz sóz etip otyrǵan jeke qosalqy sharýashylyqtar degenimiz 2-3 saýyndy sıyryn baǵyp, 15-20 qoıymen aǵaıyn-týǵanyn asyrap otyrǵan aýyldaǵy qarapaıym qazaǵymyz. О́ıtkeni eldiń bárinde myńǵyrǵan qoı, úıir jylqy men tabyn sıyry joq», deıdi sarapshy.

«Ekonomıkamyzdyń basty ereksheligi de osynda – biz osy jeke qosalqy sharýashylyqtardyń arqasynda eldi asyrap otyrmyz» degen A.Sadyrbaev «Jańa zań jobasyn daıyndaý kezinde eń birinshi neni eskerýimiz kerek?» degen suraǵymyzǵa oılanbastan «qarjyny» dep jaýap berdi. «Sebebi zań qabyldaý ońaı, al onyń ómirsheńdigi, naqty iske asýy qarjyǵa baryp tireledi. Bılik sharýashylyqtar týraly derbes zańdy shyǵaryp qana qoımaı jobany qoldaýǵa kelgende, ómirge beıimdegende aqshadan tartynyp qalmaýy kerek. О́ıtkeni qazirgi tańda sharýalarǵa beriletin nesıe de, sýbsıdııa da mardymsyz. Jańa zań jarııalansa, aýyl sharýashylyǵynda qosymsha sýbektiler paıda bolady. Al qosymsha sýbektiler qosymsha qarjyny talap etedi», deıdi «Shopan ata» ulttyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy.

Bizde álemdik standarttarǵa saı arnaıy «Jaıylymdar týraly» zań bolǵanymen, onyń naqty jumys istemeıtinin sarapshy da moıyndap otyr. Atalǵan zańnyń jumys istemeýine eń aldymen jergilikti atqarýshy bılik eshqandaı áreket jasap otyrmaǵanyn ashyq synǵa alǵan ol: «Kez kelgen zań ómirge beıimdelgen bolýy kerek. Prezıdent Joldaýynda otyz jyl boıy qordalanyp kelgen máseleni qozǵady. О́ıtkeni jaıylym máselesi kúni keshe týyndap otyrǵan joq. Bul máseleniń kelesi Joldaýǵa deıin sheshimin tabýy da ekitalaı. Jaıylymdyq jer máselesine tek Prezıdent, Úkimet pen quzyrly organdar emes, búkil qoǵam bolyp aralasýymyz qajet. Zań jumys isteýi úshin oǵan qoǵam bolyp atsalysqan jón. Al halyqqa naqty iske asatyn zań kerek», dep máseleni ashyǵynan jetkizdi.

Jańa zań jobasyn daıyndaý kezinde jaıylymdyq jer ıeleriniń quqyqtyq mártebesin anyqtaýǵa erekshe mán berilýi tıis. Muny osy salanyń mamandary biraýyzdan maquldap otyr. Sarapshy da eń birinshi jer ıgerile me, álde, bos turǵan jer me osy máselege basa kóńil bólý kerektigin aıtty. «Eger jer ıgeriletin bolsa, qora-jaıy salynǵan ba, sharýaǵa qajetti jaǵdaı jasalǵan ba? Osy suraqtardy eskerý kerek. Al sharýanyń qora-jaıy aýylǵa jaqyn ornalassa, memleket naryq zańyna sáıkes qunyn tólep berýi kerek. Sodan keıin sol jerine balama nemese aýyldan 15-20 shaqyrym qashyqtaǵy kólemi eki ese úlken jer berýi kerek. Aýyl mańyndaǵy sharýalardyń jerin osyndaı jolmen ǵana qaıtaryp alýǵa bolady. «Memlekettiń qajettiligin óteý» degendi jeleý etip, tartyp alýǵa, belden basýǵa múldem bolmaıdy. Al ıgerilmeı turǵan jer bolsa, onda eshqandaı másele týyndamaýy tıis. Sebebi ol jerdiń talaı jyldan beri bos jatqanyn el-jurttyń ózi de bilip otyr», deıdi A.Sadyrbaev.

 «Halyqtyń pikiri eskerilýi kerek»

Parlament Senatynyń depýtaty, Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń múshesi Dúısenǵazy Mýsın jańa zańda birinshi orynǵa jeke qosalqy sharýashylyqtardyń muń-muqtajy, ıaǵnı qarapaıym halyqtyń jaǵdaıy shyǵýy tıis ekenin aıtty. Senator elimizde buryn-sońdy mundaı zań bolmaǵandyqtan jańa normalardy daıyndaýdyń ońaıǵa túspeıtinin de aıtady. «Sondyqtan zań jobasy muqııat zerttelip, jan-jaqty zerdelenip, sarapshylarmen birge halyqtyń, onyń ishinde aýyl turǵyndarynyń pikirleri eskerilip ázirlenýi kerek», deıdi spıker.

«Qazirgi tańda el halqynyń 40 paıyzdan astamy aýyldyq jerlerde turady. Olardyń negizgi sharýashylyǵy, tirshiliginiń kózi – qolyndaǵy tórt túligi. Búginde maldyń kóbi sondaı jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa tıesili. Biraq olar memlekettik qoldaý sharalarynan tys qalyp otyr. Ondaı qoldaýlardyń ıgiligin kóbine sharýa qojalyqtary, túrli seriktestikter kórip keledi», degen Dúısenǵazy Maǵaýııauly elimiz úshin aýyl sharýashylyǵynyń orny bólek ekenin eske salyp ótti. Eń aldymen, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń mártebesin zań arqyly bekitý kerektigine toqtalǵan depýtat tıisti zań qabyldanǵannan keıin ǵana qarjy sektorlary jumys istep, memlekettik qoldaý jasalatynyn alǵa tartty. «Al bul qarjy kóptegen aýyl turǵyny úshin jańa múmkindik ekeni sózsiz», deıdi ol.

«Biz eń aldymen, máseleniń túp-tamy­ryna úńilýimiz kerek. Qazaqstanda jaıy­lymdyq jerleri joq emes, bar. Tipti keıbir ǵalymdardyń aıtýynsha, bizdegi jaıylymdyq jerlerdiń ekvıvalenti 25-30 mıllıon tonna arpanyń azyqtyq qundylyǵyna teń. Demek, bul saladaǵy áleýetimiz zor. Biraq másele – basqada. Mysaly, kishkentaı eldi mekenniń mańaıyndaǵy jaıylymdyq jerler de shaǵyn bolady. Degenmen qazir aýyldaǵy halyqtyń mal basy ósip keledi. Al ja­ıylymdyq jerdiń kólemi ulǵaımaıdy. Sonyń saldarynan jaıylymnyń jetis­peý­shiligi týyndap otyr. Mundaı másele ásirese halqy tyǵyz ornalasqan ońtús­tik óńirlerde jıi baıqalady», deıdi D.Mýsın.

Senatordyń aıtýynsha, kerisinshe, elimizdiń soltústik, ortalyq óńirlerinde ıgerilmeı jatqan jaıylymdar kóp. «Ol jerlerdi ıgerýimiz úshin memleket tarapynan ınfraqurylym, sýlandyrý máseleleri sheshimin tabýy qajet. Qazir Memleket basshysynyń bastamasymen iske asyrylyp jatqan halyqty soltústik óńirlerge qonystandyrý isinde de osy jaǵyn eskergen durys. Aýyl mańyndaǵy ultaraqtaı jerge halyqty talastyryp qoımaý kerek. Sondyqtan Úkimet, tıisti mınıstrlikter osy máseleni tereń zertteý­ge tıis. Bul – máseleniń bir ushy ǵana», degen spıker taǵy bir kedergi retinde latıfýndısterdi, ıaǵnı iri jer ıelerin atady. «Elimizde úlken kólemdegi jerdi ıemdenip alyp, ony tıisti maqsatta paıdalanbaı otyrǵandar bar. Bul – shyndyq. Keshegi Joldaýda Memleket basshysy osy jaıtqa erekshe nazar aýdardy. Aldaǵy ýaqytta jerdi alyp, maqsatty paıdalanbaı otyrǵan sharýa qojalyqtarymen jáne jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktermen ashyq áńgime júrgizý kerek. Bul máseleni tek aıtyp qoımaı, quqyq qorǵaý organdary, basqa da tıisti organdar belsendilik tanytsa, oń nátıjege qol jetkizýge bolady. Sebebi bizde jer bar jáne ol bárine jetedi. Tek «barmaq basty, kóz qystyǵa» jol bermeı, bárin júıeli túrde zerttep, zańmen retteýimiz kerek. Prezıdentimiz aıtqan jańa zań osy máselelerdiń basyn ashyp berýi qajet. Sondyqtan bizder, senatorlar, sol baǵytta jumys isteımiz», dedi depýtat.

Bul baǵytta Aýyl sharýashylyǵy, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikteri, Úkimet aýqymdy jumys isteýi kerek ekenin aıtqan spıker atalǵan zań aýyldaǵy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna aıtarlyqtaı áser etetindigin de jetkizi. «Qazir keıbir shaǵyn aýyldarda 50-100 jylqydan, 200-300-den qoı ustap otyrǵan turǵyndar bar. Olar aýyl mańaıyndaǵy onsyz da kólemi kishkentaı jerdi degradasııaǵa ushyratyp, taqyrǵa aınaldyryp jiberdi. Menińshe, sondaı azamattar aýyldan shalǵaı otyryp, sharýa qojalyqtaryn ashyp, keńeıip jumys isteýi kerek. Al, aýylda az malmen otyrǵan jeke qosalqy sharýashylyqtary otyrǵan jón. Zań jobasyn talqylaý kezinde osy jaıt ta qaperge alynsa deımin», degen ol bul máseleniń aýyldyń tazalyǵyna da áser etetinin eskertip ótti.

«Jańa zańdy daıyndaý keshendi jumysty talap etedi. Oǵan tutas Úkimet jumylýy kerek. Bul jerde, eń aldymen, aýyldaǵy aǵaıynnyń áleýmettik máselesi tur. Iаǵnı aýyl halqynyń ómir súrý sapasy, aýyl-aımaqtyń bolashaǵy osy zańǵa tikeleı baılanysty bolady deýge tolyq ne­giz bar». Osylaı dep oıyn túıindegen spı­ker zań jobasyn talqylaý kezinde qate­likke jol bermeý kerektigin shegelep ótti.

 «Jeke zańnyń bolmaýy – ádiletsizdik!»

«2003 jyly qabyldanǵan «Jer kodeksin» túbegeıli ózgertpeıinshe, «Jaıylymdar týraly» zań da, «Jeke qosalqy sharýashylyqtar» týraly jańa zań da jumys istemeıdi. Sebebi kodekstegi normalar bul zańdarǵa múlde kereǵar». Bul – ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Toqtar Esirkepovtiń pikiri. Jer kodeksi áýel bastan durys qabyldanǵan joq. Bul zańnyń artynda belgili bir toptardyń ǵana múddesi tur. Halyqtyń muń-muqtajyna jaýap bermeıtin zań kimge kerek?! Al jer – bizdiń sońǵy resýrsymyz», deıdi ol.

«Jaıylymdyq jer joq degen sóz – jaı sóz. Elimizde jaıylymdyq jerden kóp jer joq. 187 mıllıon gektar jer bar. Ár mal basyna 20 gektar jerden keledi. Al is júzinde mal basyna 2-3 gektardan aspaıdy. Al norma bo­ıynsha 5 gektardan kem bolmaýy kerek. Jer bar, biraq jaıylymdyqtyń kóbi belgili bir toptardyń jeke múddesine qaraı bólingen. Qazir osyndaı jerlerdiń denine sol jekeler ıelik etip otyr. Al aýlasynda turǵan 5-6 bas malyna jaıylym tappaı júrgender aýyldyń qarapaıym turǵyndary, qosalqy sharýamen aınalysatyn júrgen sharýalar. Ekinshi bir másele – myń gektarlap jaıylymdyq jerdi jekeshelendirip alǵan sol qojaıyndardyń kóbi sol jerdi basqa maqsatta paıdalanyp otyr nemese jer múlde bos jatyr», deıdi professor.

T.Esirkepovtiń málimdeýinshe, paıdalanýǵa jaramdy 80 mıllıon gektar jaıylymdyq jerdiń eń qunarly 30 jarym mıllıon gektary elimizdiń úsh oblysyna tıesili. «Olar – Qostanaı, Soltústik Qazaqstan jáne Aqmola óńirleri. Osy úsh aımaqta adam basyna 12-14 gektar jerden keledi. Al qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan ońtústik, batys oblystarynda 1 gektardan aspaıdy. Sondyqtan eń aldymen, ishki kóshi-qon máselesin sheship alýy­myz kerek. Al qazir 70 paıyz qazaq qunarsyz jerde otyr», deıdi Toqtar Ábenuly. «Jaıylymdardy mıllıon gektarlap jekege ótkizip alǵandardyń kim ekenin de eshkim bilmeıdi. Bizde bári jasyryn. Al eger osy málimetterdiń bári anyqtalsa, talaı zańsyzdyqtyń beti ashylar edi» degen oıyn búkpesiz jetkizgen ǵalym «Qarapaıym sharýalardyń quqyn qorǵaıtyn zańnyń bolmaýy – ádiletsizdik!» ekenin ashyna aıtty. «Bul – qoǵamdyq, ekonomıkalyq, áleýmettik ádiletsizdik. Qazaqstanda 70 paıyzǵa deıin ónim shyǵaratyn qosalqy sharýalardyń eńbegi áli kúnge deıin laıyqty baǵalanbaı keledi. Sebebi zań joq», dedi máseleni tótesinen qoıǵan professor.

Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdegi mańyzdy róline qaramastan elimizde «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» jeke zańnyń joq ekenine T.Esirkepov te erekshe toqtaldy. Aýyl sharýashylyǵy tolyqtaı naryqtyq qatynastarǵa kóshken kezde de mundaı zańnyń múlde qabyldanbaǵanyn atap ótken spıker: «TMD-nyń barlyq derlik elderinde, mysaly, Reseı, Belarýste mundaı zań der kezinde jarııalandy. Atalǵan zań arqyly jeke qosalqy sharýashylyqtardyń damýyn, olardyń basqa nysandarǵa aınalý joldaryn anyqtaýǵa bolady. Elimizdegi aýylsharýashylyq ónimderiniń jartysynan kóbi osy sektorda tıesili. Al mal sharýashylyǵynda odan da kóp óndiriledi», dep bul salanyń mańyzdylyǵyn sanamalap berdi.

Osyǵan oraı ǵalymǵa «Memleket basshysynyń «óte qysqa merzimde» degen shekteýi taǵy bir sapasyz zańnyń daıyndalýyna ákep soqpaı ma?» degen suraǵymyzdy qoıǵan edik. Alaıda Toqtar Ábenuly: «Elimizde qansha aýyl, eldi meken bar ekeni belgili. Aýyl turǵyndarynyń, mal basynyń sany da shamamen anyqtalǵan. Ǵylymı turǵydan qansha jaıylymdyq jer qajet ekenin anyqtaý anaý aıtqandaı qıyn emes. Aýyl mańyndaǵy qansha jerdi sol eldi mekenniń turǵyndaryna bere alamyz? Jeke menshiktegi qansha jer naqty paıdalanylýda? Osy suraqtar anyqtalsa, zań jobasyn ázirleý uzaq ýaqytty talap etpeıdi. Túptep kelgende, másele asyǵystyqta emes, jaıylymdyq jer problemasynyń ózektiliginde jatyr. Saýatty daıyndalǵan, ǵylymı ne­giz­delgen zań shıki bolmaıdy. Eń basty­sy, bul zańdy halyq bilip, aýyl jurty tú­sýinýi kerek. Belgili bir toptardyń múdde­sine emes, halyqtyń alańdatqan máselesin sheship beretin zań kerek. Ol úshin osy zańdy daıyndaıtyn Parlamentte eldiń múddesin qorǵaıtyn azamattar otyrýy tıis», dep oıyn túıindedi ǵalym.